Burza

Wiadomości wstępne

Autor

Adam Mickiewicz

Gatunek

Sonet

Czas akcji

Nie dotyczy

Miejsce akcji

Nie dotyczy

Pigułka wiedzy

Burza niszczy okręt, a pasażerowie przygotowują się na śmierć. Jedni tracą siły, inni modlą się lub żegnają z bliskimi. Osobno siedzi samotny podróżny, który zazdrości im nawet tych rozpaczliwych sposobów reagowania. Najważniejszym problemem wiersza okazuje się osamotnienie człowieka pozbawionego oparcia w innych ludziach i modlitwie.

Geneza

Burza jest czwartym utworem cyklu Sonety krymskie, wydanego w Moskwie w 1826 roku. Cykl wiąże się z pobytem Mickiewicza na Krymie w 1825 roku i przedstawia spotkanie podróżnika z tamtejszą naturą oraz kulturą.

Sonet rozwija romantyczny temat relacji człowieka z potężną przyrodą. Opis sztormu prowadzi do refleksji nad samotnością. Podróż ma tu także znaczenie przenośne: mówi o stanie wewnętrznym wędrowca.

Bohaterowie

Osoba przedstawiająca wydarzenia

Wypowiedź ma przeważnie charakter liryki pośredniej: osoba mówiąca przedstawia krajobraz i zachowania ludzi, a o uczuciach mówi pośrednio. O samotnym podróżnym opowiada w trzeciej osobie, a na końcu przytacza jego myśl. Taki sposób prowadzenia wypowiedzi pozwala stopniowo przejść od zewnętrznego obrazu katastrofy do osobistego cierpienia bohatera.

Załoga i pasażerowie

Marynarze tracą kontrolę nad okrętem. Pasażerowie reagują na zagrożenie na różne sposoby: słabną, rozpaczają, modlą się oraz szukają bliskości przyjaciół. Tworzą zbiorowy obraz ludzi zagrożonych śmiercią.

Samotny podróżny

Siedzi z boku i milczy. Zewnętrzny bezruch wyróżnia go na tle pozostałych. W końcowej refleksji daje wyraz cierpieniu: uważa za szczęśliwych tych, którzy mogą stracić siły, modlić się albo pożegnać kogoś bliskiego. Nie znajduje dla siebie żadnego z tych sposobów ulgi.

Streszczenie właściwe

Pierwsza strofa: Okręt traci możliwość obrony

Sztorm zrywa żagle i niszczy ster. Słychać ryk wody, szum wiatru, głosy przerażonych ludzi i jęki pracujących pomp. Ostatnie liny wyrywają się marynarzom z rąk. Kolejne uszkodzenia odbierają załodze możliwość skutecznego działania.

Krwawy zachód słońca łączy opis natury z nastrojem ludzi. Wraz ze światłem gaśnie ich nadzieja na ratunek. Nagromadzenie krótkich określeń od razu wprowadza czytelnika w środek katastrofy, bez spokojnego wstępu.

Druga strofa: Szturm śmierci

Fale przybierają rozmiary mokrych gór, a wiatr zachowuje się jak triumfujący przeciwnik. Nad morzem pojawia się obraz „geniusza śmierci”. Dawne słowo „geniusz” oznacza tu ducha lub upostaciowaną moc.

Śmierć zostaje porównana do żołnierza zdobywającego zniszczone mury. Okręt przypomina bezbronną twierdzę. W tym poetyckim obrazie zagrożenie przyjmuje postać nieprzyjaciela atakującego bezbronnych ludzi.

Trzecia strofa: Reakcje ludzi

Niektórzy leżą niemal bez sił, inni załamują ręce. Ktoś pada w objęcia przyjaciół na pożegnanie, a część pasażerów próbuje odsunąć śmierć modlitwą. Przerażeni ludzie cierpią z powodu bezradności i szukają bliskości.

Wyliczenie różnych reakcji przygotowuje kontrast z podróżnym. Pozostali, mimo przerażenia, mają jeszcze do kogo się zwrócić albo mogą utracić zdolność pełnego przeżywania grozy.

Czwarta strofa: Samotność silniejsza od burzy

Podróżny siedzi osobno i w ciszy ocenia położenie innych. Uważa za szczęście nawet utratę sił, a także możliwość modlitwy lub pożegnania bliskiej osoby. Zazdrości im tego, co pozwala znieść zagrożenie.

Za milczeniem bohatera kryje się dotkliwe osamotnienie. Wiersz kończy się na jego myśli, a los okrętu pozostaje nierozstrzygnięty. Refleksja podróżnego przenosi uwagę czytelnika z katastrofy na człowieka pozbawionego oparcia.

Język i środki poetyckie

Personifikacja, czyli nadanie zjawisku cech osoby, zamienia śmierć w napastnika. Hiperbola fal wznoszących się niczym góry potęguje grozę morza. Słowa nazywające ryk, szum, jęk i wycie budują warstwę dźwiękową opisu. Kontrast hałasu i milczenia wydobywa odrębność podróżnego.

Sens utworu

Najważniejsze motywy to żywioł, śmierć, podróż i samotność. W chwili zagrożenia życia pasażerowie szukają oparcia w wierze i więziach z ludźmi. Fizyczne zagrożenie pozwala dostrzec mniej widoczne cierpienie podróżnego: brak tego oparcia.

Budowa i kompozycja

Sonet ma czternaście trzynastozgłoskowych wersów, ułożonych w dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe. Rymy tworzą układ abba cddc efg efg. Tematem pierwszych dwóch strof jest żywioł, trzeciej reakcje ludzi, a czwartej przeżycie pojedynczego człowieka. Pole obserwacji stopniowo się zawęża.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.