Wiadomości wstępne
- Autor
- Kazimierz Przerwa-Tetmajer
- Gatunek
- Wiersz
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Utwór przedstawia człowieka, który stracił wiarę w dotychczasowe wartości i sposoby radzenia sobie z cierpieniem. Kolejno rozważa on różne postawy, ale w każdej dostrzega bezsilność lub złudzenie. Wiersz wyraża dekadentyzm, czyli poczucie schyłku kultury, zwątpienie i utratę chęci działania. Końcowe milczenie oznacza, że człowiek końca XIX wieku nie potrafi wskazać wartości, która dałaby mu oparcie.
Geneza
Wiersz znalazł się w drugiej serii Poezji, wydanej w 1894 roku. Należy do najważniejszych utworów wyrażających nastroje dekadenckie Młodej Polski. Rozwój wiedzy i cywilizacji nie usunął pytań o sens życia, śmierć i cierpienie. Tetmajer opisuje pokolenie rozczarowane odpowiedziami, które wcześniej wydawały się pewne.
Bohaterowie
Podmiot liryczny
Osoba mówiąca rozpatruje możliwe odpowiedzi na cierpienie. W zakończeniu używa pierwszej osoby liczby mnogiej, dzięki czemu włącza siebie do zbiorowości ludzi przeżywających kryzys. Jej wypowiedź ma charakter rozrachunku z przekonaniami całego pokolenia.
Człowiek końca wieku
To adresat końcowego pytania i przedstawiciel postawy opisanej w wierszu. Sądzi, że wie bardzo wiele, a mimo to czuje się bezradny. Jego opuszczona głowa i milczenie zastępują odpowiedź.
Streszczenie właściwe
Odrzucenie przekleństwa i ironii
Wiersz rozpoczyna się pytaniem o przekleństwo. Osoba mówiąca uznaje złorzeczenie za odruch bezsilnego człowieka, który nie rozumie swojego położenia. Następnie odrzuca ironię. Życie samo przynosi tak dotkliwe rozczarowania, że ludzkie szyderstwo okazuje się przy nich słabe.
Pytania retoryczne służą przede wszystkim odrzucaniu rozwiązań.
Zwątpienie w idee i modlitwę
W niektórych wydaniach wiersz ma też strofę o ideach i modlitwie. Wielkie idee pozostają według osoby mówiącej niezrealizowanymi projektami. Z kolei obraz oka wpisanego w trójkąt przywołuje Bożą Opatrzność. Bohaterowie tego kryzysu coraz słabiej ufają opiece Boga. Wiersz przedstawia ich utratę wiary jako część doświadczenia epoki.
Wzgarda i rozpacz
Pogarda dla ciężaru życia zostaje uznana za przejaw słabości: łatwo odrzucać coś, z czym nie umie się zmierzyć. Rozpacz prowadzi natomiast do obrazu skorpiona, który otoczony ogniem miałby zabić samego siebie. Dawne wyobrażenie o tym zwierzęciu obrazuje niszczące skutki skrajnej rozpaczy.
Walka i rezygnacja
Mrówka stojąca przed rozpędzonym pociągiem obrazuje ogromną przewagę losu nad jednostką. Przy takim spojrzeniu walka wydaje się skazana na klęskę. Rezygnacja również nie przynosi ulgi. Skazaniec, który posłusznie pochyla głowę pod gilotyną, nadal doświadcza grozy śmierci. Oba obrazy przypominają, że człowiek ma coraz mniej możliwości działania.
Niepewna przyszłość i niespełnienie
Nadzieję na przyszłe istnienie osłabiają pytania o tajemnice wszechświata. Człowiek nie ma wiedzy, która pozwalałaby mu pewnie wyjaśnić ostateczny sens rzeczywistości. Także korzystanie z przyjemności pozostawia niedosyt. Nawet podczas doznawania rozkoszy pojawiają się dalsze pragnienia, więc samo zaspokajanie potrzeb nie usuwa pustki.
Milczenie jako odpowiedź
W zakończeniu podmiot pyta, co pozostało ludziom, którym nie wystarczają dawne przekonania. Tarcza oznacza wartość chroniącą przed złem i cierpieniem, a włócznia przedstawia zagrożenia życia. Człowiek nie wskazuje żadnej obrony.
Budowa i kompozycja
Układ utworu opiera się na kolejnych pytaniach o sposoby radzenia sobie z cierpieniem i odrzucaniu proponowanych odpowiedzi. Krótkie nazwy postaw oraz następujące po nich pytania nadają wypowiedzi rytm kolejnych, nieudanych prób. Puenta w postaci milczenia zamyka to wyliczenie i wyraża sprzeczność między poczuciem rozległej wiedzy a niezdolnością do znalezienia sensu.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
