Wiadomości wstępne
- Autor
- Cyprian Kamil Norwid
- Gatunek
- Wiersz
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Mówiący przywołuje wybitne postacie, które za życia spotykały krzywdy, a po śmierci były otaczane czcią. Do ich szeregu włącza Adama Mickiewicza. Kolejne przykłady prowadzą do gorzkiej refleksji o stosunku społeczeństwa do ludzi przekraczających jego wyobrażenia. Pośmiertne pomniki nie cofają cierpienia ani odrzucenia doznanego za życia.
Geneza
Utwór został napisany w Paryżu w styczniu 1856 roku, co Norwid zaznaczył pod tekstem. Bezpośrednim kontekstem była śmierć Adama Mickiewicza w 1855 roku oraz jego pośmiertne upamiętnienie.
Norwid zestawił tę aktualną sytuację z losami filozofa, poetów, podróżnika i przywódców z różnych epok. Z ich biografii wybiera wydarzenia, w których powtarza się konflikt wielkiej jednostki ze zbiorowością.
Bohaterowie
Osoba mówiąca
Mówiący występuje jako komentator historii i ludzkich postaw. Zwraca się bezpośrednio do zmarłych, a potem do Mickiewicza. Zadaje pytania, za pomocą których demaskuje sprzeczność między wcześniejszą krzywdą a późniejszą czcią.
Sokrates i pozostałe wielkie postacie
Sokrates, Dante Alighieri, Krzysztof Kolumb, Luís de Camões, Tadeusz Kościuszko i Napoleon tworzą serię historycznych przykładów. Działali w różnych dziedzinach, ale w poetyckiej argumentacji łączy ich niełatwa relacja ze społeczeństwem. Norwid skupia uwagę na odrzuceniu, wygnaniu, uwięzieniu, nędzy lub braku własnego miejsca, a następnie na rozbudowanym kulcie po śmierci.
Adam Mickiewicz i zbiorowość
Mickiewicz zajmuje szczególne miejsce: jego śmierć jest dla mówiącego wydarzeniem niedawnym. Lud, świat i ludzie oznaczają zbiorowość, która najpierw nie umie przyjąć wybitnego człowieka, a później tworzy jego pomniki i zmienia oceny zasług.
Streszczenie właściwe
Część I: Krzywda i późniejsza cześć
Utwór otwiera pytanie do Sokratesa. Mówiący zestawia skazanie filozofa na śmierć z późniejszym uczczeniem go posągiem. Następnie przywołuje Dantego: wygnanie za życia kontrastuje z rywalizacją o jego pośmiertną pamięć.
Podobny schemat powraca przy Kolumbie i Camõesie. Pojawiają się kajdany, nędza oraz ponawiane pochówki. Wzmianki o kolejnych grobach odnoszą się także do przenosin szczątków i miejsc symbolicznego upamiętnienia.
Dwa miejsca pochówku Kościuszki poeta przeciwstawia wcześniejszemu brakowi miejsca dla bohatera. Przy Napoleonie powraca obraz zamknięcia: najpierw uwięzienie, później groby.
Pytanie do Mickiewicza
Serię zamyka pytanie, co Mickiewicz uczynił ludziom. Trzywersowy schemat urywa się. Los pamięci o Mickiewiczu dopiero się kształtuje. Ta zmiana formy zatrzymuje rytmiczne wyliczenie i przesuwa uwagę ku teraźniejszości mówiącego.
Część II: Przyszłe losy pamięci
Mówiący zwraca się do Mickiewicza i uznaje wybór miejsca pochówku za mniej istotny niż sposób rozumienia jego życia. Przewiduje ponowne otwarcie grobu oraz zmianę ocen zasług. Przyszli czciciele mają wyrażać żal jeszcze silniej niż obecni.
Gorzkie oskarżenie dotyczy ludzi, którzy potrafią oddawać cześć pomnikowej postaci, lecz wcześniej nie widzieli w niej człowieka. Wyolbrzymiony płacz może być kolejnym sposobem przekształcania osoby w publiczny symbol.
Część III: Dlaczego powstaje konflikt
W zakończeniu pojedyncze przykłady prowadzą do ogólnego rozpoznania. Świat nie przyjmuje łatwo kogoś, kto różni się od otoczenia i przekracza przyjęte normy myślenia. Człowiek podobny do innych wtapia się w zbiorowość jak glina w glinę.
Odmienne elementy trzeba natomiast połączyć siłą, za pomocą gwoździa. Ten bolesny obraz wiąże konflikt jednostki i społeczeństwa z przemocą. Może także przywoływać skojarzenie z ukrzyżowaniem.
Język i środki poetyckie
Pytania retoryczne, czyli pytania niewymagające odpowiedzi, pozornie pytają o winę wielkich ludzi, a naprawdę oskarżają ich otoczenie. Anafora, czyli powtarzanie słów na początku kolejnych wypowiedzeń, oraz paralelizm składniowy, czyli podobna konstrukcja zdań, wiążą przykłady w jeden argument.
Ironia wynika z zestawienia uroczystych gestów z wcześniejszym prześladowaniem. Metafory gliny i gwoździa objaśniają konflikt obrazowo: podobieństwo ułatwia akceptację, a odmienność wywołuje opór. Przemilczenie przy pytaniu do Mickiewicza pozostawia miejsce dla historii, która dopiero nastąpi.
Sens utworu
Norwid pyta o odpowiedzialność zbiorowości za sposób traktowania wybitnych ludzi. Zrozumienie jest potrzebne człowiekowi za życia. Późniejszy pomnik go nie zastąpi. Utwór dotyczy także niestałości pamięci: zmiana miejsca pochówku, huczne uroczystości i łzy mogą zastępować refleksję nad czyimś rzeczywistym dziełem. Najważniejsze motywy to samotność wybitnej jednostki i krytyka powierzchownego kultu wielkości.
Budowa i kompozycja
Utwór ma trzy numerowane części. Pierwsza przywołuje losy wybitnych postaci i kończy się pytaniem do Mickiewicza. Druga rozwija przepowiednię dotyczącą jego pośmiertnych losów, a trzecia przynosi uogólnienie. Początkowe trzywersowe ogniwa mają podobną budowę, dzięki czemu czytelnik dostrzega powtarzalność losów. Krótsze końcowe wersy wyostrzają sens krzywdy. Zakończenie pozostawia myśl o trwałości i bolesności konfliktu wybitnej jednostki ze społeczeństwem.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
