Akademia pana Kleksa

Wiadomości wstępne

Autor

Jan Brzechwa

Gatunek

Powieść fantastyczna dla dzieci

Czas akcji

Rok pobytu Adasia w Akademii; zakończenie w noc wigilijną

Miejsce akcji

Akademia przy ulicy Czekoladowej i baśniowe krainy

Pigułka wiedzy

Dwunastoletni Adaś Niezgódka trafia do szkoły, w której niezwykły nauczyciel rozwija wyobraźnię swoich uczniów. Chłopcy odwiedzają sąsiednie bajki, poznają niezwykłe wynalazki i uczą się przez zabawę oraz własne doświadczenia. Spokojne życie Akademii zakłóca mechaniczny Alojzy, który niszczy zapisane sekrety pana Kleksa. Książka opowiada o radości odkrywania świata i o rozstaniu. Uczy też, jak wiele może zmienić nauczyciel, który wierzy w możliwości dziecka.

Geneza

Jan Brzechwa pisał Akademię pana Kleksa podczas II wojny światowej, a ukończył ją w 1945 roku. Pierwsze wydanie ukazało się w 1946 roku z ilustracjami Jana Marcina Szancera. Książka rozpoczęła cykl, do którego należą również Podróże pana Kleksa z 1961 roku i Tryumf pana Kleksa z 1965 roku.

Bohaterowie

Adaś Niezgódka

Dwunastoletni uczeń Akademii i narrator, czyli osoba opowiadająca o wydarzeniach. Ma rude włosy. Przed przybyciem do szkoły uważa się za niezdarę: spóźnia się, tłucze przedmioty i sprawia rodzicom kłopoty. Pod opieką pana Kleksa nabiera pewności siebie, staje się samodzielny i zdobywa zaufanie nauczyciela. Pomaga mu w kuchni oraz przy ożywianiu Alojzego. Jest ciekawy świata, przywiązuje się do Mateusza i próbuje znaleźć jego zaginiony guzik. Bardzo przeżywa stopniowy upadek Akademii i rozstanie ze swoim opiekunem.

Ambroży Kleks

Założyciel, nauczyciel i gospodarz Akademii. Ma kolorowe włosy, czarną brodę, pomarańczowe wąsy i przyklejane piegi. Nosi obszerne ubrania z licznymi kieszeniami. Potrafi latać, zmieniać rozmiary przedmiotów i przygotowywać niezwykłe posiłki. Wprowadza uczniów w świat wiedzy przez doświadczenia i zabawę. Ceni pomysłowość Adasia, któremu powierza coraz ważniejsze zadania. W kontaktach z Filipem i Alojzym jest niespokojny i bezradny. W końcowych rozdziałach maleje i traci swoje umiejętności, a po pożegnaniu z Adasiem przemienia się w guzik.

Szpak Mateusz

Uczony ptak i pomocnik pana Kleksa. Posługuje się ludzką mową, ale wypowiada tylko końcówki wyrazów. Pomaga w prowadzeniu szkoły i chętnie je piegi. Opowiada Adasiowi, że jest księciem przemienionym w szpaka, który potrzebuje guzika od czapki bogdychanów, aby odzyskać dawną postać. Na końcu Mateusz przybiera ludzką postać. Mówi, że historię o księciu zmyślił, i przedstawia się jako autor opowieści o Akademii.

Golarz Filip

Fryzjer dostarczający panu Kleksowi piegi i konstruktor Alojzego. Wymusza przyjęcie do Akademii Anatola oraz mechanicznej lalki. Chce, aby Kleks zrobił z Alojzego człowieka. Gdy profesor rozmontowuje jego dzieło, Filip oskarża go o niedotrzymanie umowy i przypomina o przekazanym na szkołę majątku. Rozgniewany ścina brzytwą płomyki świec na choince i pogrąża salę w ciemności.

Alojzy Kukuryk

Mechaniczna lalka zbudowana przez Filipa i przyjęta do szkoły jako chłopiec. Dzięki pracy Kleksa oraz Adasia zaczyna chodzić, mówić i samodzielnie wykonywać codzienne czynności. Szybko się uczy, lecz krzywdzi kolegów, znęca się nad Mateuszem i niszczy szkolne sprzęty. Przepędza gości z uroczystości, a następnie rozbija tabliczki zawierające sekrety Kleksa. Profesor rozkłada go na części.

Anatol Kukuryk

Syn Filipa, który przybywa do Akademii razem z Alojzym i przedstawia go jako brata. Jest życzliwy dla kolegów. Próbuje powstrzymywać Alojzego, chociaż sam doświadcza jego przemocy. Po rozmontowaniu lalki rozpacza i boi się reakcji Filipa, ponieważ miał jej pilnować.

Doktor Paj-Chi-Wo

Chiński lekarz i mędrzec występujący w opowieści Mateusza. Leczy ranę księcia i daje mu czapkę umożliwiającą przemiany. Jest także nauczycielem Kleksa, któremu przekazuje wiedzę zapisaną na porcelanowych tabliczkach.

Reks

Zmarły pies Adasia, spotkany ponownie w psim raju. Rozpoznaje dawnego właściciela, przyjmuje go u siebie i oprowadza po niezwykłym mieście. Wyjaśnia chłopcu jego zasady oraz pomaga mu oswoić się z nowym miejscem.

Bogumił Kopeć

Inżynier kierujący fabryką dziur i dziurek oraz znajomy pana Kleksa. Oprowadza uczniów po zakładzie i objaśnia kolejne etapy produkcji. Jest również linoskoczkiem i wykonuje niezwykłe ćwiczenia, aby zachować sprawność.

Królewna Żabka

Baśniowa postać spotkana przez Adasia i jego kolegę Artura podczas poszukiwania skarbów. Pozwala im zabrać niezwykły kluczyk oraz gwizdek. W dalszej części opowieści pomaga przy ratowaniu mieszkańców wysychającego stawu.

Streszczenie właściwe

Rozdział 1. Ta oraz inne bajki

Adaś przedstawia swoje wcześniejsze kłopoty i szkołę, w której przebywa od pół roku. Rodzice wysyłają go do pana Kleksa, ponieważ w domu i podczas nauki wciąż spotykają go niepowodzenia. Akademia mieści się w kolorowym budynku przy ulicy Czekoladowej. Uczy się w niej dwudziestu czterech chłopców o imionach rozpoczynających się na A. Na najwyższym piętrze gospodarz przechowuje sekrety, do których uczniowie nie mają dostępu.

W murze otaczającym park znajdują się furtki do innych bajek. Wysłany po zapałki Adaś trafia do historii o dziewczynce z zapałkami i spotyka Andersena. Pisarz uspokaja go, wyjaśniając, że przedstawione cierpienia należą do wymyślonej opowieści. Innym razem Adaś i jego kolega Andrzej zastępują nieobecnych bohaterów w bajce o śpiącej królewnie i siedmiu braciach.

Chłopiec chce również poznać tajemnicę szpaka Mateusza. Zbiera piegi zgubione przez pana Kleksa i ofiarowuje je ptakowi. Ulubiony przysmak skłania Mateusza do zwierzeń.

Rozdział 2. Niezwykła opowieść Mateusza

Mateusz opowiada o swoim życiu przed pojawieniem się w Akademii. Według jego relacji jest synem króla i miłośnikiem jazdy konnej. Gdy ojciec zabrania mu dosiadania konia, chłopiec łamie zakaz i nocą wyjeżdża na Ali-Babie. W lesie strzela do wilka, który przed śmiercią gryzie go w nogę. Rany nie potrafią wyleczyć nadworni lekarze.

Pomoc przynosi doktor Paj-Chi-Wo. Uświadamia księciu, że zabił króla wilków i musi liczyć się z zemstą jego poddanych. Daje mu czapkę bogdychanów: pozwala ona przybrać wybraną postać, a pociągnięcie za guzik przywraca ludzki wygląd.

Wilki pustoszą kraj i docierają do pałacu, gdzie giną rodzice Mateusza. Książę chce ratować się przemianą. Odkrywa, że czapka nie ma guzika, jednak w chwili zagrożenia zmienia się w ptaka i ucieka. Odwiedza siostry, które go nie rozpoznają. Przechodzi przez ręce kolejnych właścicieli i bezskutecznie szuka zguby. W końcu pan Kleks kupuje go w Salamance. Adaś poznaje w ten sposób przyczynę uporczywych poszukiwań guzika.

Rozdział 3. Osobliwości pana Kleksa

Adaś zbiera guziki, aby pomóc Mateuszowi. Żaden nie okazuje się właściwy. Chłopiec zastanawia się, dlaczego nauczyciel nie uwalnia szpaka z zaklęcia.

Następnie opisuje wygląd i przyzwyczajenia pana Kleksa. Profesor nosi obszerny surdut, czyli długą marynarkę, cytrynową kamizelkę oraz okulary utrzymujące się na nosie. W kieszeniach przechowuje piegi, szkiełka, płomyki świec i różne przyrządy. Umie siedzieć w powietrzu. Po nocy odzyskuje zwykłe rozmiary dzięki pompce, a włosy dzięki specjalnym pigułkom.

Kleks może wyjąć oko i wysłać je w koszyczku pod balonem. W ten sposób poznaje przyczynę awarii tramwaju. Swobodnie porusza się również po poręczy schodów, a nabierając powietrza, staje się lekki i unosi nad ziemią. Adaś próbuje naśladować tę umiejętność. Udaje mu się wzlecieć.

Rozdział 4. Nauka w Akademii

Dzień uczniów zaczyna się o piątej rano. Mateusz otwiera otwory w suficie, z których na nosy śpiących kapie woda. Po przygotowaniach chłopcy przychodzą na apel i oddają nauczycielowi senne lusterka. Przez noc zapisują się w nich ich sny. Kleks wybiera najciekawsze, przetwarza je na pastylki, a wybrane opowieści zapisuje w senniku.

Uczniowie poznają kleksografię: z plam atramentu tworzą obrazy i dopisują do nich historyjki wymyślone przez pana Kleksa. Podczas przędzenia liter traktują znaki pisma jak nici, które można rozplątać i zwinąć. Na innych zajęciach obserwują leczenie zepsutych przedmiotów. Naprawa sprzętów przypomina opiekę nad chorymi. Geografii uczą się podczas zabawy wielkim globusem, rozpoznając przedstawione na nim miejsca.

Podczas gry jeden z chłopców wykopuje globus za mur Akademii. Królewna Śnieżka przychodzi z dwunastoma krasnoludkami i oddaje piłkę. Prosi, by uczniowie nauczyli jej towarzyszy geografii. W sierpniowym słońcu Śnieżka i krasnoludki topnieją, a powstałe strumyczki wracają do swojej bajki. Mateusz wzywa chłopców na obiad.

Rozdział 5. Kuchnia pana Kleksa

W Akademii uczniowie dzielą między siebie prace gospodarskie. Sami sprzątają, troszczą się o ubrania i pomagają przy posiłkach. Gotowaniem zajmuje się pan Kleks. Adaś zdobywa jego zaufanie i zostaje pomocnikiem w kuchni.

Chłopiec poznaje niezwykły sposób przygotowywania potraw. Kleks wykorzystuje kolorowe szkiełka i jadalne farby, a potrzebne umiejętności zawdzięcza doktorowi Paj-Chi-Wo. Jedzenie powstaje dzięki odpowiedniemu łączeniu barw oraz działaniu magicznych przyrządów.

Podczas wyprawy po skarby Adaś wyrusza z Arturem. Chłopcy trafiają do podziemnego pomieszczenia, w którym znajdują skrzynie i Królewnę Żabkę. Za jej zgodą zabierają złoty kluczyk oraz gwizdek. Po powrocie okazuje się, że te niewielkie przedmioty mają ogromną wartość: kluczyk otwiera zamki, a gwizdek umożliwia przenoszenie się z miejsca na miejsce. Pan Kleks nagradza znalazców piegami.

Rozdział 6. Moja wielka przygoda

Adaś opowiada, co wydarza się podczas jego samodzielnego lotu. Potrafi unieść się w powietrze, ale nie umie kierować swoim ruchem ani wrócić na ziemię. Dociera do niezwykłego miejsca otoczonego szklanym murem. Przy bramie rozpoznaje go Reks, pies, który wcześniej umarł. Chłopiec trafia do psiego raju.

Reks przyjmuje dawnego właściciela i oprowadza go po mieście. Adaś zaczyna rozumieć psią mowę. Ogląda czekoladowy pomnik doktora Dolittle, zjadany i odbudowywany każdego dnia. Poznaje niezwykłe przysmaki oraz miejsca zabaw. Widzi też ulicę Dręczycieli, gdzie podczas snu trafiają ludzie krzywdzący psy. Muszą tam przyznać się do swoich czynów, a doświadczenie to zmienia ich późniejsze zachowanie.

Mimo serdecznego przyjęcia Adaś tęskni za kolegami i nauczycielem. Obawia się, że nie potrafi opuścić psiego raju. Z pomocą przybywa Mateusz, przynosząc list od Kleksa. Zawarte w nim wskazówki wyjaśniają, jak sterować lotem. Adaś żegna Reksa i wraca do Akademii po dwunastu dniach nieobecności. Koledzy witają go z radością, a na prośbę Kleksa chłopiec przyrzeka, że nie będzie już latał.

Rozdział 7. Fabryka dziur i dziurek

Pan Kleks zabiera uczniów do fabryki, którą kieruje inżynier Bogumił Kopeć. Aby wszyscy mogli podróżować razem, powiększa wagon tramwaju. Chłopcy przemierzają miasto, przejeżdżają przez samogrający most i docierają do zakładu.

W kolejnych halach obserwują produkcję otworów różnego rodzaju: od niewielkich dziurek po wielkie dziury. Gotowe wyroby podlegają kontroli, sortowaniu i pakowaniu. Wadliwe trafiają do ponownego przetworzenia. Kopeć łączy pracę inżyniera z ćwiczeniami linoskoczka. Uczniowie otrzymują dziurki do obwarzanków.

Po powrocie zastają Akademię opanowaną przez muchy. Kleks próbuje pozbyć się owadów, powiększając pająka. Ten sposób okazuje się niewystarczający. Skuteczne stają się dopiero lepkie bańki z mydła i kleju. Po usunięciu plagi dochodzi do przykrej rozmowy z Filipem. Nauczyciel jest wyraźnie zaniepokojony i zapowiada przybycie dwóch nowych uczniów.

Rozdział 8. Sen o siedmiu szklankach

Od rozmowy z Filipem Kleks jest roztargniony i niespokojny. Golarz domaga się przyjęcia dwóch synów, grożąc odebraniem piegów. Kleks musi ugasić płomyki świec, które zaczynają go parzyć, dlatego spuszcza wodę ze stawu. Ratowane zwierzęta trafiają do innych bajek. Powraca też wysłane na Księżyc oko nauczyciela, przynosząc wiadomości o jego mieszkańcach.

Kleks odczytuje zapisany sen Adasia. Chłopcu śni się planowana wyprawa do Chin pociągiem z pudełek i czajnika. Kiedy zagraża jej burza, zbiera do sześciu szklanek deszcz, śnieg, grad, grzmot, błyskawicę oraz wiatr. Siódma pozostaje pusta. Koledzy zmieniają się w widelce, a uwalnianie kolejnych zjawisk wywołuje następne kłopoty. Adaś próbuje pomagać Kleksowi. Profesor zjada grzmot i rozpada się na mnóstwo małych Kleksów. Adaś chowa jednego do siódmej szklanki, a ją zamyka w kredensie, chroniąc przed widelcami. W tej chwili się budzi.

Rozdział 9. Anatol i Alojzy

Podczas deszczowego września nauczyciel pozostaje przygnębiony i coraz częściej odpoczywa. Pewnej nocy przy bramie pojawia się Filip z Anatolem i Alojzym. Adaś pomaga przyjąć nowych uczniów. Szukając pana Kleksa, znajduje go w szklance stojącej w kredensie, podobnie jak w swoim wcześniejszym śnie. Obudzony profesor odzyskuje rozmiary dzięki pompce i poleca zachować to odkrycie w tajemnicy.

Alojzy przez cały czas pozostaje nieruchomy. Rano pan Kleks odkrywa, że przyjęty uczeń jest mechaniczną lalką. Przenosi go do szpitala chorych sprzętów. Z pomocą Adasia naciera jego ciało specjalnym preparatem i uruchamia kolejne funkcje. Alojzy zaczyna się poruszać, mówić oraz jeść. W następnych dniach robi szybkie postępy: opanowuje chodzenie i codzienne czynności. Po tygodniu z wyglądu i zachowania coraz bardziej przypomina zwyczajnego chłopca.

Rozdział 10. Historia o księżycowych ludziach

Kleks zaprasza mieszkańców sąsiednich bajek na opowieść o tym, co zobaczyło jego oko na Księżycu. Uczniowie przygotowują Akademię do przyjęcia. Alojzy utrudnia pracę, niszczy sprzęty i dokucza innym. Profesor tłumaczy, że nie zna budowy lalki stworzonej przez Filipa, dlatego prosi o cierpliwość. Adaś zabiera Alojzego do parku, gdzie lalka zasypia.

Podczas uroczystości Kleks opisuje Lunnów. To mieszkańcy wnętrza księżycowych gór, którzy mają mgliste ciała i mogą zmieniać kształt. Używają szklanych naczyń, aby odróżniać się od siebie. Ich groźny władca, Niesfor, posiada stałą postać, ale nie ma twarzy.

Opowieść przerywa Alojzy, oburzony, że zabawa odbywa się bez niego. Niszczy zastawę, wymachuje kijem i przepędza przestraszonych gości. Kleks pozostaje bezradny. Po zakończeniu awantury odkłada dalszy ciąg historii o Lunnach na inną książkę i prowadzi uczniów na obiad.

Rozdział 11. Sekrety pana Kleksa

Pan Kleks coraz bardziej maleje, a wraz z nim kurczą się budynek, wyposażenie i park. Nauczyciel zaniedbuje obowiązki. Alojzy wykorzystuje jego słabość, dręczy kolegów i niszczy kolejne przedmioty.

W Wigilię Kleks oznajmia chłopcom, że Akademia przestanie istnieć. Przygotowuje pożegnalną wieczerzę i prezenty. Podczas rozdawania podarunków okazuje się, że Alojzego nie ma. Anatol zdradza, że lalka włamała się do pomieszczenia z sekretami. Alojzy przynosi szkatułkę z porcelanowymi tabliczkami zapisanymi po chińsku. Gdy pojawia się nauczyciel, rozbija je i depcze.

Kleks odzyskuje na chwilę dawny wygląd, rozkręca Alojzego i chowa jego części do walizki. Wyjaśnia, że zniszczone tabliczki zawierały wiedzę przekazaną mu przez Paj-Chi-Wo. Bez niej traci niezwykłe umiejętności. Przychodzi Filip, który oskarża profesora o zniszczenie dzieła jego życia i niedotrzymanie umowy. Brzytwą ścina płomyki świec z choinki. W zapadającej ciemności uczniowie opuszczają szkołę.

Rozdział 12. Pożegnanie z bajką

Adaś patrzy na malejącą Akademię i w końcu zasypia. Po przebudzeniu znajduje się w pokoju. Miejsce budynku zajmuje klatka, dawny park staje się wzorem na dywanie, a mur z furtkami odpowiada bibliotece pełnej książek. Cały znany chłopcu świat przybiera rozmiary zwykłych przedmiotów.

Maleńki Kleks żegna Adasia i kurczy się, aż pozostaje po nim guzik. Mateusz zabiera go i odzyskuje ludzką postać. Adaś sądzi, że widzi uratowanego księcia, jednak mężczyzna wyjaśnia, że historia o książęcym pochodzeniu była wymyślona. Przedstawia się jako autor opowieści o panu Kleksie. Zamyka leżącą na stole książkę i odkłada ją do biblioteki. Na jej grzbiecie znajduje się tytuł Akademia pana Kleksa.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.