Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan z Patmos
- Gatunek
- Apokalipsa; księga prorocka
- Czas akcji
- I wiek n.e.; w wizjach czas ostateczny
- Miejsce akcji
- Patmos; w wizjach niebo i ziemia
Pigułka wiedzy
Apokalipsa św. Jana zamyka Nowy Testament i całą Biblię. Przedstawia objawienie, w którym obrazy katastrof, walki i sądu prowadzą do zwycięstwa Boga nad złem oraz odnowienia świata. Księga podejmuje tematykę eschatologiczną, czyli ostatecznych losów ludzi i świata. Jan przekazuje je chrześcijańskim wspólnotom, aby umocnić ich wierność mimo cierpienia. Słowo apokalipsa oznacza objawienie lub odsłonięcie, a zakończenie księgi przynosi obraz życia bez śmierci i bólu.
Geneza
Księga powstała w języku greckim, prawdopodobnie pod koniec I wieku n.e. Jej datowanie najczęściej wiąże się z ostatnimi latami panowania cesarza Domicjana. Autor przedstawił się jako Jan i opisał objawienie otrzymane na wyspie Patmos. Tradycja chrześcijańska utożsamiała go z Janem Apostołem i Ewangelistą, jednak tożsamość tych autorów pozostaje przedmiotem dyskusji.
Utwór był skierowany do siedmiu Kościołów, czyli wspólnot chrześcijańskich w rzymskiej prowincji Azji. Powstał w związku z doświadczeniem ucisku i sporami o wierność wierze w świecie zdominowanym przez władzę rzymską. Korzystał z tradycji apokaliptycznej i obrazów Starego Testamentu, zwłaszcza ksiąg Daniela i Ezechiela.
Bohaterowie
Jan
Narrator i świadek objawienia. Otrzymuje polecenie zapisania widzeń i przekazania ich wspólnotom chrześcijańskim. Reaguje lękiem, zdumieniem i płaczem, a znaczenie części obrazów poznaje dzięki objaśnieniom anioła lub jednego ze starców.
Bóg
Zasiada na niebiańskim tronie i odbiera cześć stworzeń. Jest przedstawiony jako Stwórca, władca dziejów i sędzia. W końcowej wizji odnawia świat i zamieszkuje ze swoim ludem.
Jezus Chrystus – Baranek
Ukazuje się Janowi jako podobny do Syna Człowieczego, a następnie pod postacią Baranka noszącego ślady zabicia. Tylko on może otworzyć zapieczętowaną księgę. Jego zwycięstwo wiąże się z ofiarą, którą odkupił ludzi, i prowadzi do pokonania sił zła.
Niewiasta obleczona w słońce
Postać z księżycem pod stopami i koroną z dwunastu gwiazd. Rodzi Syna zagrożonego przez Smoka, a potem znajduje przygotowane przez Boga schronienie na pustyni. Odczytuje się ją jako obraz ludu Bożego, Kościoła albo Maryi.
Smok
Wielki czerwony Smok, utożsamiony w tekście z diabłem i szatanem. Zagraża Niewieście i jej potomstwu oraz przekazuje władzę Bestii. Po przegranej walce w niebie działa na ziemi; ostatecznie trafia do jeziora ognia i siarki.
Michał Archanioł
Przewodzi aniołom walczącym ze Smokiem. Zwycięstwo jego zastępów prowadzi do strącenia Smoka i jego aniołów z nieba na ziemię.
Bestia z morza
Istota o siedmiu głowach i dziesięciu rogach, otrzymująca moc od Smoka. Wzbudza podziw ludzi, przyjmuje ich cześć i prześladuje wiernych Bogu. To obraz władzy, która domaga się boskiej czci.
Bestia z ziemi
Ma dwa rogi podobne do rogów baranka, lecz przemawia jak Smok. Za pomocą niezwykłych znaków nakłania ludzi do oddawania czci pierwszej Bestii i narzuca jej znamię. W dalszych wizjach występuje jako Fałszywy Prorok.
Wielka Nierządnica – Babilon
Bogato ubrana kobieta siedząca na szkarłatnej Bestii. Anioł objaśnia, że przedstawia wielkie miasto sprawujące władzę nad królami ziemi. W interpretacji historycznej wiąże się ją z Rzymem; jej przepychowi towarzyszy odpowiedzialność za prześladowanie wiernych.
Streszczenie właściwe
Objawienie i jego adresaci
Jan przebywa na Patmos z powodu głoszenia słowa Bożego i świadectwa o Jezusie. W dniu Pańskim słyszy potężny głos i otrzymuje nakaz zapisania tego, co zobaczy. Ma przesłać zapis siedmiu wspólnotom w Azji Mniejszej.
Pośród siedmiu złotych świeczników widzi postać podobną do Syna Człowieczego. Jej oczy przypominają ogień, twarz jaśnieje jak słońce, a z ust wychodzi obosieczny miecz. Przerażony Jan pada do jej stóp. Chrystus uspokaja go i ogłasza, że żyje na wieki oraz ma władzę nad śmiercią. Wyjaśnia też, że świeczniki oznaczają siedem Kościołów.
Niebiański tron i księga z siedmioma pieczęciami
Jan ogląda tron Boga otoczony tęczą. Wokół zasiada dwudziestu czterech starców w białych szatach i złotych wieńcach. Cztery żywe istoty, przypominające lwa, cielca, człowieka i orła, nieustannie oddają Bogu chwałę. Starcy składają przed tronem swoje wieńce.
W prawej ręce Boga znajduje się księga zapieczętowana siedmioma pieczęciami. Księgę można odczytać jako Boży plan dziejów i zbawienia. Nikt nie jest godny jej otworzyć, dlatego Jan płacze. Jeden ze starców zapowiada jednak zwycięzcę, a Jan widzi Baranka wyglądającego jak zabity, z siedmioma rogami i siedmioma oczami. Siódemka oznacza pełnię; rogi symbolizują moc Baranka, a oczy jego wiedzę. Baranek bierze księgę. Niebiańskie istoty oddają mu cześć, ponieważ przez swoją śmierć odkupił ludzi ze wszystkich narodów.
Jeźdźcy, katastrofy i ocaleni
Baranek otwiera pierwsze cztery pieczęcie. Ukazują się czterej jeźdźcy: na białym koniu jedzie łucznik z wieńcem, wyruszający po zwycięstwo; jeździec na koniu ognistym otrzymuje miecz i odbiera ziemi pokój. Na czarnym koniu jedzie postać z wagą, a towarzyszący jej głos ogłasza bardzo wysokie ceny zboża. Koń blady niesie Śmierć, za którą podąża kraina umarłych. Obrazy te można odczytać jako przedstawienia podboju, wojny, głodu i śmierci.
Po otwarciu piątej pieczęci Jan widzi dusze zabitych z powodu wierności słowu Bożemu. Domagają się sprawiedliwości, otrzymują białe szaty i mają jeszcze poczekać. Szósta pieczęć przynosi trzęsienie ziemi, ciemność słońca, krwawy wygląd księżyca i spadanie gwiazd. Ludzie wszelkich stanów ukrywają się przed nadchodzącym sądem.
W kolejnej wizji anioł nakazuje powstrzymać niszczenie ziemi, dopóki słudzy Boga nie zostaną oznaczeni pieczęcią na czołach. Jan słyszy liczbę stu czterdziestu czterech tysięcy opieczętowanych z plemion Izraela. Następnie ogląda niezliczony tłum ze wszystkich narodów, stojący przed Bogiem i Barankiem. Są to ludzie, którzy przeszli przez wielki ucisk; Bóg zapewnia im opiekę, a Baranek prowadzi ich do źródeł życia.
Otwarcie siódmej pieczęci przynosi ciszę w niebie, po której siedmiu aniołów otrzymuje trąby. Pierwsze cztery trąbienia wywołują pożary roślinności, zniszczenia w morzu, zatrucie części wód przez gwiazdę Piołun i zaćmienie części ciał niebieskich.
Walka Smoka i działanie Bestii
Na niebie pojawia się Niewiasta obleczona w słońce. Smok czeka, by pożreć jej dziecko zaraz po narodzinach. Syn zostaje jednak zabrany do Boga, a Niewiasta chroni się na pustyni. Michał i jego aniołowie pokonują Smoka w walce i strącają go na ziemię. Smok nadal ściga Niewiastę, lecz otrzymuje ona skrzydła, a ziemia pochłania rzekę, którą przeciwnik wypuszcza, aby ją porwać. Wtedy Smok zwraca się przeciw pozostałemu jej potomstwu: ludziom wiernym Bogu i Jezusowi.
Z morza wychodzi Bestia, której Smok przekazuje swoją moc. Ludzie podziwiają ją i oddają jej cześć. Bestia bluźni przeciw Bogu i walczy z wiernymi. Druga Bestia wychodzi z ziemi i wspiera kult pierwszej. Zwodzi ludzi znakami oraz sprawia, że osoby odmawiające pokłonu wizerunkowi Bestii są zabijane. Wymusza także znamię na prawej ręce lub czole: bez niego nie można kupować ani sprzedawać. Z pierwszą Bestią związana jest liczba 666. Jedno z historycznych odczytań wiąże tę liczbę z Neronem: suma wartości hebrajskich liter zapisu Neron Cezar wynosi 666.
Upadek Babilonu
Anioł pokazuje Janowi kobietę siedzącą na szkarłatnej Bestii. Nosi ona purpurę, złoto i drogocenne kamienie, a w ręce trzyma złoty kielich pełen nieczystości. Jest pijana krwią wiernych i świadków Jezusa. Na jej czole widnieje imię Babilonu. Anioł wyjaśnia, że kobieta oznacza wielkie miasto panujące nad królami. Zapowiada też, że sprzymierzeni z Bestią władcy zwrócą się przeciw niej i ją zniszczą.
Następny anioł ogłasza upadek Babilonu. Głos z nieba wzywa lud Boga do opuszczenia miasta, aby nie uczestniczył w jego grzechach i karze. Babilon zostaje osądzony i spalony. Królowie, kupcy i żeglarze opłakują z daleka utratę jego potęgi oraz bogactwa, z którego sami korzystali.
Pokonanie zła i sąd ostateczny
Jan widzi jeźdźca na białym koniu, nazwanego Słowem Bożym, za którym podążają niebiańskie wojska. Jeźdźcem jest zwycięski Chrystus. Bestia i królowie ziemi zbierają siły przeciw niemu. Bestia oraz Fałszywy Prorok zostają pochwyceni i wrzuceni do jeziora ognia. Anioł więzi następnie szatana na tysiąc lat, aby nie zwodził narodów. Męczennicy wierni Chrystusowi, którzy odrzucili kult Bestii, ożywają i królują z nim.
Po tysiącu lat szatan zostaje na krótko uwolniony. Gromadzi narody do kolejnego ataku, ale ich wojska pochłania ogień z nieba. Sam szatan trafia do jeziora ognia i siarki. Przed wielkim białym tronem stają umarli. Otwarte księgi zawierają zapis ich czynów, według których są sądzeni; otwarta zostaje również księga życia. Do jeziora ognia trafiają śmierć, kraina umarłych i ci, których nie zapisano w księdze życia.
Nowe niebo, nowa ziemia i Nowe Jeruzalem
Pierwsze niebo i ziemia przemijają, a Jan ogląda nowy świat. Od Boga zstępuje Nowe Jeruzalem, przedstawione jako oblubienica. Bóg zamieszkuje ze swoim ludem. Znikają śmierć, ból, płacz i cierpienie.
Miasto lśni złotem i drogimi kamieniami. Ma dwanaście bram z imionami plemion Izraela oraz dwanaście fundamentów z imionami apostołów. Dwunastka łączy tu lud Izraela ze wspólnotą apostołów. Jego światłem jest chwała Boga i Baranka, dlatego nie potrzebuje słońca ani księżyca. Od tronu płynie rzeka wody życia, a nad nią rośnie drzewo życia. Przywołuje ono biblijny raj, ponownie dostępny człowiekowi. Słudzy Boga mogą oglądać jego oblicze.
Anioł potwierdza prawdziwość objawienia i nakazuje Janowi oddawać cześć Bogu. Jezus zapowiada paruzję, czyli swoje ponowne przyjście, oraz odpłatę za ludzkie czyny. Księgę zamykają oczekiwanie na jego przybycie i życzenie łaski dla odbiorców.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
