Dzieje Tristana i Izoldy

Wiadomości wstępne

Autor

Joseph Bédier

Gatunek

Romans rycerski

Czas akcji

Legendarne średniowiecze

Miejsce akcji

Kornwalia, Irlandia, Bretania

Pigułka wiedzy

Tristan, siostrzeniec i wierny rycerz króla Marka, zdobywa dla niego rękę Izoldy Jasnowłosej. Podczas podróży morskiej Tristan i Izolda przypadkowo wypijają napój przeznaczony dla przyszłych małżonków, który wiąże ich nieodpartą miłością. Od tej chwili ich uczucie prowadzi do zdrady Marka, potajemnych spotkań, ucieczki i rozłąki. Jako romans rycerski utwór łączy niezwykłe przygody rycerza z historią miłości, która zderza się z obowiązkami wobec małżonka, krewnego i władcy.

Geneza

Historię Tristana i Izoldy wiąże się z tradycją celtycką; opowieść rozwija się w średniowiecznej literaturze europejskiej. Znanych jest wiele średniowiecznych wersji tej historii, między innymi utwory Béroula, Thomasa, Eilharta i Gotfryda ze Strasburga. Joseph Bédier, francuski badacz literatury średniowiecznej, połączył dawne przekazy w spójną opowieść prozą, wydaną w 1900 roku.

Bohaterowie

Tristan

Syn Riwalena i Blancheflor, siostry króla Marka. Wcześnie traci rodziców; wychowuje go Rohałt, a Gorwenal uczy rycerskiego rzemiosła, łowów i muzyki. Tristan odznacza się odwagą, sprawnością, dwornością oraz talentem muzycznym. Kieruje się etosem rycerskim, czyli zasadami wymagającymi odwagi, wierności władcy, dotrzymywania słowa i obrony słabszych. Pokonuje Morhołta w obronie Kornwalii, zabija smoka w Irlandii i zdobywa Izoldę dla Marka. Po wypiciu napoju staje się kochankiem przyszłej żony wuja. Przeżywa konflikt między uczuciem a wiernością człowiekowi, któremu zawdzięcza opiekę. Pragnie wrócić do służby u Marka, lecz nie potrafi wyrzec się Izoldy. Późniejsze małżeństwo z Izoldą o Białych Dłoniach nie uwalnia go od dawnej miłości.

Izolda Jasnowłosa

Córka króla i królowej Irlandii, siostrzenica Morhołta, później żona króla Marka. Zna sztukę leczenia i pomaga uratować Tristana, początkowo nie wiedząc, że zabił jej wuja. Po wypiciu napoju kocha go mimo małżeństwa z Markiem. Związek nawiązuje do miłości dworskiej: rycerz służy ukochanej damie i podporządkowuje się jej woli. Jest zdecydowana i pomysłowa: uczestniczy w ukrywaniu związku i przygotowuje dwuznaczną przysięgę przed próbą rozpalonego żelaza. Potrafi także działać okrutnie – z obawy przed zdradą Brangien każe ją zabić, jednak potem żałuje rozkazu. Decyduje się przyjąć trudne życie na wygnaniu, a po rozstaniu wyrzuca cudowny dzwonek, by nie odczuwać ulgi, gdy Tristan cierpi. Umiera przy jego ciele.

Król Marek

Władca Kornwalii, brat Blancheflor, wuj i opiekun Tristana oraz mąż Izoldy Jasnowłosej. Darzy siostrzeńca głębokim przywiązaniem i długo nie chce uwierzyć oskarżeniom. Po odkryciu śladów zdrady postanawia zgładzić kochanków bez sądu, a Izoldę wydaje trędowatym. Później oszczędza oboje śpiących w lesie i zgadza się przyjąć żonę z powrotem. Po śmierci kochanków sprowadza ich ciała do Kornwalii i zabrania niszczyć głóg łączący groby.

Brangien

Służąca i zaufana towarzyszka Izoldy Jasnowłosej. Ma dopilnować, aby napój miłosny wypili Izolda i Marek; przypadkowe wypicie go przez Tristana i Izoldę uważa za własną winę. Pomaga kochankom w spotkaniach. Pozostaje lojalna wobec pani także wtedy, gdy ta z lęku przed ujawnieniem tajemnicy wydaje rozkaz jej zabicia.

Gorwenal

Nauczyciel, opiekun i wierny towarzysz Tristana. Przygotowuje go do życia rycerskiego, a później wspiera także podczas ucieczki. Dostarcza mu broń po skoku z kaplicy i pomaga odbić Izoldę z rąk trędowatych. Przebywa z kochankami w lesie i towarzyszy Tristanowi w dalszych podróżach.

Izolda o Białych Dłoniach

Córka diuka Hoela z Bretanii i siostra Kaherdyna; żona Tristana. Gdy dowiaduje się, że nadal kocha drugą Izoldę, postanawia się zemścić. Okłamuje umierającego męża co do koloru żagla statku powracającego z jego ukochaną, a po jego śmierci rozpacza nad ciałem.

Kaherdyn

Syn Hoela, brat Izoldy o Białych Dłoniach, przyjaciel i towarzysz broni Tristana. Początkowo oburza go sposób, w jaki Tristan traktuje żonę, ale po wysłuchaniu historii napoju i miłości zmienia nastawienie. W zakończeniu wyprawia się do Kornwalii, aby sprowadzić Izoldę Jasnowłosą do ciężko rannego przyjaciela.

Ogryn

Pustelnik mieszkający w pobliżu leśnego schronienia kochanków. Wzywa ich do skruchy i przypomina, że Izolda jest prawowitą żoną Marka. Później pomaga doprowadzić do pojednania: zapisuje list Tristana i kupuje Izoldzie stroje na powrót do króla.

Morhołt

Rycerz z Irlandii, brat irlandzkiej królowej i wuj Izoldy Jasnowłosej. Domaga się od Kornwalii daniny obejmującej młodych ludzi przeznaczonych do niewoli. Ginie w pojedynku z Tristanem, ale wcześniej rani go zatrutym ostrzem. Odłamek miecza wyjęty z jego głowy pozwala później Izoldzie rozpoznać zabójcę wuja.

Czterej baronowie

Andret, Gwenelon, Gondoin i Denoalen podsycają podejrzenia Marka wobec Tristana i Izoldy. Andret jest siostrzeńcem króla. Gwenelona zabija Gorwenal, Gondoina Tristan strzałą, Denoalena również Tristan, a Andreta Kaherdyn, gdy Izolda wchodzi na statek.

Frocyn

Karzeł i znawca czarów wspierający przeciwników Tristana. Przygotowuje zasadzki na kochanków: ukrycie Marka na sośnie oraz rozsypanie mąki między łóżkami w królewskiej komnacie.

Streszczenie właściwe

Pochodzenie Tristana i służba u Marka

Tristan przychodzi na świat po śmierci ojca, króla Riwalena. Jego matka Blancheflor umiera po porodzie. Chłopca wychowuje Rohałt, ukrywając jego pochodzenie przed wrogiem rodziny. Gorwenal uczy go walki, jazdy konnej, polowania i gry na instrumentach. Porwany przez kupców Tristan zostaje następnie wysadzony na wybrzeżu Kornwalii i trafia na dwór Marka. Król przywiązuje się do utalentowanego przybysza, nie wiedząc, że to jego siostrzeniec.

Rohałt odnajduje wychowanka i ujawnia jego pochodzenie. Tristan odzyskuje majątek i mści się za śmierć ojca, lecz przekazuje ziemię Rohałtowi. Sam wraca z Gorwenalem do Kornwalii, by służyć Markowi. W jego obronie podejmuje pojedynek z Morhołtem, który żąda daniny z młodych ludzi. Zabija przeciwnika i uwalnia Kornwalię od tego ciężaru, ale zostaje zatruty jego bronią. Zdany na morską podróż dociera do Irlandii. Tam Izolda Jasnowłosa leczy go, nie rozpoznając zabójcy własnego wuja. Tristan ukrywa tożsamość i po odzyskaniu zdrowia wraca do Marka.

Zdobycie Izoldy dla króla

Niechętni Tristanowi baronowie nalegają, aby Marek się ożenił i doczekał dziedzica. Król zapowiada, że poślubi właścicielkę złotego włosa przyniesionego przez jaskółki. Tristan rozpoznaje włos Izoldy i wyrusza po nią do Irlandii. Zamierza w ten sposób dowieść, że nie zależy mu na przejęciu tronu wuja.

W Irlandii zabija smoka, którego zabójcy obiecano rękę królewny. Odcina język potwora jako dowód zwycięstwa, ale traci przytomność na skutek działania trucizny. Tchórzliwy kasztelan próbuje przypisać sobie czyn i zdobyć Izoldę. Królewna wraz z towarzyszami odnajduje jednak prawdziwego zwycięzcę. Podczas opieki nad nim odkrywa, że odłamek przechowywany po śmierci Morhołta pasuje do wyszczerbionego miecza Tristana. Chce go zabić, lecz ostatecznie odstępuje od zemsty. Tristan wykazuje oszustwo kasztelana, po czym oznajmia, że zdobył Izoldę dla króla Marka. Małżeństwo ma zakończyć wrogość między Irlandią a Kornwalią.

Napój miłosny i małżeństwo z Markiem

Matka Izoldy przygotowuje napój, który ma połączyć córkę i króla Marka miłością trwającą przez całe życie i po śmierci. Powierza go Brangien z poleceniem podania nowożeńcom w noc weselną. Podczas podróży do Kornwalii, gdy spragnieni Tristan i Izolda proszą o picie, inna, młoda służąca znajduje naczynie i bierze jego zawartość za wino. Oboje wypijają napój. Brangien odkrywa pomyłkę i wyrzuca pozostałość do morza.

Tristan i Izolda nie potrafią zapanować nad uczuciem. Napój miłosny jest symbolem namiętności silniejszej od ludzkiej woli. Tristan pamięta o wdzięczności i wierności wobec wuja; wie, że wiezie mu przyszłą żonę. Izolda próbuje go nienawidzić jako zabójcę Morhołta i człowieka, który służy jako pośrednik króla Marka, ale nie umie przezwyciężyć miłości. W końcu wyznają sobie uczucie i zostają kochankami. Po przybyciu do Tyntagielu Izolda poślubia Marka.

Wykrycie związku i ucieczka

Przeciwnicy Tristana obserwują jego zachowanie i donoszą królowi o związku z Izoldą. Marek każe Tristanowi opuścić zamek, lecz rycerz i tak pozostaje w pobliżu. Brangien pomaga kochankom umawiać spotkania w sadzie: wrzucane do strumienia drewienka dają Izoldzie znak, że Tristan czeka pod sosną. Gdy król ukrywa się w gałęziach, oboje dostrzegają jego odbicie w wodzie i prowadzą rozmowę tak, aby przekonać go o swojej niewinności. Marek pozwala Tristanowi wrócić do zamku.

Kolejny podstęp Frocyna okazuje się skuteczniejszy. Karzeł rozsypuje mąkę między łóżkami, licząc, że zachowa ona ślady spotkania. Tristan próbuje przeskoczyć przez przygotowane miejsce, ale otwiera mu się rana zadana wcześniej przez dzika. Krople krwi znaczą pościel i mąkę. Marek uznaje je za dowód zdrady i rozkazuje zgładzić oboje bez sądu.

Prowadzony na stos Tristan prosi o możliwość modlitwy w kaplicy. Ucieka przez okno i skacze ze skały – według narratora jest ocalony dzięki Bożej opiece. Marek odstępuje od spalenia Izoldy, ale wydaje ją trędowatym, zgadzając się na karę uznaną za gorszą od śmierci. Tristan i Gorwenal odbijają królową. Wszyscy troje postanawiają ukryć się w Lesie Moreńskim.

Las Moreński i miecz między kochankami

Tristan i Izolda żyją w lesie w ubóstwie, polują, budują schronienia i ukrywają się przed pościgiem. Ogryn nawołuje ich do pokuty i przypomina o małżeństwie Izoldy. Tristan broni związku, powołując się na działanie napoju miłosnego; twierdzi także, że Marek utracił prawo do żony, kiedy oddał ją trędowatym. Kochankowie opuszczają pustelnika i wracają do lasu.

Pewnego dnia leśniczy znajduje ich śpiących i sprowadza króla. Marek zbliża się z zamiarem zabicia obojga, ale dostrzega miecz leżący pomiędzy ich ciałami. Uznaje go za znak czystości ich związku. Nie budzi kochanków. Osłania twarz Izoldy przed słońcem swoimi rękawiczkami, zamienia jej pierścień i pozostawia własny miecz w miejsce broni Tristana.

Po przebudzeniu kochankowie sądzą najpierw, że grozi im pojmanie, i uciekają. Później Tristan rozumie, że Marek miał szansę go zabić, ale jednak okazał im litość. Oboje zaczynają myśleć również o krzywdzie króla i trudnym życiu, na które skazali siebie nawzajem. Wracają do Ogryna i proszą o pośrednictwo w uzyskaniu przebaczania władcy. Izolda zgadza się wrócić do męża, a Tristan opuścić kraj. Przy rozstaniu daje mu pierścień z zielonego jaspisu, który ma sprawić, że zawsze go rozpozna.

Próba rozpalonego żelaza

Po powrocie Izoldy na dwór baronowie ponownie domagają się rozstrzygnięcia sprawy jej wierności. Królowa zgadza się na sąd Boży: złoży przysięgę i przeniesie rozpalone żelazo. Żąda obecności króla Artura i jego rycerzy jako świadków, aby wynik próby nie mógł być później łatwo podważany. Potajemnie poleca Tristanowi przybyć w przebraniu pielgrzyma.

Przy przeprawie na miejsce sądu pielgrzym przenosi Izoldę na brzeg. Na jej szeptane polecenie potyka się i upada, nadal trzymając ją w ramionach. Królowa może dzięki temu przysiąc, że poza Markiem obejmował ją jedynie ten właśnie pielgrzym. Przysięga jest prawdziwa, ale ukrywa, że pielgrzymem był Tristan. Następnie Izolda bierze rozpaloną sztabę i przechodzi z nią dziesięć kroków. Jej ręce pozostają nietknięte, co zgromadzeni przyjmują jako potwierdzenie niewinności.

Cudowny dzwonek i druga Izolda

Po opuszczeniu Kornwalii Tristan zdobywa zaczarowanego pieska Milusia. Zawieszony na jego szyi dzwonek uwalnia słuchającego od smutku. Tristan posyła zwierzę Izoldzie, chcąc ulżyć jej cierpieniu. Gdy królowa rozpoznaje moc dzwonka, postanawia z niej zrezygnować: nie chce cieszyć się spokojem, skoro ukochany nadal tęskni. Odczepia dzwonek i wyrzuca go do morza.

Podczas dalszych wędrówek Tristan trafia do Bretanii i pomaga diukowi Hoelowi w walce z jego przeciwnikiem. Zaprzyjaźnia się z Kaherdynem i poznaje jego siostrę, Izoldę o Białych Dłoniach. Sądząc, że dawna ukochana o nim zapomniała, zgadza się na małżeństwo. W noc poślubną widok pierścienia z zielonego jaspisu przywołuje jednak miłość do Izoldy Jasnowłosej. Tristan nie podejmuje pożycia z żoną i tłumaczy jej swoją powściągliwość zmyślonym ślubem złożonym Matce Bożej. Później wyznaje Kaherdynowi prawdę o wcześniejszym uczuciu, a ten pomaga mu wrócić do Kornwalii.

Biały żagiel, śmierć i głóg

Podczas walki w obronie Kaherdyna Tristan zostaje raniony zatrutą lancą. Lekarze nie potrafią mu pomóc. Wysyła przyjaciela po Izoldę Jasnowłosą, ufając jej umiejętnościom leczenia i pragnąc zobaczyć ją przed śmiercią. Przekazuje Kaherdynowi pierścień i ustala znak: biały żagiel ma oznaczać, że Izolda płynie na statku, czarny – że nie udało się jej sprowadzić. Rozmowę podsłuchuje Izolda o Białych Dłoniach. Dowiaduje się, że mąż nadal kocha inną, i postanawia się zemścić.

Kaherdyn dociera do królowej pod pozorem handlu. Izolda rozpoznaje pierścień i zgadza się płynąć. Powrót opóźniają jednak burza, a potem zupełny brak wiatru. Statek ma biały żagiel, lecz gdy zostaje dostrzeżony z brzegu, żona Tristana mówi mu, że żagiel jest czarny. Ciężko ranny bohater traci ostatnią nadzieję i umiera, przywołując ukochaną.

Izolda Jasnowłosa przybywa za późno. Słyszy żałobne dzwony, dowiaduje się o śmierci Tristana i wchodzi do komnaty z jego ciałem. Kładzie się przy nim, obejmuje go i umiera z rozpaczy. Marek sprowadza ciała do Tyntagielu i urządza dwa groby po przeciwnych stronach wejścia do kaplicy. Z grobu Tristana wyrasta głóg, który sięga grobu Izoldy. Mimo trzykrotnego wycięcia roślina odrasta. Gdy król dowiaduje się o tym, zabrania ją niszczyć.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.