Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan Andrzej Morsztyn
- Gatunek
- Sonet
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Zakochany porównuje własny stan z sytuacją zmarłego człowieka. Najpierw wskazuje podobieństwa, a następnie różnice między nimi. Ostatecznie uznaje, że trup znajduje się w lepszym położeniu, ponieważ już nie cierpi, podczas gdy miłość nie daje żyjącemu ukojenia. Wiersz opiera się na zaskakującym pomyśle i celowej przesadzie charakterystycznych dla poezji baroku.
Geneza
Utwór powstał w XVII wieku i należy do barokowej poezji miłosnej. Morsztyn tworzy poetycki popis: znany temat cierpienia zakochanego ujmuje poprzez porównanie z martwym ciałem.
Taki sposób pisania wiąże się z marinizmem, nurtem dążącym do zadziwienia odbiorcy kunsztownym językiem i niezwykłym pomysłem. Kluczowy jest tutaj koncept, czyli zaskakująca zasada organizująca cały utwór: wykazanie, że człowiek żywy może mieć gorzej niż zmarły.
Bohaterowie
Cierpiący zakochany
Podmiot liryczny, czyli osoba mówiąca w wierszu, opowiada o własnym bólu. Używa pierwszej osoby i bezpośrednio nazywa swoje doświadczenia. Jest to liryka bezpośrednia. Czuje się pozbawiony swobody, blady i dręczony namiętnością. Jego wypowiedź przedstawia poetycki obraz miłosnego cierpienia.
Zmarły jako adresat
Mówiący zwraca się do trupa, którego wygląd przywołuje szczegół po szczególe. Takie bezpośrednie zwrócenie się do adresata to apostrofa. Nadaje monologowi formę osobistej skargi. Zmarły ma zasłoniętą twarz, związane ręce i otaczają go świece. Milczeniu zmarłego kochanek przeciwstawia własny lament.
Streszczenie właściwe
Pierwsza strofa: Pozorne podobieństwo miłości i śmierci
Zakochany stwierdza, że zarówno on, jak i adresat zostali zabici. W przypadku trupa chodzi o śmierć dosłowną, a w przypadku mówiącego o metaforyczną śmierć z miłości. Wspólny obraz strzały łączy oba doświadczenia.
Podmiot zestawia brak krwi u zmarłego z własną bladością. Następnie porównuje świece przy ciele z ukrytym płomieniem uczucia. W ten sposób szczegóły pogrzebu służą opisaniu stanu psychicznego kochanka.
Druga strofa: Ciemność i utrata wolności
Zasłoniętej twarzy trupa odpowiada odrętwienie zmysłów zakochanego, wyrażone obrazem ciemności. Skrępowanie rąk zmarłego zostaje zestawione ze zniewoleniem rozumu żyjącego. Łańcuch jest metaforą zależności od uczucia.
Miłość odbiera mówiącemu panowanie nad własnym życiem. Dwie pierwsze strofy budują więc serię analogii: do każdego elementu obrazu zmarłego zostaje przyporządkowany stan psychiczny lub fizyczny człowieka zakochanego.
Trzecia strofa: Zmarły jest wolny od bólu
Słowo „jednak” rozpoczyna zmianę rozumowania. Trup milczy i niczego nie odczuwa, natomiast zakochany skarży się oraz cierpi. Zimno martwego ciała kontrastuje z wewnętrznym żarem żyjącego.
Podobieństwa z początku ustępują różnicom. Brak uczuć i doznań, który zwykle kojarzy się ze stratą, zostaje uznany za przewagę zmarłego. Mówiący nadaje śmierci znaczenie kresu cierpienia.
Czwarta strofa: Cierpienie bez końca
Ciało zmarłego w końcu rozpadnie się w proch. Kochanek uważa natomiast, że stał się niewyczerpanym materiałem dla ognia własnej namiętności. Choć nieustannie płonie, nie może zamienić się w popiół.
Jest to hiperbola, czyli świadome wyolbrzymienie. Wyraża wrażenie, że miłosny ból nigdy się nie skończy. Końcowy paradoks odwraca zwykłą ocenę życia i śmierci: w poetyckim wywodzie to zmarły ma szansę na spokój.
Język i środki poetyckie
Powracające zestawienie „ty” i „ja” tworzy paralelizm składniowy, czyli podobną budowę kolejnych wypowiedzeń. Ułatwia porównanie obu postaci. Antytezy, a więc zestawienia przeciwieństw, takie jak zimno i żar lub milczenie i skarga, wzmacniają kontrast. W metaforach strzały, łańcucha oraz ognia miłość rani, zniewala i wyniszcza.
Sens utworu
Najważniejsze motywy to miłość, cierpienie, niewola i śmierć. Intensywność uczucia wyraża pomysłowe, konsekwentnie rozwijane porównanie. Zaskoczenie odbiorcy jest tu równie istotne jak opisanie bólu zakochanego.
Budowa i kompozycja
Sonet składa się z czternastu wersów: dwóch strof czterowersowych i dwóch trzywersowych. Tutaj zastosowano jedenastozgłoskowiec oraz układ rymów abba abba cdd cee. Podział odpowiada tokowi myśli: pierwszych osiem wersów rozwija analogie, a ostatnich sześć dowodzi różnic.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
