Klub Pickwicka

Wiadomości wstępne

Autor

Charles Dickens

Gatunek

Powieść humorystyczna i obyczajowa

Czas akcji

1827–1828

Miejsce akcji

Londyn i prowincja angielska

Pigułka wiedzy

Samuel Pickwick i trzej członkowie jego klubu wyruszają w podróż, aby poznawać ludzi i opisywać obyczaje. Uczestniczą w przygodach miłosnych, trafiają na oszustów i popełniają zabawne pomyłki, a najwierniejszym towarzyszem Pickwicka zostaje sprytny służący Sam Weller. Proces wytoczony przez panią Bardell kończy się przegraną bohatera, który odmawia zapłaty i trafia do więzienia za długi. W Fleet pomaga dawnym prześladowcom, a później reguluje należności, odzyskując wolność i umożliwiając uwolnienie również pani Bardell.

Geneza

Pierwsza powieść Dickensa ukazywała się w latach 1836–1837. Była powieścią odcinkową, czyli wydawaną w częściach: co miesiąc ukazywał się nowy zeszyt. Początkowo projekt miał towarzyszyć ilustracjom przygód angielskich amatorów sportu, lecz pisarz rozwinął go w obraz różnych środowisk społecznych. Popularność książki szczególnie wzrosła po wprowadzeniu Sama Wellera.

Publikacja w częściach sprzyjała kompozycji epizodycznej, czyli budowaniu całości z kolejnych, częściowo samodzielnych przygód. Bohaterowie przemieszczają się między gospodami, posiadłościami i miastami. Powieść pikarejska przedstawia wędrówkę sprytnego włóczęgi, który poznaje różne środowiska i szuka środków do życia. Dickens przekształca tę tradycję, stawiając w centrum zamożnego, uczciwego gentlemana. Pickwick i Sam tworzą też parę przywołującą Don Kichota i Sancha Pansę: ufnego idealistę wspiera praktyczny towarzysz.

Pełny tytuł, Pośmiertne pisma Klubu Pickwicka, zapowiada fikcję edytorską, czyli udawanie, że zmyślona historia to wydanie prawdziwych, odnalezionych dokumentów. Narrator odwołuje się do klubowych zapisków, uchwał i relacji. Naśladuje poważny język sprawozdań, przez co zwykłe przygody brzmią jak wielkie odkrycia. Stąd komizm.

Bohaterowie

Samuel Pickwick

Założyciel klubu, zamożny człowiek ciekawy świata, hojny i ufny. Początkowo przecenia własną wiedzę i daje się zwodzić pozorom. Proces oraz więzienie zmieniają jego stosunek do krzywdy społecznej. Pomaga nawet Jingle’owi i Trotterowi, którzy wcześniej go oszukiwali.

Sam Weller

Służący Pickwicka, łączący doświadczenie ulicy, zdrowy rozsądek i lojalność. Jego welleryzmy to powiedzenia o stałej budowie: ogólna uwaga zostaje przypisana osobie wypowiadającej ją w zaskakującej, zwykle absurdalnej sytuacji. Formuła „jak powiedział…” wprowadza dowcipną puentę. Sam pomaga panu tropić oszustów i dobrowolnie dzieli z nim pobyt w więzieniu. Kocha Mary.

Nathaniel Winkle

Klubowicz uważający się za sportowca. Przy każdej próbie okazuje się jednak niezdarny. To komizm postaci, czyli śmieszność, która wynika z cech bohatera. Winkle przypadkowo rani Tupmana podczas strzelania; później wikła się w miłosne nieporozumienia i potajemnie poślubia Arabellę Allen.

Augustus Snodgrass

Klubowicz występujący jako poeta. Zakochuje się w Emily Wardle. Po uzyskaniu zgody jej ojca bierze z nią ślub.

Tracy Tupman

Klubowicz wrażliwy na kobiece wdzięki. Zabiega o Rachael Wardle, lecz przegrywa rywalizację z Jingle’em. Po rozwiązaniu klubu osiada w Richmond.

Alfred Jingle

Wygadany oszust zmieniający nazwiska i role. Urywanymi wypowiedziami sugeruje niezwykłe doświadczenia. Wykorzystuje łatwowierność Pickwicka oraz innych rozmówców. Nędza w więzieniu skłania go do przyjęcia pomocy dawnej ofiary.

Job Trotter

Służący i wspólnik Jingle’a. Udaje skruchę oraz bezradność, aby nakłaniać Pickwicka do działań korzystnych dla oszustów. W Fleet pozostaje przy Jingle’u, a dzięki wsparciu Pickwicka wyjeżdża z nim, by rozpocząć nowe życie.

Pani Bardell

Wdowa wynajmująca Pickwickowi mieszkanie. Rozmowę o zatrudnieniu służącego bierze za zapowiedź oświadczyn. Za radą adwokatów pozywa lokatora, a po procesie sama trafia do więzienia za niezapłacone koszty prawne.

Dodson

Prawnik pani Bardell, wspólnik Fogga. Przyjmuje sprawę o złamanie obietnicy małżeńskiej i uczestniczy w egzekwowaniu kosztów od własnej klientki.

Fogg

Wspólnik Dodsona. Podtrzymuje spór z Pickwickiem, wykorzystując procedury sądowe jako źródło zarobku kancelarii.

Pan Perker

Prawnik i przyjaciel Pickwicka. Przygotowuje jego obronę, a po przegranej szuka sposobu uwolnienia go z Fleet. Wyjaśnia mu sytuację uwięzionej pani Bardell.

Pan Wardle

Gościnny gospodarz Dingley Dell, ojciec Emily i Isabelli oraz brat Rachael. Zaprasza klubowiczów do domu, ściga Jingle’a i ostatecznie akceptuje małżeństwo Emily ze Snodgrassem.

Rachael Wardle

Siostra Wardla. Początkowo przychylna Tupmanowi, daje się uwieść Jingle’owi i ucieka z nim do Londynu. Wraca do rodziny, gdy oszust rezygnuje z małżeństwa w zamian za pieniądze.

Emily Wardle

Córka Wardla zakochana w Snodgrassie. Początkowo ukrywa uczucie przed ojcem. Ich ślub odbywa się w nowym domu Pickwicka.

Isabella Wardle

Córka Wardla, która poślubia pana Trundle’a. Jej wesele towarzyszy bożonarodzeniowemu spotkaniu w Dingley Dell.

Arabella Allen

Siostra Bena, zakochana w Winkle’u. Wybiera go wbrew planom brata, który wolałby wydać ją za Boba Sawyera. Pickwick pomaga małżonkom pojednać się z rodzinami.

Mary

Służąca poznana przez Sama w domu Nupkinsa. Pomaga w spotkaniach Arabelli z Winkle’em. Po ślubie z Samem zostaje gospodynią w domu Pickwicka.

Tony Weller

Ojciec Sama, doświadczony woźnica. Daje synowi praktyczne rady i pomaga mu dobrowolnie trafić do Fleet. Po śmierci drugiej żony wypędza z domu wykorzystującego ją Stigginsa.

Ben Allen

Brat Arabelli, zajmujący się medycyną. Nadużywa alkoholu i początkowo sprzeciwia się małżeństwu siostry. Pickwick przekonuje go do zaakceptowania Winkle’a.

Bob Sawyer

Przyjaciel Bena, również związany z medycyną. Żyje ponad stan, popada w długi i wywołuje towarzyskie awantury. Liczy na małżeństwo z Arabellą.

Stiggins

Kaznodzieja potępiający alkohol, a sam korzystający z trunków i gościnności pani Weller. Po jej śmierci próbuje utrzymać wpływ na rodzinę, lecz Tony brutalnie go odprawia.

Streszczenie właściwe

Rozdziały I–III

Klub Pickwicka powierza Samuelowi Pickwickowi, Winkle’owi, Snodgrassowi i Tupmanowi misję obserwowania świata. Podniosły język uchwał nie odpowiada skali ich dokonań: działa tu parodia, czyli komiczne naśladowanie rozpoznawalnego stylu, w tym wypadku działalności uczonego towarzystwa. Podróż rozpoczyna się od nieporozumienia z woźnicą. Bohaterowie poznają Jingle’a, który pomaga im wyjść z kłopotu i zdobywa ich zaufanie.

W Rochester Jingle pożycza strój Winkle’a i uczestniczy z Tupmanem w balu. Dochodzi do obrazy doktora Slammera, który później rozpoznaje ubranie i wyzywa na pojedynek niewinnego Winkle’a. Pomyłka zostaje wyjaśniona. Zabawny ciąg zdarzeń przerywa ponura opowieść wędrownego aktora o śmierci alkoholika i cierpieniu jego rodziny. Takie opowiadanie wtrącone jest odrębną historią umieszczoną wewnątrz głównej fabuły; poszerza obraz świata poza przygody klubowiczów.

Rozdziały IV–VII

Podczas manewrów wojskowych podróżnicy poznają Wardla i przyjmują zaproszenie do jego majątku. Droga okazuje się trudniejsza niż oczekiwali: kłopoty z końmi i powozem ujawniają brak praktycznych umiejętności. W Dingley Dell uczestniczą w rodzinnych rozrywkach, słuchają wspomnień i historii o powrocie skazańca do świata zniszczonych więzi.

Podczas strzelania Winkle przypadkowo rani Tupmana. To komizm sytuacyjny, czyli śmieszność, która wynika z samych zdarzeń: rzekomy sportowiec trafia towarzysza zamiast ptaka. Później Pickwick i Wardle obserwują mecz krykieta w Muggleton. Spotykają tam Jingle’a, który przyłącza się do ich towarzystwa.

Rozdziały VIII–X

Opieka Rachael nad rannym Tupmanem sprzyja ich wzajemnemu zainteresowaniu. Jingle dostrzega jednak możliwość zdobycia pieniędzy przez małżeństwo z kobietą. Podważa jej zaufanie do Tupmana, przekonuje ją do siebie i ucieka z nią do Londynu. Wardle oraz Pickwick ruszają w pościg, narażając się na kolejne niewygody.

W gospodzie pod Białym Jeleniem spotykają Sama Wellera. Jego spostrzegawczość pomaga odnaleźć uciekinierów. Jingle porzuca plan małżeństwa w zamian za pieniądze, odstępując od swoich obietnic wobec Rachael. Rachael wraca do rodziny, a Pickwick zapamiętuje użytecznego i dowcipnego młodzieńca.

Rozdziały XI–XII

Pickwick odnajduje rozczarowanego Tupmana, a następnie zachwyca się kamieniem, którego napis uznaje za starożytny. Zwykły ślad pozostawiony przez współczesnego człowieka staje się przedmiotem uczonej interpretacji. Z przywiezionych materiałów wyłania się również rękopis szaleńca, opowieść o ukrywanej chorobie i niszczącej podejrzliwości.

W Londynie Pickwick rozmawia z panią Bardell o planie przyjęcia służącego. Gospodyni bierze niezręczne sformułowania za propozycję małżeństwa i mdleje w jego ramionach. W tej chwili wchodzą przyjaciele, którzy zobaczą tylko skutek nieporozumienia. Pickwick zatrudnia Sama, nie wiedząc jeszcze, że rozmowa stanie się podstawą pozwu.

Rozdziały XIII–XIV

Klubowicze obserwują wybory, podczas których zwolennicy przeciwnych stronnictw walczą o głosy przy pomocy przekupstwa, alkoholu, nacisków i propagandy. Dziennikarze Pott oraz Slurk przedstawiają politykę jako wojnę osobistych obelg. Dickens stosuje satyrę, czyli ośmieszającą krytykę określonych wad i mechanizmów społecznych; celem są tu pozory uczciwej debaty publicznej.

W gospodzie pojawia się opowieść o Tomie Smarcie. Bohater dzięki niezwykłemu, być może wyśnionemu spotkaniu z przemawiającym fotelem poznaje tajemnicę rywala zabiegającego o wdowę. Tom znajduje dowód, że rywal jest już żonaty, i sam zdobywa rękę gospodyni.

Rozdziały XV–XVII

Na przyjęciu pani Leo Hunter goście popisują się wierszami i kostiumami, żeby zabłysnąć w towarzystwie. Pickwick rozpoznaje Jingle’a ukrywającego się pod cudzym nazwiskiem i rusza za nim do Bury St Edmunds. Job Trotter udaje człowieka przejętego niegodziwością pracodawcy: twierdzi, że Jingle zamierza uprowadzić uczennicę z pensji.

Pickwick chce zapobiec nieszczęściu, lecz sam zostaje ośmieszony. Wkrada się na teren szkoły i odkrywa, że opowieść była podstępem. Oszuści zyskują czas na ucieczkę. Gdy później choruje, bohater poznaje historię kościelnego Nathaniela Pipkina, zakochanego w Marii Lobb, która wybiera jego rywala.

Rozdziały XVIII–XXI

Pickwick otrzymuje wiadomość o roszczeniach pani Bardell. Nie rozumie, jak niewinna rozmowa mogła zostać zamieniona w oskarżenie o złamanie obietnicy małżeńskiej. W tym czasie zazdrość Potta wobec Winkle’a tworzy kolejne bezpodstawne podejrzenie romansu.

Podczas wyprawy na polowanie Pickwick zasypia po alkoholu na cudzym terenie. Rozgniewany właściciel każe umieścić go w zagrodzie przeznaczonej dla zatrzymanych zwierząt. Po uwolnieniu bohater wraca do problemów prawnych, spotyka Dodsona i Fogga, a następnie korzysta z pomocy Perkera. Sam odnawia kontakt z ojcem. W środowisku prawników zostaje opowiedziana historia człowieka uwięzionego za długi i jego późniejszej zemsty.

Rozdziały XXII–XXV

W Ipswich Pickwick zaprzyjaźnia się z Peterem Magnusem, który planuje oświadczyny. Nocą przez pomyłkę wchodzi do pokoju jego przyszłej narzeczonej. Zawstydzenie Pickwicka i kobiety budzi później zazdrość Magnusa, choć między podejrzewanymi nie istnieje żaden romans.

Sprawa trafia przed oblicze urzędnika Nupkinsa. Tymczasem Sam tropi Jingle’a i Trottera. Okazuje się, że Jingle zdobył zaufanie rodziny urzędnika i zabiega o jego córkę. Ujawnienie oszustwa ośmiesza zarozumiałego Nupkinsa i pomaga uwolnić Pickwicka od kłopotów. Sam poznaje pracującą w domu Mary.

Rozdziały XXVI–XXX

Po powrocie do Londynu bohaterowie zajmują się pozwem. Sam odwiedza panią Bardell, a następnie ojca w Dorking. Widzi wpływ Stigginsa na macochę: kaznodzieja potępia cudze słabości, sam jednak chętnie korzysta z alkoholu i wygód. Jego hipokryzja polega na rozbieżności między publicznie głoszonymi zasadami a własnym postępowaniem.

Klubowicze spędzają Boże Narodzenie w Dingley Dell i uczestniczą w weselu Isabelli Wardle z panem Trundle’em. Opowieść o grabarzu Gabrielu Grubie, którego gobliny uczą współczucia, pokazuje człowieka zmieniającego stosunek do innych. Radosny nastrój podtrzymują zabawy na lodzie, choć Pickwick wpada do wody. W otoczeniu Wardlów pojawiają się Ben Allen, Bob Sawyer i Arabella. Rozwijają się uczucia Winkle’a do Arabelli oraz Snodgrassa do Emily.

Rozdziały XXXI–XXXIV

Perker przygotowuje obronę Pickwicka. Towarzyskie spotkanie u Boba Sawyera odsłania długi gospodarza i kończy się awanturą z właścicielką mieszkania. Sam pisze walentynkę do Mary, a Tony komentuje jego pomysły. Obaj obserwują również środowisko działaczy trzeźwości, którego przedstawiciel Stiggins sam nadużywa alkoholu.

Podczas procesu prawnik pani Bardell buduje wzruszającą opowieść o skrzywdzonej wdowie. Zwyczajne wiadomości Pickwicka przedstawia jako dowody uczuć, a niezręczne zeznania świadków utrwalają fałszywy obraz zdarzenia. Przebieg rozprawy wykorzystuje ironię dramatyczną, czyli sytuację, w której czytelnik wie więcej niż postacie: czytelnik zna niewinny sens rozmowy, podczas gdy sąd przyjmuje jej zniekształconą interpretację. Pickwick przegrywa i ma zapłacić odszkodowanie oraz koszty, lecz odmawia podporządkowania się niesprawiedliwemu rozstrzygnięciu.

Rozdziały XXXV–XXXIX

W Bath Pickwick uczestniczy w życiu uzdrowiska, pełnym ceremoniałów, gier i towarzyskich ambicji. Wtrącona legenda o księciu Bladudzie przedstawia fantastyczną przeszłość tego miejsca. Winkle wikła się w kolejne nieporozumienie: zazdrosny Dowler uważa go za rywala i grozi mu zemstą. Sam poznaje zebranie służących, którzy naśladują maniery swoich pracodawców.

Winkle ucieka do Bristolu, gdzie spotyka Bena Allena i Boba Sawyera. Groźny Dowler okazuje się znacznie mniej odważny, niż sugerowały jego słowa. Sam odnajduje Winkle’a, a później wraz z Mary pomaga zorganizować spotkanie młodzieńca z Arabellą. Pickwick wspiera zakochanych. Nocne działania wywołują przy tym komiczne, błędne wyjaśnienia obserwującego je sąsiada.

Rozdziały XL–XLIII

Po powrocie do Londynu Pickwick zostaje zatrzymany i trafia do więzienia Fleet. Trafia tam jako dłużnik, ponieważ odmawia zapłaty zasądzonego odszkodowania i kosztów. Odkrywa system opłat, nierówności i wykorzystywania przybyszów. Pieniądze pozwalają kupić wygodniejsze warunki, a brak środków pogłębia zależność człowieka od innych.

Wśród więźniów spotyka wynędzniałych Jingle’a i Trottera. Zamiast triumfować nad dawnymi prześladowcami, udziela im pomocy. Chce odesłać Sama, aby nie ograniczać jego swobody. Służący urządza jednak własne uwięzienie: zaciąga dług u ojca i doprowadza do formalnego zatrzymania, by móc pozostać przy panu.

Rozdziały XLIV–XLVII

Pickwick coraz lepiej poznaje codzienność Fleet. Umiera stary więzień, którego życie upłynęło na wieloletnim sporze sądowym. Nędza, którą Pickwick widzi w więzieniu, tak go przygnębia, że przestaje wychodzić ze swojego pokoju.

Następnie do Fleet trafia pani Bardell: jej prawnicy domagają się niezapłaconych kosztów. Winkle ujawnia, że poślubił Arabellę, i prosi Pickwicka o pomoc w pojednaniu rodzin. Pickwick decyduje się zapłacić, dzięki czemu opuszcza więzienie i umożliwia uwolnienie pani Bardell.

Rozdziały XLVIII–LI

Pickwick przekonuje Bena Allena do pogodzenia się z wyborem siostry. Następnie wraz z Samem i towarzyszami jedzie do Birmingham, aby porozmawiać z ojcem Winkle’a. Po drodze pojawia się opowieść o wuju komiwojażera i niezwykłej nocnej przygodzie z powozem, łącząca konwencję historii o duchach z niepewnością, czy zdarzenia nie były pijackim przywidzeniem.

Ojciec Winkle’a początkowo odrzuca wiadomość o potajemnym ślubie syna. Zachowanie Boba Sawyera dodatkowo utrudnia podróż. W gospodzie dochodzi do spotkania wrogich dziennikarzy, Potta i Slurka. Rozmowa przeradza się w bójkę, w której uczestniczą również pozostali obecni.

Rozdziały LII–LVI

Po śmierci żony Tony Weller rozprawia się ze Stigginsem, który przychodzi w nadziei na dalsze korzyści. Tony bije Stigginsa i zanurza jego głowę w korycie z wodą. Pickwick pomaga Jingle’owi i Trotterowi wyjechać oraz rozpocząć nowe życie, a rozliczając sprawę procesu, otwarcie potępia postępowanie Dodsona i Fogga.

Ujawnia się miłość Emily Wardle i Snodgrassa; Wardle ostatecznie akceptuje ich związek. Zostają uporządkowane sprawy spadkowe rodziny Wellerów. Tony ufa Pickwickowi w kwestiach majątkowych, a Sam potwierdza, że nie chce opuszczać swego pana nawet po ślubie. Ojciec Winkle’a przyjeżdża i godzi się z synem oraz Arabellą.

Rozdział LVII

Pickwick ogłasza zakończenie podróży oraz rozwiązanie klubu. Wprowadza się do domu w Dulwich, gdzie świętowane jest małżeństwo Snodgrassa z Emily. Przyznaje, że poznawanie ludzi poszerzyło jego rozumienie świata. Przemiana bohatera przejawia się w konkretnych decyzjach: finansuje wyjazd dawnych oszustów i zapewnia Samowi oraz Mary miejsce we własnym domu.

Narrator przedstawia późniejsze losy postaci. Winkle i Arabella mieszkają niedaleko Pickwicka, Snodgrassowie osiadają w Dingley Dell, a Tupman zamieszkuje w Richmond. Po dwóch latach Sam poślubia Mary, która obejmuje obowiązki gospodyni w domu Pickwicka. Jingle i Trotter nie wracają do dawnych oszustw. Pickwick pozostaje kawalerem, odwiedza przyjaciół i zostaje ojcem chrzestnym ich dzieci.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.