Hamlet

Wiadomości wstępne

Autor

William Szekspir

Gatunek

Tragedia zemsty

Czas akcji

Legendarna przeszłość Danii

Miejsce akcji

Elsynor i jego okolice

Pigułka wiedzy

Hamlet dowiaduje się od ducha ojca, że poprzedni król został zamordowany przez własnego brata, Klaudiusza. Książę próbuje potwierdzić oskarżenie i przygotować zemstę, ale wikła się w dworską sieć obserwacji, podejrzeń i podstępów. Jego działania krzywdzą również osoby, które nie dokonały pierwotnej zbrodni. Finał przynosi śmierć niemal całej rodziny królewskiej i otwiera drogę do przejęcia władzy przez Fortynbrasa.

Geneza

Dramat powstał około 1599–1601 roku. Szekspir wykorzystał starszą opowieść o duńskim księciu Amlecie, znaną między innymi z kroniki Saxona Gramatyka i opracowania François de Belleforesta. W dramacie nakaz zemsty przekazuje duch zamordowanego ojca, a Hamlet sprawdza oskarżenie za pomocą przedstawienia teatralnego i odwleka zabójstwo stryja.

Tragedia zemsty to odmiana dramatu, w której nakaz ukarania zbrodni uruchamia kolejne konflikty i akty przemocy. Szekspir komplikuje ten wzorzec: Hamlet musi ustalić wiarygodność oskarżenia i zmierzyć się z moralnym ciężarem czynu.

Utwór należy do dramatu elżbietańskiego, związanego z angielskim teatrem przełomu XVI i XVII wieku. Łączy sceny wzniosłe z komicznymi, wprowadza zjawiska nadprzyrodzone oraz zmienia miejsca i czas wydarzeń. Wielość miejsc i wątków oraz czas przekraczający jedną dobę oznaczają odejście od klasycznej zasady trzech jedności, czyli reguły, że akcja ma się toczyć w jednym miejscu, w ciągu jednej doby i mieć jeden wątek.

Bohaterowie

Hamlet

Syn zmarłego króla i Gertrudy, bratanek Klaudiusza. Studiował w Wittenberdze. Jest inteligentny, wrażliwy na fałsz, skłonny do analizy i gwałtownych reakcji. Udaje obłęd, ale jego żałoba i kryzys są rzeczywiste. Organizuje przedstawienie, zabija Poloniusza i zmienia rozkaz wieziony do Anglii. Pojęcie hamletyzmu opisuje postawę nadmiernie refleksyjną, rozdartą między potrzebą działania a wątpliwościami.

Klaudiusz

Zabójca brata, nowy król Danii i mąż Gertrudy. Sprawnie zarządza dworem i posługuje się innymi ludźmi. Odczuwa winę, ale nie chce zrezygnować z korzyści zbrodni. Próbuje usunąć Hamleta, aby zachować tron i życie.

Gertruda

Matka Hamleta, która szybko po śmierci pierwszego męża poślubiła Klaudiusza. Kocha syna, lecz nie rozumie w pełni jego reakcji. W rozmowie z synem zaskakuje ją oskarżenie o zamordowanie króla. Ginie po wypiciu trucizny przygotowanej dla Hamleta.

Duch ojca Hamleta

Oskarża Klaudiusza i nakazuje synowi zemstę. Zastrzega, by Hamlet nie występował przeciw matce. Książę początkowo dopuszcza możliwość, że zjawa może go zwodzić.

Ofelia

Córka Poloniusza i siostra Laertesa, związana uczuciowo z Hamletem. Podporządkowuje się ojcu i zostaje włączona w plan obserwowania księcia. Po śmierci Poloniusza popada w obłęd. Jej urywane pieśni powracają do miłości, śmierci i utraty bliskich.

Poloniusz

Doradca króla, ojciec Ofelii i Laertesa. Kontroluje dzieci i szpieguje Hamleta, którego zachowanie tłumaczy nieszczęśliwą miłością. Ginie, gdy podsłuchuje rozmowę księcia z Gertrudą.

Laertes

Syn Poloniusza i brat Ofelii. Po śmierci ojca wraca z Francji i domaga się zemsty. Przyjmuje plan Klaudiusza, zgadzając się walczyć z Hamletem zatrutym ostrzem; umierając, ujawnia podstęp i prosi przeciwnika o przebaczenie.

Horacy

Przyjaciel Hamleta, zachowujący rozsądek i wierność. Pomaga sprawdzić reakcję króla podczas przedstawienia. Przeżywa finał, aby przekazać prawdę o wydarzeniach.

Rosenkranc

Dawny znajomy Hamleta, sprowadzony na dwór przez Klaudiusza w celu obserwowania księcia. Towarzyszy mu w drodze do Anglii i razem z Gildensternem wiezie zapieczętowany rozkaz królewski.

Gildenstern

Dawny znajomy Hamleta i współpracownik Rosenkranca w misji zleconej przez króla. Próbuje wydobyć od księcia informacje o jego zamiarach. Po podmianie listu obaj posłańcy zostają w Anglii straceni.

Fortynbras

Norweski książę, syn władcy zabitego w pojedynku przez ojca Hamleta. Początkowo chce odzyskać duńskie ziemie utracone przez ojca, następnie prowadzi wyprawę przeciw Polsce, a w finale przybywa do Elsynoru. Hamlet, Laertes i Fortynbras to postacie kontrastowe, czyli zestawione tak, żeby było widać różnice między nimi. Każdy odpowiada na śmierć ojca, lecz Hamlet bada winę zabójcy, Laertes natychmiast dąży do odwetu, a Fortynbras działa jak polityk i wódz.

Streszczenie właściwe

Akt I, sceny 1–3

Wartownicy i Horacy spotykają ducha podobnego do zmarłego króla. Horacy początkowo nie wierzył opowieściom, lecz widok zjawy zmienia jego stanowisko. Duch nie odpowiada na pytania i znika przed nadejściem dnia.

Rozmowa ujawnia napiętą sytuację państwa. Młody Fortynbras zbiera siły, aby odzyskać ziemie utracone przez ojca. Strażnicy postanawiają zawiadomić Hamleta.

Klaudiusz w przemowie do dworu mówi o żałobie po bracie i tłumaczy, dlaczego tak szybko poślubił Gertrudę. Wysyła posłów do Norwegii i pozwala Laertesowi wrócić do Francji. Hamlet chciałby wrócić na studia do Wittenbergi, lecz Klaudiusz sprzeciwia się wyjazdowi. Po prośbie matki książę zgadza się pozostać w Elsynorze.

Samotny książę ujawnia rozpacz po ojcu oraz odrazę do tak szybkiego ślubu Gertrudy. Jego monolog, czyli dłuższa samodzielna wypowiedź odsłaniająca myśli postaci, pokazuje, że pod spokojem, którego wymaga dwór, kryje się jego rozpacz. Horacy opowiada o duchu. Hamlet postanawia nocą wyjść na mury.

Laertes ostrzega siostrę, by nie ufała miłości Hamleta: jako następca tronu książę nie może swobodnie decydować o małżeństwie. Poloniusz udziela synowi rad przed wyjazdem, po czym zakazuje Ofelii kontaktów z Hamletem. Dziewczyna obiecuje posłuszeństwo.

Akt I, sceny 4–5

Podczas nocnej warty pojawia się duch. Hamlet idzie za nim mimo obaw towarzyszy. Zjawa ujawnia, że oficjalna opowieść o ukąszeniu przez węża była kłamstwem. Klaudiusz miał wlać śpiącemu bratu truciznę do ucha, odebrać mu życie, koronę i żonę.

Ojciec domaga się odwetu, ale poleca pozostawić Gertrudę jej sumieniu i osądowi nieba. Hamlet zmusza świadków do zachowania tajemnicy. Zapowiada, że może zacząć zachowywać się dziwnie. Ustanawia w ten sposób strategię maski, czyli przyjętej roli ukrywającej rzeczywiste zamiary.

Akt II

Poloniusz wysyła sługę, aby pośrednio sprawdził zachowanie Laertesa we Francji. Jego metoda polega na prowokowaniu rozmów i zbieraniu informacji. Ofelia opowiada następnie o dziwnej wizycie Hamleta: książę był wzburzony i nie odezwał się do niej słowem.

Poloniusz uznaje, że przyczyną kryzysu jest odrzucona miłość. Postanawia przedstawić królowi własną diagnozę.

Klaudiusz powierza Rosenkrancowi i Gildensternowi zadanie poznania przyczyn zachowania księcia. Posłowie wracają z wiadomością, że Norwegia powstrzymała Fortynbrasa przed atakiem na Danię; jego wyprawa ma kierować się przeciw Polsce.

Poloniusz pokazuje list miłosny Hamleta jako dowód swojej teorii. Książę rozmawia z nim w sposób pozornie bezładny, lecz celnie złośliwy. Rozpoznaje także ukrytą misję dawnych znajomych.

Przybycie aktorów podsuwa mu plan sprawdzenia oskarżenia ducha. Wzruszenie aktora odtwarzającego cudze cierpienie zawstydza Hamleta, który uważa siebie za nieskutecznego. Zleca wystawienie sztuki przypominającej zabójstwo ojca i dopisuje odpowiedni fragment. Zamierza obserwować reakcję Klaudiusza.

Akt III, sceny 1–2

Król i Poloniusz ukrywają się, aby podsłuchać rozmowę Hamleta z Ofelią. W monologu rozpoczynającym się słowami „Być albo nie być” książę rozważa, czy lepiej znosić cierpienie, czy przerwać je przez śmierć. Powstrzymuje go lęk przed tym, co czeka człowieka po śmierci.

Ofelia oddaje Hamletowi podarunki. Książę reaguje gwałtownie i odsyła ją do klasztoru. Jego wypowiedź miesza rozczarowanie miłością, gniew i podejrzenie podstępu. Klaudiusz dochodzi do wniosku, że zachowania bratanka nie tłumaczy sam zawód uczuciowy. Postanawia wysłać go do Anglii.

Hamlet instruuje aktorów, prosząc o naturalną grę, i prosi Horacego o obserwowanie króla. Wystawiony dramat, nazwany przez Hamleta Pułapką na myszy, przedstawia zamordowanie śpiącego władcy przez wlanie trucizny do ucha. Klaudiusz przerywa spektakl i wychodzi.

Hamlet uznaje reakcję za potwierdzenie winy. Teatr w teatrze to wprowadzenie przedstawienia do wnętrza dramatu; tutaj pozwala wydobyć prawdę ukrytą pod dworskimi pozorami. Książę ostro odpowiada dawnym znajomym, porównując ich próby kierowania nim do gry na instrumencie. Otrzymuje wezwanie do matki.

Akt III, sceny 3–4

Klaudiusz przygotowuje wyjazd Hamleta pod eskortą. Sam próbuje się modlić. Przyznaje przed sobą, że zabił brata, ale nadal chce zachować tron i Gertrudę. Żałuje, ale nie chce oddać tego, co zdobył zbrodnią.

Hamlet zastaje go w pozycji modlitewnej i rezygnuje z zabójstwa, obawiając się, że posłałby go do zbawienia. Jest to ironia tragiczna – widz wie, że modlitwa króla nie przynosi oczyszczenia, a bohater podejmuje decyzję na podstawie pozoru.

W komnacie Gertrudy Hamlet oskarża matkę o zdradę pamięci ojca. Poloniusz ukryty za zasłoną wzywa pomocy. Książę przebija zasłonę, sądząc, że może za nią stać król, i zabija doradcę bez sprawdzenia jego tożsamości.

Ponownie pojawia się duch, widoczny dla Hamleta, ale nie dla Gertrudy. Przypomina o właściwym zadaniu i nakazuje oszczędzić matkę. Hamlet prosi ją o zerwanie z Klaudiuszem oraz zachowanie tajemnicy jego udawanej choroby. Zabiera ciało Poloniusza.

Akt IV, sceny 1–4

Gertruda zawiadamia Klaudiusza o śmierci Poloniusza. Król widzi w czynie Hamleta zagrożenie dla siebie. Nakazuje odszukać ciało. Książę zwodzi poszukujących zagadkowymi odpowiedziami i dopiero później wskazuje miejsce.

Klaudiusz wysyła bratanka do Anglii, jednak przewożony przez Hamleta list zawiera polecenie jego natychmiastowego zgładzenia.

Hamlet spotyka oddział norweski maszerujący przez duńskie ziemie. Dowiaduje się, że żołnierze będą walczyć o niewielki, mało wartościowy obszar w Polsce. Porównuje żołnierzy, gotowych zginąć za honor, z sobą samym, bo on wciąż odkłada zemstę.

Akt IV, sceny 5–7

Ofelia pojawia się na dworze, śpiewając urywane pieśni o śmierci, miłości i zdradzie. Utrata ojca oraz wcześniejsze doświadczenia doprowadziły ją do załamania.

Laertes wraca z Francji i z tłumem zwolenników żąda wyjaśnień. Podejrzewa króla, ale Klaudiusz kieruje jego gniew ku Hamletowi. Spotkanie z siostrą potęguje rozpacz i chęć odwetu.

Horacy otrzymuje list Hamleta. Książę opisuje spotkanie statku z piratami: znalazł się na ich jednostce i został odesłany do Danii. Rosenkranc i Gildenstern kontynuowali podróż do Anglii. Hamlet prosi przyjaciela o szybkie spotkanie.

Klaudiusz wyjaśnia Laertesowi, dlaczego nie ukarał Hamleta jawnie: chronią go miłość matki oraz sympatia ludu. Gdy dociera wiadomość o powrocie księcia, wspólnie planują pozornie sportowy pojedynek. Laertes ma użyć ostrego, zatrutego ostrza. Król przygotuje dodatkowo zatruty napój.

Gertruda przynosi wieść o utonięciu Ofelii. Według jej relacji dziewczyna weszła na wierzbę, by zawiesić na niej wianki. Gałąź złamała się i Ofelia wpadła do strumienia. Przez chwilę unosiła się na wodzie dzięki rozłożonym szatom i śpiewała, aż nasiąknięte ubranie pociągnęło ją w dół.

Akt V, scena 1

Grabarze spierają się, czy Ofelii przysługuje chrześcijański pogrzeb, skoro podejrzewa się samobójstwo. Ich żarty wprowadzają tragikomizm, czyli połączenie śmieszności z tragedią. Hamlet rozważa równość ludzi wobec rozkładu ciała. Czaszka Yoricka, błazna znanego z dzieciństwa, przywołuje motyw memento mori, przypomnienie o nieuchronnej śmierci. Refleksja o prochu pozostałym po Aleksandrze Wielkim i Cezarze rozwija motyw vanitas, czyli przekonanie, że wszystko na ziemi jest marne i przemija.

Nadchodzi kondukt. Kapłan odmawia pełnego obrzędu pogrzebowego, co wywołuje sprzeciw Laertesa. Hamlet dopiero teraz dowiaduje się o śmierci Ofelii. Gwałtownie reaguje na rozpacz Laertesa i deklaruje własną miłość. Między mężczyznami dochodzi do starcia przy grobie.

Akt V, scena 2

Hamlet wyjaśnia Horacemu, że podczas podróży odnalazł królewski rozkaz. Podmienił go na pismo nakazujące śmierć jego doręczycieli. Tak skierował zagrożenie przeciw Rosenkrancowi i Gildensternowi.

Przyjmuje zaproszenie do pojedynku, choć odczuwa niepokój. Przed walką przeprasza Laertesa za wyrządzoną krzywdę. Król wrzuca truciznę do kielicha. Gertruda pije z niego mimo próby powstrzymania jej przez Klaudiusza.

Laertes rani Hamleta zatrutym ostrzem. W zamieszaniu broń przechodzi do księcia, który z kolei rani przeciwnika. Umierająca królowa ujawnia zatrucie, a Laertes wyznaje podstęp i wskazuje króla. Hamlet zabija Klaudiusza. Przeciwnicy wybaczają sobie winy.

Horacy chce umrzeć razem z przyjacielem, lecz Hamlet prosi go o przeżycie i opowiedzenie prawdy. Popiera Fortynbrasa jako przyszłego władcę. Nastąpiła katastrofa, czyli końcowe tragiczne rozwiązanie konfliktów, przynoszące śmierć głównych bohaterów. Do zamku wchodzą Fortynbras i angielscy posłowie z wiadomością o straceniu Rosenkranca i Gildensterna. Norweski książę zarządza wojskowy pogrzeb Hamleta.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.