Wiadomości wstępne
- Autor
- Dante Alighieri
- Gatunek
- Poemat epicki
- Czas akcji
- Wielki Tydzień i okres wielkanocny 1300 roku
- Miejsce akcji
- Ciemny las, Piekło, Czyściec i Raj
Pigułka wiedzy
Dante przedstawia siebie jako wędrowca, który zagubił właściwą drogę i potrzebuje pomocy. Prowadzony przez Wergiliusza, a następnie Beatrycze, poznaje kary potępionych, oczyszczenie pokutujących i szczęście zbawionych. Spotyka postacie antyczne, ludzi swojej epoki i osoby związane z własnym życiem. Na końcu święty Bernard modli się za niego do Maryi, a pielgrzym dostępuje widzenia Boga.
Geneza
Poemat powstawał na początku XIV wieku, w okresie wygnania Dantego z Florencji, i został ukończony pod koniec jego życia. Autor nazwał dzieło Komedią: jego przebieg prowadzi od nieszczęścia do pomyślnego zakończenia. Określenie boska utrwaliło się później. Dante wybrał język włoski, oparty na odmianie toskańskiej, nadając językowi ludowemu rangę języka wielkiej poezji.
Dzieło obejmuje sto pieśni: po trzydzieści trzy w każdej z trzech części oraz pieśń wstępną w Piekle. Symbolika liczb, czyli przypisywanie liczbom znaczeń wykraczających poza liczenie, porządkuje całość: trójka odsyła do Trójcy Świętej, a sto do pełni. Tercyna to trzywersowa strofa; w oryginale kolejne tercyny łączy łańcuchowy układ rymów aba bcb cdc.
Świat poematu wyrasta ze średniowiecznego teocentryzmu, umieszczenia Boga w centrum rzeczywistości i hierarchii wartości. Pomocna w lekturze jest tradycja poczwórnego sensu, którą Dante omawiał także w Biesiadzie. Sens dosłowny obejmuje podróż przez zaświaty, alegoryczny odnosi ją do drogi człowieka ku Bogu, moralny dotyczy wyborów między dobrem a złem, a anagogiczny prowadzi ku prawdom o zbawieniu i życiu wiecznym.
Bohaterowie
Dante
Pielgrzym i narrator opowiadający o podróży po jej zakończeniu. Przeżywa lęk, zdziwienie i współczucie dla potępionych. Pod kierunkiem przewodników poznaje porządek boskiej sprawiedliwości i rozpoznaje własne błędy.
Wergiliusz
Rzymski poeta, autor Eneidy. Prowadzi Dantego przez Piekło i Czyściec. Reprezentuje ludzki rozum oraz mądrość antyku. Jako nieochrzczony poganin przebywa w Limbie; rozstaje się z pielgrzymem przed jego wejściem do Raju.
Beatrycze
Duchowa przewodniczka Dantego, związana z pamięcią Beatrice Portinari, uwiecznionej wcześniej w Życiu nowym. W poemacie uosabia miłość i objawioną prawdę prowadzącą do zbawienia. Wysyła Wergiliusza na pomoc poecie, a później prowadzi go przez niebo.
Francesca da Rimini
Potępiona za cudzołożną miłość do Paola, brata swojego męża. Opowiada Dantemu o wspólnej lekturze romansu o Lancelocie, podczas której kochankowie się pocałowali.
Paolo
Kochanek Franceski. Towarzyszy jej w piekielnym wichrze, a podczas jej opowieści płacze. Oboje zostali zabici przez męża Franceski.
Odys
Antyczny bohater ukarany wśród podstępnych doradców. W wersji Dantego podjął ostatnią wyprawę poza Słupy Heraklesa, pragnąc poznać nieznany świat. Zginął z towarzyszami w katastrofie okrętu.
Ugolino
Hrabia skazany na śmierć głodową razem z synami i wnukami. W kręgu zdrajców gryzie czaszkę arcybiskupa Ruggieriego, którego obwinia o swój los.
Ruggieri
Arcybiskup i polityczny przeciwnik Ugolina. Doprowadził do uwięzienia jego rodziny. W lodach Piekła sam pada ofiarą zemsty hrabiego.
Lucyfer
Upadły anioł uwięziony na samym dnie Piekła. Ma trzy twarze, a w trzech paszczach miażdży Judasza, Brutusa i Kasjusza. Uderzeniami skrzydeł wytwarza wiatr zamrażający jezioro Kocyt.
Święty Bernard
Zastępuje Beatrycze jako ostatni przewodnik. Przygotowuje Dantego do kontemplacji Boga i zwraca się z modlitwą do Maryi.
Streszczenie właściwe
Piekło, pieśń I
W połowie ludzkiego życia Dante znajduje się w ciemnym lesie. Las jest alegorią, obrazem mającym określony sens przenośny: oznacza moralne zagubienie. Bohater próbuje wejść na oświetlone wzgórze, lecz drogę zagradzają pantera, lew i wilczyca. W tradycyjnym odczytaniu pantera oznacza zmysłowość, lew pychę, a wilczyca chciwość.
Dante cofa się przed zwierzętami. Spotyka Wergiliusza, który proponuje inną drogę: przez Piekło i Czyściec. Poeta przyjmuje jego pomoc i rusza za nim.
Piekło, pieśń II
Dante wątpi, czy jest godny nadzwyczajnej podróży. Wergiliusz wyjaśnia, kto przyszedł mu z pomocą: Maryja zwróciła się do świętej Łucji, Łucja do Beatrycze, a Beatrycze zeszła do Limba po Wergiliusza. Ten łańcuch pomocy obrazuje łaskę, niezasłużony dar boskiego wsparcia. Wyjaśnienie przywraca pielgrzymowi odwagę i pozwala podjąć wędrówkę.
Piekło, pieśń III
Napis na bramie nakazuje porzucić nadzieję. Przed właściwym Piekłem cierpią ludzie, którzy za życia nie opowiedzieli się ani po stronie dobra, ani zła. Teraz biegną za sztandarem, nękani przez owady.
Dalej Charon przewozi dusze przez Acheront. Początkowo odmawia przeprawienia żywego Dantego, lecz Wergiliusz powołuje się na wolę nieba. Rozlega się huk, ziemia drży, a pielgrzym traci przytomność.
Piekło, pieśń IV
W pierwszym kręgu, Limbie, przebywają nieochrzczone dzieci i ludzie, którzy żyli przed chrześcijaństwem lub poza nim. Cierpią z powodu utraty możliwości oglądania Boga. Dante spotyka między innymi Homera, Horacego, Owidiusza i Lukana. Poeci przyjmują go do swojego grona, a następnie wraz z Wergiliuszem rusza on ku dalszym kręgom.
Piekło, pieśń V
Dusze ludzi poddanych namiętności miota nieustanny wicher. Kara realizuje contrapasso, zasadę odpowiedniości między winą a cierpieniem: kochankowie, którymi za życia kierowała żądza, po śmierci są niesieni przez siłę, nad którą nie panują.
Francesca opowiada o uczuciu do Paola. Wspólnie czytali historię Lancelota i Ginewry, a opis pocałunku skłonił ich do własnego pocałunku. Paolo płacze, zaś Dante, poruszony opowieścią, pada zemdlony.
Piekło, pieśń XXVI
Odys znajduje się wraz z Diomedesem w rozdwojonym płomieniu, wśród podstępnych doradców. Opowiada o ostatniej wyprawie poza Słupy Heraklesa, granicę znanego świata. Namówił starych towarzyszy do dalszej żeglugi, odwołując się do ich pragnienia wiedzy.
Dante przekształca tradycję antyczną: jego Odys opowiada o wyprawie zakończonej śmiercią, podczas gdy Homer prowadzi bohatera do domu. Taka relacja między utworami to intertekstualność. Żeglarze ujrzeli daleką górę, lecz wir uderzył w okręt, który obrócił się i zatonął.
Piekło, pieśni XXXII–XXXIV
W ostatnim kręgu zdrajcy są uwięzieni w lodzie. Ugolino gryzie czaszkę Ruggieriego. Przerywa, by opowiedzieć o zamknięciu w wieży z synami i wnukami, śnie zapowiadającym klęskę oraz kolejnych dniach głodu. Po skończeniu opowieści wraca do ciała wroga.
Na dnie Kocytu tkwi Lucyfer o trzech twarzach. W paszczach miażdży Judasza, zdrajcę Chrystusa, oraz Brutusa i Kasjusza, zabójców Cezara. Wergiliusz z Dantem schodzą po jego ciele, przekraczają środek ziemi i wydostają się na drugą półkulę. Ponownie widzą gwiazdy.
Czyściec, pieśni I–XXIX
Wędrowcy docierają do góry Czyśćca, gdzie dusze przygotowują się do zbawienia. Pokuta oznacza tu oczyszczenie z grzechu i naprawę zaburzonego porządku miłości. Przy bramie anioł kreśli na czole Dantego siedem liter P, odpowiadających siedmiu grzechom głównym.
Kolejne tarasy służą oczyszczeniu z pychy, zazdrości, gniewu, gnuśności, chciwości, łakomstwa i nieczystości. W miarę wspinaczki litery znikają. Na szczycie Dante dociera do raju ziemskiego i ogląda uroczystą procesję.
Czyściec, pieśni XXX–XXXIII
Pojawia się Beatrycze. Dante odwraca się ku Wergiliuszowi, ale przewodnik już zniknął. Beatrycze wypomina pielgrzymowi, że po jej śmierci oddał się pozornym dobrom. Zawstydzony wyznaje winę i mdleje.
Matelda zanurza go w Lete, której woda usuwa pamięć grzechów. Pod koniec pobytu w raju ziemskim pije również z Eunoe, przywracającej pamięć dobrych czynów. Oczyszczony jest gotów do dalszej drogi.
Raj, pieśni I–XXXIII
Beatrycze prowadzi bohatera przez kolejne sfery niebieskie. Rozmowy ze zbawionymi dotyczą wolności, sprawiedliwości, wiary i porządku wszechświata. W końcowych pieśniach Dante ogląda wspólnotę zbawionych układającą się w świetlistą różę. Beatrycze zajmuje w niej swoje miejsce, a prowadzenie przejmuje święty Bernard.
Bernard modli się do Maryi o pomoc dla pielgrzyma. Dante doświadcza wizji mistycznej, bezpośredniego poznania Boga przekraczającego zwykłe możliwości rozumu i języka. Widzi trzy kręgi odpowiadające Trójcy oraz obraz człowieka w boskim świetle. Jego pragnienie i wola zostają uzgodnione z miłością poruszającą słońce i gwiazdy.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
