Kamienie na szaniec

Wiadomości wstępne

Autor

Aleksander Kamiński

Gatunek

Powieść

Czas akcji

Lata 1939–1943, od miesięcy poprzedzających wojnę do sierpnia 1943 roku

Miejsce akcji

Głównie Warszawa; także okolice stolicy, Celestynów, Czarnocin i Sieczychy

Pigułka wiedzy

Kamienie na szaniec przedstawiają losy Alka (Aleksego Dawidowskiego), Rudego (Jana Bytnara) i Zośki (Tadeusza Zawadzkiego) – przyjaciół i warszawskich harcerzy walczących z niemieckim okupantem. Początkowo uczestniczą w małym sabotażu, czyli akcjach podtrzymujących opór społeczeństwa, a następnie przechodzą do dywersji – działań zbrojnych przeciw okupantowi. Podczas akcji pod Arsenałem koledzy uwalniają torturowanego Rudego oraz innych więźniów. Rudy umiera wskutek obrażeń zadanych przez Gestapo, a Alek z powodu rany odniesionej w akcji; obaj umierają 30 marca 1943 roku. Zośka ginie kilka miesięcy później podczas ataku na niemiecką strażnicę w Sieczychach. Opowieść ukazuje przyjaźń i poświęcenie młodych ludzi, dla których najważniejsze są braterstwo i służba. Tytuł nawiązuje do Testamentu mojego Juliusza Słowackiego i porównuje bohaterów do kamieni tworzących szaniec, czyli umocnienie obronne, symbolizując ich poświęcenie dla ojczyzny.

Geneza

Aleksander Kamiński, instruktor harcerski i kierownik Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”, napisał Kamienie na szaniec podczas niemieckiej okupacji. Bezpośrednimi przyczynami powstania książki były wydarzenia związane z odbiciem Rudego oraz śmiercią jego i Alka. Autor korzystał z relacji uczestników, a także ze wspomnień Zośki o Rudym, spisanych po utracie przyjaciół.

Pierwsze wydanie ukazało się w podziemiu w lipcu 1943 roku pod pseudonimem Juliusz Górecki, jeszcze za życia Zośki. W kolejnym wydaniu, z 1944 roku, Kamiński dodał dwa ostatnie rozdziały, obejmujące dalsze losy Zośki. Książka miała zachować pamięć o poległych i pokazać młodym czytelnikom wzór służby, przyjaźni oraz pracy nad sobą. Bohaterowie należą do pokolenia Kolumbów – ludzi urodzonych około 1920 roku, których wejście w dorosłość przypadło na II wojnę światową.

Bohaterowie

Maciej Aleksy Dawidowski – Alek

Wysoki, szczupły, wysportowany chłopak, kolega Rudego i Zośki ze szkoły oraz harcerstwa. Jest pogodny, spontaniczny i skłonny do ryzyka, ale uczy się panowania nad sobą i odpowiedzialności za innych. Szybko reaguje, gdy ktoś potrzebuje pomocy. Zasłynął zdjęciem niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika. Przed walką zbrojną przeżywa wątpliwości związane z zabijaniem ludzi. Umiera wskutek rany odniesionej podczas akcji pod Arsenałem.

Jan Bytnar – Rudy

Przyjaciel Alka i Zośki, drobny, rudowłosy chłopak o piegowatej twarzy. Jest inteligentny, dokładny i pomysłowy. Utalentowany technicznie i plastycznie, jednak wytrwale ćwiczy, aby przezwyciężyć początkowe trudności ze sportem. Z początkowo nieśmiałego ucznia staje się sprawnym organizatorem i dowódcą. Aresztowany przez Gestapo, mimo tortur chroni kolegów i informacje o konspiracji. Zostaje odbity pod Arsenałem, lecz nie udaje się uratować jego życia.

Tadeusz Zawadzki – Zośka

Przyjaciel Alka i Rudego, szczególnie blisko związany z Rudym. Pseudonim otrzymuje z powodu delikatnej urody. Jest uzdolniony sportowo, wrażliwy i silnie przywiązany do rodziny, a zarazem opanowany, konsekwentny i obdarzony talentem przywódczym. Zyskuje zaufanie kolegów i potrafi kierować ich pracą bez przesadnego narzucania się. Współorganizuje odbicie Rudego. Po śmierci przyjaciół przeżywa kryzys, próbuje go przepracować poprzez pisanie pamiętnika, następnie wraca do służby. Ginie w Sieczychach.

Lechosław Domański – Zeus

Nauczyciel geografii i opiekun harcerzy, nazywany także Leszkiem. Jest dla chłopców ważnym wychowawcą: zachęca ich do samodzielności, wysiłku oraz działania dla innych. Po wybuchu wojny pomaga organizować ich pracę. Wyjeżdża na wschód z zadaniem konspiracyjnym i nie wraca do swoich wychowanków.

Stanisław Broniewski – Orsza

Jeden z przywódców Szarych Szeregów. Dowodzi całą akcją pod Arsenałem. Jego rola pokazuje, że ratowanie Rudego wymaga współpracy z przełożonymi, uzyskania zgody i przygotowania wojskowego.

Henryk Ostrowski – Heniek

Członek konspiracji aresztowany przed Rudym. Jego zatrzymanie i materiały przejęte przez Niemców prowadzą do zagrożenia kolejnych osób. Gestapowcy wykorzystują jego nazwisko podczas przesłuchań Rudego, próbując przekonać więźnia, że koledzy już wszystko powiedzieli.

Jan Wuttke – Czarny Jaś

Przyjaciel głównych bohaterów i uczestnik konspiracji. Towarzyszy umierającemu Rudemu. Na jego prośbę recytuje Testament mój Juliusza Słowackiego.

Wesoły

Członek konspiracji, który dzięki kontaktom handlowym może wchodzić do siedziby Gestapo. Zdobywa informacje o Rudym i przekazuje wiadomość potrzebną do przygotowania jego odbicia.

Józef Zawadzki

Ojciec Zośki, profesor chemii. Wspiera syna, zwłaszcza po śmierci Alka i Rudego. Zachęca go do spisania wspomnień, co pomaga Zośce poradzić sobie z rozpaczą.

Hania Zawadzka

Starsza siostra Zośki, również zaangażowana w konspirację. Jest blisko związana z bratem. Razem z ojcem towarzyszy mu podczas wyjazdu po śmierci przyjaciół.

Basia

Dziewczyna Alka. Ich związek jest częścią jego prywatnego życia i planów na przyszłość. Basia opiekuje się nim, gdy po akcji pod Arsenałem jest ciężko ranny.

Streszczenie właściwe

Rozdział I. Słoneczne dni – szkoła, harcerstwo i plany na przyszłość

Aleksy Dawidowski, Jan Bytnar i Tadeusz Zawadzki uczą się w warszawskim Gimnazjum i Liceum imienia Stefana Batorego, a po szkole należą do harcerskiej drużyny nazywanej w książce Bukami. Łączą ich przyjaźń, wspólne wyprawy i przekonanie, że warto stawiać sobie wyzwania. Duży wpływ na ich wychowanie mają rodziny, szkoła oraz harcerstwo. Chłopcy uczą się współpracy i odpowiedzialności za grupę.

Ważnym opiekunem chłopców jest Zeus, nauczyciel geografii i instruktor harcerski. Traktuje wychowanków poważnie, rozwija ich zainteresowania i zachęca do samodzielnego myślenia.

W 1939 roku bohaterowie zdają maturę. Kończą szkołę, snują plany studiów i przyszłej pracy. Wyruszają też na wspólną wyprawę w Beskid Śląski. Chcą dobrze wykorzystać dorosłe życie. Są przekonani, że czeka ich wiele ważnych zadań, lecz nie wiedzą jeszcze, jak gwałtownie ich przyszłość zmieni nadchodząca wojna.

Rozdział II. W burzy i we mgle – wojna i szukanie własnej drogi

We wrześniu 1939 roku Niemcy napadają na Polskę. Dotychczasowy porządek życia chłopców rozpada się. Warszawa jest bombardowana, ludzie opuszczają domy, a drogi wypełniają się uchodźcami. Harcerze pod przewodnictwem Zeusa wyruszają ze stolicy na wschód. Chcą znaleźć możliwość włączenia się do obrony kraju.

W czasie wędrówki widzą skutki nalotów, rozbite oddziały, chaos i cierpienie ludności. Pod Dębem Wielkim pomagają rannym z bombardowanego pociągu. Zamiast spodziewanej uporządkowanej służby spotykają rozpad organizacji państwa i wojska. Ostatecznie wracają do Warszawy, gdzie zastają zniszczenia oraz obserwują rozpoczynającą się okupację niemiecką.

Okupacja oznacza obcą władzę narzuconą siłą. Niemcy ograniczają prawa Polaków, wprowadzają terror i aresztowania. Rodzinę Alka dotyka osobista tragedia: jego ojciec zostaje uwięziony, a później zamordowany. Chłopcy muszą na nowo zorganizować swoją codzienność. Podejmują prace zarobkowe, aby utrzymać siebie i pomagać bliskim. Zajmują się szkleniem okien. Rudy udziela korepetycji, Alek pracuje jako rikszarz, a później jako drwal. Zośka organizuje produkcję marmolady.

Nie rezygnują z nauki, samodzielnie zdobywają wiedzę i rozwijają umiejętności. Uczestniczą także w tajnym kształceniu i dyskusjach. Tajne nauczanie pozwala zdobywać wiedzę mimo ograniczeń narzuconych polskim szkołom przez okupanta. Przyjaciele sądzą, że wykształcenie będzie potrzebne zarówno teraz, jak i po odzyskaniu wolności.

Równocześnie szukają organizacji, w której mogliby skutecznie działać. Przez pewien czas współpracują z Polską Ludową Akcją Niepodległościową, czyli PLAN-em. Rozpowszechniają materiały przeciw okupantowi i uczestniczą w akcjach propagandowych. Ostatecznie wycofują się z tej organizacji; później zostaje ona rozbita przez Niemców. Angażują się także w kolportaż, czyli rozprowadzanie podziemnej prasy, oraz pracę łącznościową: przekazywanie wiadomości między ludźmi i placówkami konspiracyjnymi.

Zeus wyjeżdża na wschód z zadaniem organizowania kontaktów harcerskich. Chłopcy czekają na jego powrót, lecz nie otrzymują oczekiwanych wiadomości. Muszą coraz bardziej polegać na własnej dojrzałości. Po okresie poszukiwań znajdują trwałe pole działania w Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”.

Rozdział III. W służbie Małego Sabotażu – walka o postawę mieszkańców Warszawy

Wiosną 1941 roku chłopcy rozpoczynają działalność w „Wawrze”. Nazwa organizacji przypomina o niemieckiej zbrodni dokonanej na mieszkańcach Wawra. Zadaniem małego sabotażu jest podtrzymywanie oporu społeczeństwa i zwalczanie propagandy okupanta. Działania te nie polegają jeszcze na regularnej walce z bronią, ale są niebezpieczne, bo grożą aresztowaniem, a w jego konsekwencji torturami, a nawet śmiercią.

Jedna z pierwszych akcji jest wymierzona w fotografów wystawiających zdjęcia niemieckich żołnierzy. Najpierw dostają oni ostrzeżenia, a jeśli nie reagują, uczestnicy małego sabotażu wybijają szyby w ich witrynach. Chodzi o sprzeciw wobec publicznego okazywania uznania okupantowi. Alek i Rudy zdobywają przy tym doświadczenie w przygotowaniu działania, obserwowaniu ulicy oraz szybkim wycofywaniu się.

Kolejnym celem stają się kina, w których wyświetlane są niemieckie materiały propagandowe. Propaganda ma wpływać na poglądy odbiorców zgodnie z interesem okupanta. Harcerze zachęcają Polaków do bojkotu kin, czyli świadomej rezygnacji z odwiedzania tych miejsc na znak sprzeciwu. Piszą hasła na murach i zakłócają seanse, między innymi środkami o drażniącym zapachu.

Właściciel restauracji Paprocki ogłasza, że pośredniczy w prenumeracie niemieckiego pisma. Harcerze organizują przeciw niemu uporczywą kampanię: zasypują go telefonami, przesyłają ostrzeżenia i wykorzystują ogłoszenia, aby utrudniać mu prowadzenie interesu. W końcu Paprocki wycofuje swoją ofertę.

Na murach Warszawy pojawiają się napisy przeciw okupantowi, litera V oznaczająca zwycięstwo oraz znak Polski Walczącej. V jest początkowo znakiem wiary w zwycięstwo aliantów, czyli państw walczących z Niemcami. Gdy znak przejmuje niemiecka propaganda, konspiratorzy uzupełniają literę V do słowa „verloren” – „przegrane” – odwracając sens niemieckiego przekazu. Kotwica łączy litery P i W. Przypomina, że Polska nadal walczy. Rysunek żółwia zachęca natomiast do powolnej pracy na rzecz Niemców, czyli do utrudniania im wykorzystywania polskich pracowników.

Rudy wykorzystuje zdolności techniczne. Konstruuje między innymi „wieczne pióro” – przyrząd z pojemnikiem na farbę, ułatwiający szybkie malowanie dużych znaków i napisów. Umieszcza kotwicę na pomniku Lotnika. Zośka bardzo sprawnie organizuje działania swojej grupy; duża liczba namalowanych kotwic przynosi mu przydomek Kotwicki. Chłopcy prześcigają się w pomysłowości, ale uczą się też, że odwaga wymaga dobrego przygotowania.

Alek specjalizuje się w szczególnie śmiałych przedsięwzięciach, między innymi w zdejmowaniu niemieckich flag. Zrywa wielką flagę z gmachu PKO, a Rudy – trzy niemieckie flagi z Zachęty. Najgłośniejsza staje się jego akcja przy pomniku Mikołaja Kopernika. Niemcy zasłonili polski napis tablicą z napisem niemieckim. Alek zamierza zbadać jej mocowanie, lecz na miejscu stwierdza, że może odkręcić śruby. Zdejmuje i ukrywa tablicę. Działa bardzo blisko siedziby policji, dlatego przez cały czas grozi mu zatrzymanie. Za ten wyczyn otrzymuje honorowy pseudonim Kopernicki.

W odwecie Niemcy usuwają pomnik Jana Kilińskiego. Alek ustala, że ukryto go w gmachu Muzeum Narodowego, i sam wypisuje na murach budynku wiadomość od Kilińskiego, informującą warszawiaków, gdzie znajduje się pomnik. Akcja wokół Kopernika i Kilińskiego ośmiesza okupanta, który próbuje decydować o polskiej pamięci historycznej.

W rocznice narodowe młodzi konspiratorzy wywieszają polskie flagi. Przygotowanie tych działań wymaga pomysłowości, sprawności i opanowania. Ich działania przynoszą mieszkańcom widoczny znak, że podziemie istnieje. Przez ten czas Alek, Rudy i Zośka rozwijają samodyscyplinę, pomysłowość i umiejętność kierowania zespołem. Jednocześnie nadal uczą się, pracują i podtrzymują relacje rodzinne oraz przyjacielskie.

Rozdział IV. Dywersja – przygotowanie do walki z bronią

Pod koniec 1942 roku bohaterowie przechodzą do nowego etapu służby. Najstarsi harcerze Szarych Szeregów tworzą Grupy Szturmowe współpracujące z Armią Krajową. Armia Krajowa jest konspiracyjnym wojskiem Polskiego Państwa Podziemnego. Zadania chłopców obejmują teraz akcje zbrojne, niszczenie transportów przeciwnika i uderzenia w jego zaplecze.

Przejście do dywersji wymaga szkolenia wojskowego, zdobywania broni i przygotowania dowódców. Bohaterowie ćwiczą strzelanie, uczą się obchodzenia z materiałami wybuchowymi oraz zasad współdziałania. Muszą umieć rozpoznawać teren, planować odwrót i zachowywać tajemnicę, bo każdy drobny błąd jednej osoby może zagrozić całej grupie.

Jedną z pierwszych dużych akcji jest wysadzenie torów i atak na niemiecki pociąg pod Kraśnikiem w noc sylwestrową z 1942 na 1943 rok. Uczestniczą w niej Zośka i Rudy. Oddział działa daleko od Warszawy. Po założeniu ładunków uczestnicy czekają na transport, a następnie przeprowadzają atak i wycofują się. Zdobywają doświadczenie, którego nie dawało samo szkolenie.

Podczas wielkiej styczniowej łapanki Alek zostaje zatrzymany. Alek pozbywa się niebezpiecznych notatek, a potem wykorzystuje okazję i ucieka z odkrytej ciężarówki. Rudy unika w tym czasie aresztowania, opuszczając mieszkanie po sznurze. W innej sytuacji rozbraja esesmana; kiedy Niemiec sięga po broń, Rudy strzela.

Innym rodzajem zadania jest ewakuacja materiałów konspiracyjnych z mieszkania przy ulicy Brackiej, zagrożonego po aresztowaniu jego gospodarza. Zośka organizuje wynoszenie rzeczy, Rudy odpowiada za ochronę akcji, a Alek obserwuje ulicę. W trakcie działania pojawia się niemiecki patrol. Dochodzi do strzelaniny: Rudy zostaje ranny w udo, a Zośka – w piętę. Alek osłania wycofujących się kolegów. Udaje im się odjechać, choć w zamieszaniu wsiadają do innego samochodu niż przygotowany.

Alek poważnie rozmyśla nad moralną stroną służby. Gotowość do narażenia własnego życia nie oznacza dla niego łatwej zgody na odebranie życia drugiemu człowiekowi. Próbuje pogodzić swoje zasady z koniecznością zbrojnej obrony. Szczególnie ważna staje się w tym czasie przyjaźń Rudego i Zośki.

Rozdział V. Pod Arsenałem – odbicie Rudego i śmierć przyjaciół

Ostatni wieczór przed aresztowaniem Rudy spędza na spotkaniach i rozmowach z przyjaciółmi. Jest wesoły i umawia się z Zośką na następny dzień. Wcześniejsze aresztowanie Heńka, czyli Henryka Ostrowskiego, uruchomiło jednak kolejne działania niemieckiej policji. Nad ranem 23 marca 1943 roku Gestapo przychodzi do mieszkania Bytnarów. Rudy zostaje zatrzymany wraz z ojcem.

Rudy jest przewożony między więzieniem na Pawiaku a siedzibą Gestapo w alei Szucha. Niemcy żądają informacji o jego towarzyszach, organizacji i magazynach. Biją go i torturują. Próbują też złamać go psychicznie, przekonując, że inni konspiratorzy już zeznali. Rudy usiłuje chronić przyjaciół: zaprzecza, podaje mylące informacje i nie ujawnia najważniejszych tajemnic. Z każdym przesłuchaniem jego stan się pogarsza.

Zośka natychmiast podejmuje działania w sprawie odbicia przyjaciela. Koledzy sprawdzają trasy przewozu więźniów, gromadzą broń i przygotowują zespoły. Wesoły, który ma możliwość wchodzenia do siedziby Gestapo pod pozorem spraw handlowych, zdobywa wiadomości o Rudym. Pomaga ustalić moment jego transportu.

Pierwsza przygotowana próba nie dochodzi do skutku, ponieważ nie ma wymaganej zgody przełożonych. To dla Zośki bardzo trudne: wie, że każda zwłoka oznacza dla Rudego następne cierpienia. Mimo to uczestnicy muszą działać w ramach organizacji i podporządkować się rozkazom. Przygotowania nie zostają przerwane.

26 marca 1943 roku dochodzi do akcji pod Arsenałem. Jej dowódcą jest Orsza, czyli Stanisław Broniewski. Zośka dowodzi grupą uderzeniową. Zadaniem oddziału jest zatrzymanie samochodu przewożącego więźniów z alei Szucha na Pawiak i uwolnienie Rudego. Uczestnicy mają podzielone obowiązki: jedni obserwują trasę, inni atakują pojazd, a kolejni osłaniają miejsce walki oraz odwrót.

Akcja nie przebiega całkowicie zgodnie z planem. Zośka musi wcześniej strzelić do granatowego policjanta, czyli funkcjonariusza polskiej policji podporządkowanej okupantowi. Samochód więzienny zmienia tor jazdy. Harcerze muszą szybko dostosować działanie do sytuacji. Atakują transport butelkami zapalającymi i ostrzałem. Po walce otwierają samochód oraz wypuszczają więźniów.

Rudy jest tak skatowany, że nie może samodzielnie odejść. Koledzy przenoszą go do samochodu i zabierają w bezpieczne miejsce. Udaje się uratować go z rąk Gestapo oraz uwolnić innych przewożonych ludzi, wśród nich Heńka. Sukces ma jednak wysoką cenę. Podczas odwrotu Alek zostaje postrzelony w brzuch. Mimo ciężkiej rany zachowuje przytomność umysłu: rzuca granat w stronę przeciwników, pomagając kolegom wydostać się z zagrożenia. Ranny zostaje także Buzdygan, czyli Tadeusz Krzyżewicz, harcerz uczestniczący w odbiciu Rudego.

Po odbiciu Rudy znajduje się pod opieką lekarzy i przyjaciół. Bardzo cierpi, ale odczuwa ulgę, że znowu jest wśród swoich. Bliskość kolegów staje się dla niego szczególnie ważna. Alek również wymaga leczenia. Interesuje się losem Rudego, stara się zachować pogodę ducha i nie skupiać uwagi wyłącznie na sobie. Czuwa przy nim Basia.

Obrażenia obu chłopców okazują się śmiertelne. Rudy i Alek umierają 30 marca 1943 roku. Przy umierającym Rudym Czarny Jaś recytuje na jego prośbę Testament mój Słowackiego. Słowa o poświęceniu życia dla wspólnej sprawy łączą losy bohaterów z tytułem książki. Niedługo później umiera również Buzdygan.

W kolejnych tygodniach członkowie podziemia z rozkazu Kierownictwa Walki Konspiracyjnej zabijają Schultza i Langego, gestapowców odpowiedzialnych za torturowanie Rudego.

Rozdział VI. Celestynów – żałoba Zośki i powrót do służby

Po śmierci Rudego i Alka Zośka traci równowagę. Szczególnie boleśnie przeżywa odejście Rudego. Odczuwa samotność, wraca myślami do minionych wydarzeń i nie potrafi łatwo odnaleźć sensu dalszej aktywności.

Ojciec i siostra zabierają go na wieś. Bliscy nie wymagają, by natychmiast przestał cierpieć. Dają mu czas i towarzyszą w codziennym życiu. Za radą ojca Zośka zaczyna spisywać wspomnienia o Rudym. Porządkuje doświadczenia, przypomina sobie przyjaźń i to, co było w niej najważniejsze. Pisanie stopniowo przynosi mu ulgę.

Swoim wspomnieniom nadaje tytuł Kamienie rzucane na szaniec. Gdy później spotyka autora planowanej książki o Alku i Rudym, przekonuje go do wykorzystania tego tytułu. W ten sposób osobiste przeżycia Zośki stają się jednym ze źródeł opowieści Kamińskiego.

Zośka wraca do pracy w konspiracji. Odnajduje oparcie w zadaniach, które uważa za potrzebne, i w odpowiedzialności za pozostałych kolegów.

W tym czasie wybucha powstanie w getcie warszawskim, czyli zbrojny opór Żydów przeciw Niemcom likwidującym zamkniętą dzielnicę. Harcerze przekazują walczącym część broni. Przygotowują także uderzenie na niemieckie stanowisko, lecz zadanie nie dochodzi do skutku, ponieważ Niemcy przenoszą je głębiej na teren getta.

W maju 1943 roku Zośka otrzymuje odpowiedzialne zadanie podczas akcji w Celestynowie. Celem jest uwolnienie więźniów przewożonych pociągiem do obozu Auschwitz. W opowieści dowodzenie tą akcją jest dla niego ważnym sprawdzianem, któremu przygląda się kapitan Pług, przełożony Zośki, uczestniczący w wyprawie jako obserwator. Zośka musi przygotować ludzi, rozmieścić ich na stacji i skoordynować uderzenie na wagon więzienny.

Pociąg się spóźnia, a oczekiwanie zwiększa napięcie. Dodatkowym zagrożeniem jest obecność niemieckiego transportu wojskowego. Zośka musi zachować opanowanie, aby nie dopuścić do chaotycznego działania. Kiedy nadjeżdża właściwy pociąg, uczestnicy atakują eskortę. W pewnym momencie uderzenie zatrzymuje się; Zośka przełamuje zawahanie kolegów i pobudza ich do dalszego działania. Udaje się dostać do wagonu i uwolnić więźniów. Następnie oddział wycofuje się ze stacji. Akcja kończy się uwolnieniem przewożonych ludzi.

Rozdział VII. Wielka gra – kolejne straty i śmierć Zośki

Latem 1943 roku walka konspiracyjna staje się coraz intensywniejsza. Zośka dowodzi, szkoli młodszych kolegów i uczestniczy w kolejnych zadaniach. Wciąż ważne jest dla niego wychowanie ludzi, którzy w przyszłości mieliby pracować dla wolnej Polski. Wojna wymaga jednak nieustannej gotowości do ryzyka i przynosi następne straty.

Tragiczny przebieg ma wyprawa pod Czarnocin. Jej celem jest zniszczenie mostu kolejowego używanego przez Niemców. Jeszcze podczas przygotowań ginie Oracz, młody konspirator pomagający w zdobyciu samochodu na wyprawę. Kolejne opóźnienia utrudniają wykonanie planu. Ładunki uszkadzają most, ale nie przynoszą oczekiwanego zniszczenia całej konstrukcji.

Odwrót również się komplikuje. Wywraca się jeden z samochodów i ciężko ranny zostaje Rysiek, niedoświadczony kierowca tego pojazdu. Zośka zabiera go do swojego wozu. Pieszo wracają Maciek, dowódca z Grup Szturmowych, Felek, dowódca jednego z ich hufców, oraz Gruby, dawny podkomendny Rudego. Po drodze napotykają Niemców. Maćkowi udaje się ukryć i przeżyć. Gruby zostaje ranny, a Felek nie chce go opuścić; obaj giną. Zośka boleśnie przeżywa kolejne śmierci i analizuje to, co się wydarzyło. Doświadcza odpowiedzialności dowódcy, którego decyzje dotyczą życia innych ludzi.

W tym okresie Zośka zostaje także przypadkowo zatrzymany przez Niemców. Trafia do więzienia i przez pewien czas nie wie, czy wyjdzie na wolność. Nie zostaje jednak rozpoznany jako jeden z dowódców konspiracji. Bliscy i znajomi podejmują starania o jego uwolnienie; szczególnie skuteczna okazuje się pomoc Wesołego. Ostatecznie Zośka wychodzi z więzienia i wraca do działalności podziemnej.

Następna duża akcja obejmuje uderzenia na niemieckie strażnice graniczne. Zośka uczestniczy w przygotowaniu ataku na placówkę w Sieczychach. Dowódcą akcji jest Andrzej Romocki – Morro, młody dowódca Szarych Szeregów. Oddział zbliża się nocą do budynku. Plan zakłada szybkie uderzenie i zaskoczenie Niemców, ale w chwili rozpoczęcia szturmu pojawia się krótkie zawahanie.

Zośka rusza naprzód, pociągając za sobą pozostałych. Zostaje trafiony i ginie. Dzieje się to w nocy z 20 na 21 sierpnia 1943 roku. Strażnica zostaje zdobyta, lecz oddział traci swojego przywódcę. W ten sposób umiera ostatni z trzech głównych bohaterów.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.