Chłopi

Wiadomości wstępne

Autor

Władysław Stanisław Reymont

Gatunek

Powieść społeczno-obyczajowa; epopeja chłopska

Czas akcji

Koniec XIX wieku, od jesieni do lata

Miejsce akcji

Lipce i okolice, wieś w zaborze rosyjskim, w rejonie Łowicza

Pigułka wiedzy

Chłopi przedstawiają życie mieszkańców Lipiec, podporządkowane pracy na roli, zmianom pór roku i obyczajom. W centrum wydarzeń znajduje się rodzina Macieja Boryny, zamożnego gospodarza, który spiera się z synem Antkiem o ziemię i żeni z młodą Jagną, kochanką Antka. Rodzinny konflikt splata się z walką wsi o prawo do korzystania z lasu, a choroba Macieja i uwięzienie Antka zmuszają Hankę, żonę Antka, do przejęcia odpowiedzialności za gospodarstwo. Po śmierci ojca Antek umacnia swoją pozycję we wsi, natomiast Jagna zostaje brutalnie wypędzona przez mieszkańców. Powieść jest epopeją chłopską: pokazuje rozległy obraz życia całej społeczności, czyli bohatera zbiorowego, jej codzienność, święta, konflikty i system wartości.

Geneza

Reymont wykorzystał znajomość wiejskiego życia, obyczajów i pracy chłopów, zdobytą między innymi podczas pobytu w okolicach Lipiec, gdzie pracował na kolei. Powieść powstała w okresie Młodej Polski, kiedy pisarze i artyści szczególnie interesowali się kulturą ludową. Ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w latach 1902–1908, a wydanie książkowe opublikowano w latach 1904–1909. Cztery tomy noszą tytuły Jesień, Zima, Wiosna i Lato – zgodnie z kolejnością pór roku organizujących życie wsi. W 1924 roku Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla, przyznaną przede wszystkim za Chłopów.

Bohaterowie

Maciej Boryna

Zamożny, około sześćdziesięcioletni gospodarz, wdowiec i ojciec Antka, Magdy, Józki oraz Grzeli. Jest pracowity, stanowczy i przywiązany do ziemi, która zapewnia mu samodzielność oraz szacunek mieszkańców. Nie chce przekazać gospodarstwa dzieciom za życia. Żeni się z Jagną, która zostaje jego trzecią żoną. Rywalizuje o nią z własnym synem. Przewodzi chłopom w walce o las; odniesiona wtedy rana rozpoczyna jego ciężką chorobę.

Antek Boryna

Dorosły syn Macieja, mąż Hanki i ojciec małych dzieci. Chce samodzielnie gospodarować, ale pozostaje zależny od ojca. Spór o ziemię łączy z rywalizacją o Jagnę, z którą ma romans. Jest porywczy i krzywdzi żonę. Po uwięzieniu, śmierci ojca i powrocie do Lipiec stopniowo zajmuje miejsce Macieja jako znaczący gospodarz. Gdy wieś wypędza Jagnę, staje po stronie gromady i jej nie broni.

Hanka Borynowa

Żona Antka, pochodząca z ubogiej rodziny Byliców. Początkowo jest niepewna siebie, upokarzana przez męża i zależna od teścia. Bieda, troska o dzieci i kryzys rodziny ujawniają jej zaradność. Z czasem sama prowadzi gospodarstwo: opiekuje się chorym Maciejem, organizuje pracę i zabiega o uwolnienie Antka. Broni interesów swoich dzieci oraz wypracowanej pozycji.

Jagna Paczesiówna, później Borynowa

Młoda, piękna córka Dominikowej, siostra Szymka i Jędrzycha, żona Macieja Boryny. Ma zdolności artystyczne, wykonuje wycinanki i silnie przeżywa piękno przyrody, muzykę oraz religijne opowieści. Nie kieruje się tak jak większość mieszkańców dążeniem do posiadania ziemi. Wychodzi za Borynę pod wpływem matki, choć nie darzy go miłością. Romans z Antkiem i późniejsze relacje z mężczyznami wywołują skandale. Zostaje obarczona odpowiedzialnością za zło we wsi i wypędzona.

Dominikowa

Matka Jagny, Szymka i Jędrzycha. Twardo zarządza domem i podporządkowuje sobie dzieci. Przy wyborze męża dla córki kieruje się przede wszystkim korzyściami majątkowymi: zabiega o zapis ziemi na Jagnę. Sprzeciwia się małżeństwu Szymka z Nastką. Broni córki, kiedy mieszkańcy postanawiają usunąć ją z Lipiec.

Kuba Socha

Starszy parobek, czyli pracownik najemny w gospodarstwie Boryny, uczestnik powstania styczniowego. Jest sumienny, religijny i przywiązany do zwierząt. Bieda skłania go do kłusownictwa. Postrzelony przez borowego ukrywa ranę i umiera podczas wesela Macieja i Jagny.

Witek

Chłopiec nieznający swoich rodziców, pracujący u Boryny przy zwierzętach. Jest blisko związany z Kubą, który się nim opiekuje i uczy go gospodarskich obowiązków. Po postrzeleniu parobka stara się mu pomóc.

Józka Borynianka

Młodsza córka Macieja. Zajmuje się domem, pomaga w gospodarstwie i troszczy o ojca. Po ślubie Boryny musi odnaleźć się w zmienionych stosunkach rodzinnych, a podczas jego choroby współpracuje z Hanką.

Kowal

Mąż Magdy, córki Boryny. Zabiega o część majątku teścia, próbuje wykorzystywać konflikty rodzinne i brak gospodarza. W czasie nieobecności Antka Hanka musi przeciwstawiać się także jego interesom.

Jagustynka

Uboga, starsza kobieta, odsunięta przez własne dzieci po przekazaniu im ziemi. Utrzymuje się z pracy u innych. Bywa złośliwa i ostro komentuje cudze postępowanie, ale potrafi też pomagać potrzebującym.

Agata

Stara krewna Kłębów. Jesienią wyrusza na żebry, ponieważ zimą brakuje dla niej pracy i miejsca w domu. Wraca do Lipiec wiosną. Gromadzi rzeczy potrzebne na własny pogrzeb; pragnie umrzeć w łóżku, z godnością należną gospodyni.

Roch

Wędrowiec, który opowiada mieszkańcom historie religijne, uczy dzieci i podtrzymuje świadomość narodową. Organizuje pomoc w pracach polowych, kiedy lipieccy gospodarze przebywają w więzieniu. Ścigany przez władze carskie musi opuścić wieś.

Wójt

Przedstawiciel lokalnej władzy, żonaty mężczyzna uwikłany w relację z Jagną. Naraża się mieszkańcom także przez nadużycia finansowe. Jego żona, wójtowa, należy do głównych inicjatorek wypędzenia Jagny.

Jasio

Syn organisty, kształcący się na księdza. Budzi w Jagnie silną, idealizowaną fascynację. Organiścina podejrzewa Jagnę, że chce sprowadzić jej syna na złą drogę.

Szymek

Syn Dominikowej i brat Jagny. Buntuje się przeciw matce, która nie zgadza się na jego małżeństwo z Nastką. Odchodzi z domu i ciężko pracuje na własnym kawałku ziemi. Pomaga Jagnie po wypędzeniu jej ze wsi.

Nastka

Siostra Mateusza, ukochana i późniejsza żona Szymka. Wspólnie z nim buduje samodzielne życie mimo sprzeciwu Dominikowej.

Mateusz

Cieśla, brat Nastki, mężczyzna związany uczuciowo z Jagną. Wspiera Szymka. W obliczu nagonki na Jagnę nie przyłącza się do potępienia jej przez wieś i próbuje wystąpić w jej obronie.

Streszczenie właściwe

Tom I – Jesień

Lipce – życie podporządkowane ziemi

Akcja rozpoczyna się jesienią. Mieszkańcy Lipiec zbierają plony i przygotowują gospodarstwa do zimy. O ich pozycji decyduje przede wszystkim ilość posiadanej ziemi. Właściciel dużego gospodarstwa cieszy się szacunkiem i ma wpływ na sprawy wsi. Niżej w hierarchii stoją drobni gospodarze, parobcy i komornicy, czyli bezrolni chłopi mieszkający u innych i utrzymujący się głównie z pracy najemnej. Starość lub choroba łatwo pozbawia ubogich środków do życia. Majątek nie jest jednak jedynym źródłem autorytetu: Roch zyskuje szacunek dzięki wiedzy, religijności i pomocy udzielanej mieszkańcom.

Jedną z pierwszych pokazanych postaci jest Agata, stara krewna Kłębów. Kobieta opuszcza wieś i idzie żebrać, ponieważ domownicy nie potrzebują już jej pracy i nie chcą utrzymywać jej przez zimę. Sama tłumaczy ich postępowanie biedą i koniecznością znalezienia miejsca dla zwierząt.

Wśród najważniejszych gospodarzy znajduje się Maciej Boryna. Po śmierci żony prowadzi duże gospodarstwo i nie zamierza rezygnować z władzy nad nim. Dorosły Antek pracuje u ojca razem z żoną Hanką, lecz chciałby mieć własną ziemię i samodzielnie decydować o rodzinie. Maciej odmawia podziału majątku. Obawia się wycugu: dożywotniego utrzymania przez dzieci po przekazaniu im gospodarstwa. Taki układ miał zabezpieczać starość, lecz w praktyce mógł oznaczać zależność i upokorzenie. Jagustynka po oddaniu ziemi jest źle traktowana przez własne dzieci.

Antek uważa, że ojciec wykorzystuje jego pracę. Hanka również czuje się upokarzana i nie ma pewności, czy jej dzieci będą miały zabezpieczoną przyszłość.

Ślub Boryny z Jagną i rozpad rodzinnej zgody

Maciej postanawia poślubić Jagnę, młodą córkę Dominikowej. Przyciąga go jej uroda; liczy też, że nowa żona zajmie się domem. Dominikowa traktuje małżeństwo jako szansę zapewnienia córce dostatku i mocnej pozycji. Rozmowy prowadzone przez swatów łączą uzgadnianie małżeństwa z ustaleniami majątkowymi. Boryna przeznacza dla Jagny sześć morgów ziemi – morga to dawna jednostka powierzchni gruntu.

Jagna nie jest zakochana w przyszłym mężu. Lubi piękne stroje, muzykę i taniec, ale decyzję o małżeństwie pozostawia matce. Jednocześnie łączy ją namiętna relacja z Antkiem. Syn Boryny jest więc zazdrosny o kobietę, która ma zostać jego macochą.

W Zaduszki Kuba rozsypuje na grobach chleb i tłumaczy Witkowi, że jest to pokarm dla dusz.

Dzieci Macieja sprzeciwiają się planom ojca. Obawiają się uszczuplenia przyszłego spadku; upominają się też o ziemię należną im po zmarłej matce. Dochodzi do bójki Macieja z Antkiem. Antek, Hanka i dzieci zostają wyrzuceni z domu. Trafiają do ubogiej chałupy Bylicy, ojca Hanki, i muszą radzić sobie bez zaplecza gospodarstwa Boryny.

Ślub mimo sprzeciwu rodziny dochodzi do skutku. Jagna zostaje żoną Macieja, ale zawarcie małżeństwa nie rozwiązuje konfliktu. Antek nadal pragnie Jagny, a Hanka z dziećmi żyje w biedzie u ojca.

Wesele i śmierć Kuby

Wesele Boryny i Jagny jest jednym z najważniejszych wydarzeń w życiu Lipiec. Reymont opisuje dobór gości, jedzenie, stroje, muzykę i tańce. Zabawa rozpoczyna się u Dominikowej. Podczas oczepin mężatki nakładają Jagnie czepiec, oznakę nowego stanu. Choć wcześniej Jagna sprzeciwiła się obcięciu włosów, przyjmuje czepiec, który spoczywa na jej zachowanych warkoczach. Następnego dnia weselnicy przenoszą się do domu Boryny.

W tym samym czasie w zabudowaniach Boryny cierpi Kuba. Parobek podejmował się kłusownictwa, czyli nielegalnego polowania w cudzym lesie. Chciał zdobyć dodatkowe pieniądze. Borowy, strażnik lasu, postrzelił go w nogę. Kuba ukrywa swój stan, obawia się konsekwencji kłusowania, a rana coraz bardziej się pogarsza.

Witek stara się pomóc przyjacielowi, lecz nie jest w stanie zapewnić mu skutecznego leczenia. Kuba boi się szpitala. W desperacji sam odrąbuje sobie chorą część nogi siekierą. Roch odnajduje go i próbuje ratować, a sprowadzony Jambroży opatruje ranę. Pomoc przychodzi jednak zbyt późno: Kuba traci wiele krwi i umiera podczas trwającej zabawy weselnej.

Reymont zestawia wesele z umieraniem Kuby: radości i dostatkowi towarzyszy cierpienie ubogiego pracownika. Dosadny opis rany, amputacji i utraty krwi jest przykładem naturalizmu – ukazywania cielesności człowieka oraz jego zależności od biologii i warunków życia.

Tom II – Zima

Romans Jagny i Antka oraz zemsta Macieja

Po ślubie z Boryną Jagna nie staje się gospodynią podobną do Hanki. Nie znajduje szczęścia w pilnowaniu majątku i codziennych obowiązkach. Silnie reaguje na piękno otaczającego ją świata, muzykę oraz skupiona jest na własnych uczuciach. Nie potrafi jednak przewidzieć skutków swoich relacji ani skutecznie przeciwstawić się osobom, które decydują o jej losie.

Po ślubie Jagna nie zrywa więzi z Antkiem. Kochankowie nadal się spotykają, narażając się na plotki i gniew Macieja. Antek zaniedbuje Hankę i dzieci.

Hanka cierpi z powodu zdrady, a jednocześnie musi zdobyć jedzenie, opał i pieniądze. Pracuje i walczy o przetrwanie rodziny. Coraz częściej samodzielnie podejmuje decyzje, chociaż wciąż zależy jej na Antku i utrzymaniu małżeństwa.

Maciej zaczyna inaczej patrzeć na Hankę. Dostrzega jej pracowitość, troskę o dzieci i odpowiedzialność, których brakuje Jagnie jako gospodyni.

Boryna dowiaduje się o spotkaniach żony z synem. Zazdrość łączy się u niego z poczuciem upokorzenia: zostaje zdradzony przez dwoje najbliższych ludzi. Kiedy przyłapuje ich w brogu, czyli zadaszonej konstrukcji służącej do przechowywania siana lub zboża, podpala bróg, w którym przebywają kochankowie. Jagna i Antek wydostają się z ognia.

Po tym wydarzeniu konflikt ojca z synem staje się jeszcze gwałtowniejszy. Maciej nie ufa Jagnie i traktuje ją brutalnie. Antek przeżywa nienawiść do ojca, lecz nie potrafi zbudować z Jagną wspólnego życia.

Walka chłopów o las

Mieszkańców Lipiec łączy konflikt z dworem. Chodzi o las, z którego chłopi korzystają na podstawie dawnych uprawnień, nazywanych serwitutami. Dają one możliwość określonego użytkowania cudzej własności, między innymi zbierania drewna czy wypasu zwierząt. Wycinka lasu zagraża więc ich codziennemu utrzymaniu.

Kiedy dochodzi do wyrębu, wieś postanawia wspólnie bronić swoich interesów. Maciej Boryna staje na czele gospodarzy. Wyruszają do lasu, gdzie dochodzi do gwałtownej walki z ludźmi dworu.

Antek początkowo nie uwalnia się od nienawiści do ojca. W pewnej chwili mierzy do niego z broni, jednak nie strzela. Sytuacja zmienia się, gdy borowy uderza Macieja kolbą w głowę. Widok ciężko rannego ojca wywołuje u Antka natychmiastową reakcję. Borowy strzela także do niego, lecz chybia. Antek chwyta borowego za gardło i uderza nim o drzewo aż do śmierci.

Tom III – Wiosna

Powrót Agaty i następstwa walki o las

Wiosną Agata wraca do Lipiec z żebraczej wędrówki.

Chłopi przerywają wyrąb, ale ponoszą poważne konsekwencje. Wielu uczestników starcia trafia do więzienia. Ciężko ranny Maciej zostaje w domu. Antek jest zatrzymany dłużej niż pozostali z powodu podejrzenia zabójstwa. Wieś traci na pewien czas dużą część mężczyzn zdolnych do pracy, i to tuż przed wiosennymi robotami.

Hanka przejmuje gospodarstwo

Hanka z dziećmi znów mieszka w domu Boryny. Wróciła tu bezpośrednio po walce o las, aby zająć się rannym teściem i dopilnować majątku. Kiedy Antek zostaje aresztowany, utrzymanie gospodarstwa zależy w największym stopniu od niej.

Opiekuje się chorym Maciejem, pilnuje zapasów, organizuje pracę i zajmuje się dziećmi. Musi przeciwstawiać się krewnym zabiegającym o majątek Boryny, szczególnie kowalowi. Wchodzi też w konflikty z Jagną. Obie kobiety mieszkają pod jednym dachem, ale Hanka zdobywa wpływ na dom dzięki codziennym działaniom.

W chwili większej przytomności Maciej powierza jej wiadomość o pieniądzach ukrytych w zbożu i poleca ratować Antka. Hanka odnajduje oszczędności i strzeże ich przed innymi.

Jagnę fascynuje Jasio, syn organisty uczący się na księdza. Jagna idealizuje młodego mężczyznę, zachwyca się jego głosem, pobożnością i odmiennością od znanych jej gospodarzy.

Pomoc w pracach polowych

Problem braku rąk do pracy dotyczy całych Lipiec. Roch wraz z księdzem organizuje pomoc gospodarzy z okolicznych wsi, którzy przybywają wykonać wiosenne prace na polach uwięzionych. Dzięki tej pomocy pola uwięzionych zostają obsiane.

Plotki o Jagnie i wójcie

Do plotek o Jagnie dochodzi relacja z żonatym wójtem. Zazdrość zdradzanych żon splata się z przekonaniem, że Jagna narusza zasady obowiązujące we wspólnocie.

Starania o kaucję dla Antka

Hanka zabiega o uwolnienie Antka, odwiedza go w więzieniu i doprowadza do zgromadzenia środków potrzebnych na kaucję.

Ostatni siew i śmierć Boryny

Maciej długo choruje po ciosie zadanym w lesie. Słabnie, bywa nieprzytomny i nie może wrócić do gospodarowania. Hanka i Józka sprawują nad nim opiekę. Jego dawna władza stopniowo przechodzi w ręce innych, choć sam nadal myślami pozostaje przy ziemi.

Pewnej wiosennej nocy Boryna wstaje z łóżka i wychodzi na pola. W gorączkowym zamroczeniu słyszy wezwanie do siewu. Nabiera w koszulę ziemi i rozsypuje ją szerokim gestem siewcy. Zamiast ziarna rozrzuca grudki ziemi.

Idzie przez pole, wykonując czynność, która przez całe życie wyznaczała jego tożsamość. W jego widzeniu pojawia się Bóg, przyjmujący go do siebie. W tym obrazie Reymont łączy symbol więzi człowieka z ziemią z sakralizacją pracy, czyli nadaniem jej wymiaru świętego. Boryna pada na ziemię i umiera.

Tom IV – Lato

Pogrzeb Boryny

Pogrzeb Macieja jest wydarzeniem dla całej wsi. Mieszkańcy żegnają znaczącego gospodarza i przywódcę walki o las. Jego śmierć zmienia układ sił w rodzinie oraz otwiera sprawę ostatecznego podziału majątku.

Po śmierci Boryny Jagna traci ochronę, jaką dawała jej pozycja żony wpływowego gospodarza. Spór z Hanką prowadzi do opuszczenia domu Borynów i powrotu do matki. Zarzuty dotyczące rzeczywistych zdrad mieszają się z zazdrością, pogłoskami i osobistymi urazami.

Powrót Antka i zmiana jego pozycji

Antek wychodzi z więzienia za kaucją i wraca do Lipiec. Zastaje rodzinę utrzymaną dzięki wysiłkowi Hanki. Hanka potrafi zarządzać gospodarstwem i bronić swoich decyzji. Antek musi uznać jej znaczenie w domu.

Po śmierci Macieja obejmuje rolę głównego gospodarza w rodzinie. Zyskuje wpływ na mieszkańców i coraz mocniej utożsamia się z ich interesami. Nadal czeka na wyrok w sprawie zabójstwa borowego.

Dawna namiętność do Jagny nie znika od razu, ale przestaje rozstrzygać o jego najważniejszych wyborach. Liczą się teraz gospodarstwo, rodzina i opinia gromady, czyli wiejskiej wspólnoty.

Jagna wobec narastającej wrogości wsi

Jagna nadal szuka kontaktu z Jasiem. Organiścina obawia się o przyszłość syna i staje się kolejną osobą wrogą Jagnie.

Kiedy wójt zostaje aresztowany za nadużycia finansowe, organiścina rozpowiada, że wydał brakujące pieniądze na Jagnę. Narrator określa tę opowieść jako kłamstwo. Gniew mieszkańców skupia się jednak na kobiecie, którą obwiniają także o cudze postępowanie i nieszczęścia w Lipcach.

Wypędzenie Jagny

Mieszkańcy postanawiają usunąć Jagnę z Lipiec. Szczególnie aktywne są wójtowa i organiścina. Gromada chce ukarać kobietę uznaną za zagrożenie dla małżeństw i porządku wsi. W tej scenie Reymont czyni Jagnę kozłem ofiarnym zbiorowego gniewu, a przez łagodniejsze potraktowanie jej kochanków pokazuje podwójne standardy moralne. Hanka przebywa wtedy na pielgrzymce do Częstochowy i nie uczestniczy w napaści.

Rozstrzygające znaczenie ma postawa Antka. Mógłby wystąpić w obronie dawnej kochanki, ale nie chce sprzeciwić się wspólnocie. Oznajmia, że będzie trzymał z gromadą – Antek nie staje w obronie Jagny.

Tłum napada na dom Dominikowej. Matka próbuje bronić córki, a Mateusz sprzeciwia się nagonce, jednak nie powstrzymują napastników. Jagna zostaje wyciągnięta z domu, pobita i umieszczona na wozie z gnojem. Ludzie wywożą ją za wieś, obrzucając wyzwiskami i odmawiając jej prawa do pozostania w Lipcach.

Jagna przeżywa napaść i trafia do domu Szymka i Nastki na Podlesiu. Przebywa tam także Dominikowa. Nastka opiekuje się obiema kobietami, a Mateusz je odwiedza. Jeszcze po ponad dwóch tygodniach Jagna pozostaje ciężko chora i w majaczeniu przyzywa Jasia.

Po wypędzeniu Jagny wieś wraca do swoich spraw i żniw. W końcowej scenie wędrowny dziad rozmawia z Nastką o stanie Jagny, po czym żegna się z ludźmi.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.