Iliada

Wiadomości wstępne

Autor

Homer

Gatunek

Epos

Czas

Kilkadziesiąt dni w dziesiątym roku wojny trojańskiej; wspomnienia wcześniejszych wydarzeń.

Miejsce

Troja i jej okolice, obóz Greków, świat bogów, m.in. Olimp.

Geneza

„Iliada” wyrosła z ustnej tradycji opowieści o wojnie trojańskiej, przekazywanych przez greckich pieśniarzy. Jej powstanie najczęściej datuje się na VIII wiek p.n.e. Autorstwo przypisuje się Homerowi, jednak o jego życiu nie mamy pewnych informacji. Tytuł pochodzi od Ilionu, innej nazwy Troi. Poemat składa się z 24 ksiąg, nazywanych także pieśniami.

Bohaterowie

Achilles

Najwybitniejszy wojownik Greków, syn śmiertelnika Peleusa i bogini Tetydy. Dotkliwie odczuwa zniewagę Agamemnona i odmawia dalszej walki. Po śmierci Patroklosa chce pomścić przyjaciela, chociaż wie, że zabicie Hektora przybliży jego własną śmierć. Podczas spotkania z Priamem okazuje współczucie ojcu zabitego wroga.

Hektor

Najważniejszy obrońca Troi, syn króla Priama, mąż Andromachy i ojciec małego Astyanaksa. Kocha rodzinę, ale czuje się odpowiedzialny za miasto i obawia się hańby. Mimo strachu podejmuje walkę z Achillesem i ginie.

Priam

Król Troi i ojciec Hektora. Udaje się do obozu Greków, aby odzyskać ciało syna. Przypomina Achillesowi o jego ojcu i prosi o współczucie.

Patroklos

Najbliższy przyjaciel i towarzysz Achillesa. Chce ratować zagrożonych Greków, dlatego rusza do bitwy w jego zbroi. Ginie z ręki Hektora; jego śmierć sprawia, że Achilles wraca do walki.

Agamemnon

Naczelny wódz wojsk greckich. Odbiera Achillesowi Bryzeidę, brankę, czyli kobietę wziętą do niewoli podczas wojny. Przydzielenie jej Achillesowi było traktowane jako znak uznania dla jego zasług. Odebranie Bryzeidy obraża honor Achillesa i wywołuje konflikt, który przynosi straty całej armii.

Andromacha

Żona Hektora i matka Astyanaksa. Boi się utraty męża, niewoli i osierocenia dziecka. Jej rozmowa z Hektorem pokazuje, co wojna oznacza dla rodzin walczących.

Tetyda

Bogini morska i matka Achillesa. Prosi Zeusa, aby pomógł Trojanom i w ten sposób ukarał Greków za znieważenie jej syna. Po śmierci Patroklosa zdobywa dla Achillesa nową zbroję.

Zeus

Władca bogów. Spełnia prośbę Tetydy o wsparcie Trojan, waży losy Achillesa i Hektora, a później nakazuje oddanie ciała Hektora Priamowi.

Atena

Bogini sprzyjająca Grekom. Podczas pojedynku przybiera postać Deifobosa, brata Hektora, i zwodzi Trojanina obietnicą pomocy.

Apollo

Bóg sprzyjający Trojanom. Zsyła zarazę na grecki obóz i pozbawia Patroklosa możliwości obrony. Przed śmiercią Hektora przestaje go wspierać.

Hefajstos

Boski kowal. Na prośbę Tetydy wykuwa dla Achillesa nowe uzbrojenie, w tym tarczę z obrazami ludzkiego życia.

Hermes

Boski posłaniec. Pomaga Priamowi bezpiecznie dotrzeć do Achillesa i odzyskać ciało syna.

Streszczenie właściwe

Tłem wydarzeń jest wojna Greków, nazywanych też Achajami, z Trojanami. W opowieści mitologicznej wyprawa przeciw Troi następuje po tym, jak trojański królewicz Parys zabiera do niej Helenę, żonę greckiego króla Menelaosa. Gdy rozpoczyna się akcja „Iliady”, wojna trwa już dziesiąty rok.

Epos przedstawia rozległe wydarzenia ważne dla wspólnoty. W Iliadzie losy wojowników splatają się z działaniami bogów.

Księga I: gniew Achillesa i spór z Agamemnonem

Poemat otwiera inwokacja, czyli uroczysty zwrot do Muzy z prośbą o natchnienie. Zapowiada ona główny temat: gniew Achillesa i nieszczęścia, które sprowadza on na Greków.

W greckim obozie wybucha zaraza zesłana przez Apollina. Bóg karze w ten sposób Agamemnona, który znieważył jego kapłana i odmówił oddania mu uprowadzonej córki Chryzeidy. Aby zaraza ustała, wódz musi zwrócić dziewczynę ojcu. Żąda jednak rekompensaty i odbiera Achillesowi inną brankę, Bryzeidę.

Achilles uznaje to za publiczne upokorzenie i odmawia dalszego udziału w wojnie. Prosi matkę, Tetydę, aby skłoniła Zeusa do pomocy Trojanom: chce, żeby pokonani Grecy przekonali się, jak bardzo go potrzebują. Zeus spełnia tę prośbę, a grecka armia ponosi coraz większe straty.

Księga VI: pożegnanie Hektora z Andromachą

Podczas pobytu w Troi Hektor spotyka Andromachę i małego syna. Żona błaga go, żeby nie narażał się w walce. Straciła już rodzinę i obawia się, że po śmierci męża zostanie sama, a ich dziecko będzie sierotą.

Hektor rozumie jej lęk i sam przewiduje upadek miasta. Szczególnie boli go myśl o niewoli Andromachy. Mimo to zamierza wrócić do walki: czuje obowiązek obrony Troi i wstydziłby się uchylenia od niego. Kiedy chce wziąć syna na ręce, dziecko boi się jego hełmu. Hektor zdejmuje go, przytula chłopca i modli się, żeby syn przewyższył go wojenną sławą.

Księga IX: poselstwo do Achillesa

Wobec klęsk Greków Agamemnon zgadza się na próbę pojednania. Do Achillesa przychodzą posłowie: Odyseusz, Ajaks i Feniks, jego dawny wychowawca. Przekazują ofertę zwrotu Bryzeidy i bogatych darów w zamian za powrót do walki. Achilles odrzuca propozycję, ponieważ nadal czuje się poniżony i nie ufa Agamemnonowi. Nie przekonują go ani obiecane bogactwa, ani prośby o ratowanie Greków. Pozostaje poza bitwą.

Księgi XVI–XVII: śmierć Patroklosa i walka o jego ciało

Trojanie zyskują przewagę i zagrażają greckim okrętom. Patroklos nie może znieść klęsk Greków. Za zgodą Achillesa zakłada jego zbroję i prowadzi do walki jego wojowników, Myrmidonów. Ma odepchnąć Trojan od okrętów, a następnie wrócić. Widok zbroi Achillesa przeraża przeciwników.

Patroklos odnosi sukces, ale daje się ponieść walce i ściga Trojan aż pod miasto, wbrew poleceniu przyjaciela. Apollo pozbawia go możliwości skutecznej obrony, następnie rani go trojański wojownik Euforbos, a śmiertelny cios zadaje Hektor. Trojanie zdobywają zbroję Achillesa, którą później zakłada Hektor. Grekom udaje się odzyskać ciało Patroklosa.

Księgi XVIII–XIX: żałoba Achillesa i pojednanie z Agamemnonem

Wiadomość o śmierci przyjaciela pogrąża Achillesa w rozpaczy. Bohater obwinia się, że nie ochronił Patroklosa: sam trwał w gniewie i pozostawał poza walką, gdy przyjaciel walczył i ginął. Postanawia zabić Hektora. Tetyda ostrzega syna, że po śmierci trojańskiego wojownika nadejdzie również jego własna. Achilles zna wybór między długim życiem bez wielkiej sławy a krótkim, które zapewni mu nieprzemijającą sławę. Teraz świadomie godzi się na bliską śmierć, by pomścić Patroklosa.

Achilles potrzebuje nowej zbroi, dlatego Tetyda prosi o pomoc Hefajstosa. Bóg wykuwa uzbrojenie, w tym tarczę z obrazami nieba i ziemi, miast w czasie pokoju i wojny, pracy na roli, świętowania oraz tańca. Rozbudowany opis zatrzymuje bieg wydarzeń przed powrotem Achillesa do walki. To przykład retardacji, czyli opóźnienia akcji.

Achilles publicznie kończy spór z Agamemnonem. Wódz zwraca mu Bryzeidę i przekazuje obiecane dary. Achilles chce jednak przede wszystkim jak najszybciej pomścić przyjaciela. Wraca do walki i szuka Hektora.

Księga XXII: pojedynek Achillesa z Hektorem

Hektor pozostaje przed murami Troi, chociaż rodzice błagają go, żeby schronił się w mieście. Obawia się wyrzutów Trojan, ponieważ jego wcześniejsza zuchwałość naraziła ich na straty. Gdy jednak dostrzega zbliżającego się Achillesa, ogarnia go strach i zaczyna uciekać. Wojownicy trzykrotnie obiegają Troję. Pościg zostaje przedstawiony za pomocą rozbudowanego porównania do polowania drapieżnego ptaka na słabszą ofiarę. Takie obszerne porównania, charakterystyczne dla eposu, nazywamy homeryckimi.

Zeus waży losy przeciwników; szala Hektora opada, wskazując jego nadchodzącą śmierć. Apollo opuszcza Trojanina. Atena przybiera postać jego brata Deifobosa i obiecuje pomoc. Hektor zatrzymuje się, przekonany, że nie będzie walczył sam.

Przed starciem proponuje Achillesowi, aby zwycięzca oddał ciało pokonanego jego bliskim. Achilles odrzuca układ. Rzuty włóczniami nie rozstrzygają walki. Atena potajemnie oddaje Achillesowi jego broń, natomiast Hektor bezskutecznie prosi rzekomego brata o kolejną włócznię i odkrywa oszustwo. Wie już, że zginie, ale atakuje z mieczem, chcąc umrzeć w walce. Achilles trafia go włócznią w odsłoniętą część szyi.

Umierający Hektor jeszcze raz prosi o zwrot ciała rodzinie. Achilles odmawia, przywiązuje zwłoki do rydwanu i wlecze je do greckiego obozu.

Księga XXIV: Priam w obozie Achillesa

Po pogrzebie Patroklosa Achilles nadal znieważa Hektora, ciągnąc jego ciało wokół grobu przyjaciela. Bogowie chronią zwłoki przed zniszczeniem. Zeus nakazuje Achillesowi oddać je za okup, a Priamowi poleca udać się do greckiego obozu. Dzięki pomocy Hermesa król bezpiecznie dociera do zabójcy syna.

Priam pada przed Achillesem i całuje ręce, które zabiły Hektora. Prosi, aby wojownik przypomniał sobie własnego starego ojca, Peleusa. W ten sposób próbuje obudzić w nim współczucie. Dla Priama odzyskanie syna i zapewnienie mu pogrzebu są ważniejsze niż królewska duma i strach przed wrogiem.

Achilles wzrusza się i płacze razem z Priamem. Król opłakuje Hektora, a Achilles Patroklosa oraz los własnego ojca, którego pozostawił bez opieki. Achilles przyjmuje okup, każe obmyć i przygotować ciało do przewiezienia, a następnie podejmuje Priama posiłkiem. Zgadza się też wstrzymać walki na czas uroczystości pogrzebowych.

Księga XXIV: pogrzeb Hektora

Priam wraca z ciałem syna do Troi. Hektora opłakują mieszkańcy miasta, a szczególnie jego żona Andromacha, matka Hekabe i Helena. Trojanie palą ciało na stosie, zbierają kości, składają je w grobie i urządzają ucztę pogrzebową.

Na tych obrzędach kończy się „Iliada”. Śmierć Achillesa, podstęp z koniem trojańskim i zdobycie Troi należą do dalszej opowieści o wojnie, poza akcją tego eposu.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.