Wiadomości wstępne
- Autor
- Juliusz Słowacki
- Gatunek
- Dramat romantyczny
- Czas akcji
- Koniec 1799 roku i lata 20. XIX wieku
- Miejsce akcji
- Polska, Anglia, Włochy i Mont Blanc
Pigułka wiedzy
Kordian szuka idei, która nadałaby sens jego życiu. Po zawodzie miłosnym i rozczarowaniach europejskiej podróży postanawia poświęcić się walce o wolność Polski. W Warszawie chce samotnie zabić cara, lecz przed wykonaniem zamachu przegrywa z własnym lękiem i wyobraźnią. Skazany na śmierć staje przed plutonem egzekucyjnym, podczas gdy adiutant wiezie ułaskawienie.
Geneza
Słowacki napisał utwór w 1833 roku, a opublikował anonimowo w Paryżu w 1834 roku. Pełny tytuł zapowiadał pierwszą część trylogii, Spisek koronacyjny. Zachowała się tylko ta część; w liście z 1838 roku poeta informował wydawcę o spaleniu części trzeciej. Utwór wyrósł ze sporów o klęskę powstania listopadowego. Akt III nawiązuje do historycznej koronacji Mikołaja I na króla Polski w Warszawie 24 maja 1829 roku oraz przekazów o projektowanym wtedy zamachu na cara.
Słowacki podejmuje polemikę, czyli spór z cudzym stanowiskiem, z mesjanizmem Dziadów części III Mickiewicza. Przeciwstawia wizji Polski odkupującej inne narody przez cierpienie program czynnej walki i ofiary, który Kordian ogłasza na Mont Blanc. W akcie III bohater próbuje urzeczywistnić ten program przez zamach na cara.
Bohaterowie
Kordian
Na początku piętnastoletni, wrażliwy młodzieniec. Cierpi z powodu braku celu i niespełnionej miłości. Później przechodzi od rozczarowania światem do patriotycznego uniesienia. Jego indywidualizm, przekonanie o szczególnej roli jednostki, prowadzi do próby samotnego rozstrzygnięcia losu narodu. Potrafi być odważny, na przykład przeskakuje konno nad bagnetami. Nie umie jednak pokonać strachu i wyrzutów sumienia przed zabiciem cara.
Grzegorz
Stary sługa i dawny żołnierz. Próbuje wyrwać Kordiana z przygnębienia opowieściami o zaradności oraz bohaterstwie. Jest przy nim również przed egzekucją.
Laura
Starsza od piętnastoletniego Kordiana, traktuje jego uczucie z pobłażaniem. Po przeczytaniu pozostawionych przez niego wierszy zaczyna rozumieć jego rozpacz i niepokoi się o chłopca.
Wioletta
Kochanka poznana przez Kordiana we Włoszech. Kocha Kordiana dla pieniędzy. Wychodzi to na jaw, gdy Kordian mówi jej, że stracił majątek.
Dozorca
Pracownik londyńskiego parku. Wyjaśnia Kordianowi, jak pieniądze pozwalają zdobyć tytuły, wpływy i pozory społecznego szacunku.
Papież
W scenie watykańskiej nakazuje Polakom posłuszeństwo carowi i grozi potępieniem buntu. Jego odpowiedź rozczarowuje Kordiana, który przywozi do Rzymu ziemię związaną z cierpieniem rodaków.
Prezes
Przywódca zebrania spiskowców, przeciwny królobójstwu. Przywołuje polską tradycję, honor i zagrożenie politycznymi następstwami zamachu. Organizuje głosowanie, w którym zwyciężają przeciwnicy czynu.
Ksiądz
Uczestnik narady spiskowej, który potępia zabójstwo cara ze względów religijnych i moralnych. W scenie więziennej duchowny przygotowuje Kordiana na śmierć i podejmuje próbę uzyskania dla niego łaski.
Car Mikołaj I
Przyjmuje polską koronę i składa przysięgę konstytucyjną. Wydaje rozkaz stracenia Kordiana mimo obietnicy Konstantego. Podczas kłótni z bratem ujawnia lęk przed utratą władzy i ostatecznie podpisuje ułaskawienie.
Wielki książę Konstanty
Brat cara, dowódca wojsk, gwałtowny i okrutny wobec podwładnych oraz tłumu. Podziwia odwagę Kordiana podczas skoku nad bagnetami i walczy z Mikołajem o ocalenie skazańca.
Strach
Nadaje widzialną postać lękowi Kordiana przed zamachem. Personifikacja, czyli uosobienie, polega na tym, że uczucie albo zjawisko występuje jak osoba: Strach przemawia do bohatera i zatrzymuje go na drodze do sypialni cara.
Imaginacja
Uosobiona wyobraźnia, która podsuwa Kordianowi obrazy zbrodni, krwi i widm. Razem ze Strachem doprowadza go do omdlenia przed drzwiami cara.
Doktor
Postać podobna do diabła ze szpitala wariatów. Wypowiada się przeciw idei jednostki zbawiającej naród i pokazuje Kordianowi dwóch obłąkanych jako rzekome odpowiedniki jego ofiary.
Nieznajomy
Postać w czarnym płaszczu, która pojawia się wśród pijącego tłumu po koronacji. Śpiewa o przemianie wina w krew i wzywa do krwawego odwetu.
Streszczenie właściwe
Przygotowanie
W noc kończącą 1799 rok, przy chacie Twardowskiego w Karpatach, siły piekielne tworzą przyszłych przywódców. W karykaturalnych postaciach wychodzących z kotła rozpoznaje się Józefa Chłopickiego, Adama Jerzego Czartoryskiego, Jana Skrzyneckiego, Juliana Ursyna Niemcewicza, Joachima Lelewela i Jana Krukowieckiego.
Satyra polityczna to ośmieszająca krytyka życia publicznego, tu skierowana przeciw przywódcom powstania listopadowego. Scena jest groteskowa, czyli łączy grozę ze śmiesznością i przesadą: historycznych polityków produkują diabły z fantastycznych składników. Wódz przypominający Chłopickiego ma nazwisko od słowa chłop, choć gardzi ludem, a postać Krukowieckiego zostaje zapowiedziana jako zdrajca opuszczający walczących.
Głos z nieba przepędza moce piekielne. Archanioł prosi Boga o ocalenie umierającego narodu lub zakończenie jego męki. Bóg odpowiada, że spełni się Jego wola.
Prolog
Trzy osoby wypowiadają odmienne poglądy na rolę poety. Pojawiają się obrazy usypiania cierpiącego narodu, odrzucenia takiej pociechy oraz wydobywania siły ze zbiorowej pamięci. To część autotematyczna, ponieważ literatura mówi w niej o własnym zadaniu. Trzecia Osoba Prologu odprawia poprzedników i zapowiada ożywienie narodu, którego prochy przechowuje w urnie.
Akt I
Kordian odczuwa smutek i wewnętrzną pustkę. Myśli o śmierci przyjaciela, który odebrał sobie życie, i nie potrafi znaleźć trwałego celu. Jego stan przypomina chorobę wieku (Weltschmerz), czyli romantyczne poczucie, że świat rozczarowuje, życie nie ma celu, a człowiek nigdzie nie pasuje.
Grzegorz próbuje go zainteresować opowieściami. Bajka opowiada o Janku, który zdobył powodzenie, szyjąc buty psom. Wspomnienia wyprawy napoleońskiej i historia Kazimierza walczącego z rosyjskim prześladowcą przywołują odwagę oraz poświęcenie. Kordian na chwilę się ożywia, ale cudze przykłady nie dają mu jeszcze własnej drogi.
Podczas spaceru Kordian ujawnia uczucie do Laury oraz swój ponury nastrój. Dziewczyna widzi w nim raczej bardzo młodego, nadmiernie przejętego chłopca. Próbuje go uspokajać, lecz nie rozumie skali jego cierpienia.
Brak wzajemności pogłębia osamotnienie Kordiana, który prosi Laurę o pamięć o nim.
Laura czyta pozostawioną przez Kordiana poetycką wypowiedź. Zaczyna dostrzegać powagę jego uczuć i niepokoi się o niego. Nadchodzi wiadomość o strzale, którym chłopiec targnął się na życie.
Kordian przeżywa próbę samobójczą i w następnym akcie wyrusza w podróż.
Akt II
W 1828 roku Kordian podróżuje po Europie. W londyńskim parku rozmowa z dozorcą uświadamia mu, jak mocno pozycja społeczna i dostęp do zaszczytów zależą od pieniędzy. Kordian przekonuje się, że w Anglii wszystko można kupić.
Dozorca jest materialistą w potocznym znaczeniu tego słowa: najważniejsze są dla niego pieniądze. Oferuje usługi braci sprzedających herbowe pieczęcie, miejsca w parlamencie i groby w Westminsterze.
W Dover, na nadmorskiej skale, Kordian czyta Króla Leara. Podziwia zdolność Szekspira do tworzenia świata przez słowo, lecz widzi, że prawdziwe życie wygląda inaczej niż w książkach.
We Włoszech Kordian sprawdza Wiolettę, oznajmiając, że utracił majątek. Jej uczucia gwałtownie słabną. Kiedy wspomina o złotych podkowach konia, dziewczyna ponownie chce z nim jechać. Tak wychodzi na jaw, że Wiolettę interesują tylko pieniądze.
W Watykanie Kordian przynosi papieżowi ziemię związaną z cierpieniem Polaków i oczekuje poparcia. Spotyka się z nakazem posłuszeństwa wobec władcy oraz potępieniem buntu. Papieska papuga groteskowo przerywa rozmowę, psując powagę spotkania z papieżem.
Historycznym kontekstem sceny jest list papieża Grzegorza XVI do polskich biskupów z 1832 roku, czyli encyklika Cum primum, potępiająca powstanie listopadowe i zalecająca posłuszeństwo carowi. Kordian rzuca przywiezioną ziemię i odchodzi.
Na szczycie Mont Blanc Kordian wygłasza rozbudowany monolog. Wielkość krajobrazu wzmacnia jego poczucie mocy. Postanawia podporządkować życie sprawie narodu i odwołuje się do Winkelrieda, bohatera, który własnym ciałem przyjął wrogie włócznie, otwierając drogę towarzyszom.
Formuła „Polska Winkelriedem narodów” wyraża winkelriedyzm, ideę czynnej ofiary narodu, który przez walkę toruje innym drogę do wolności. Kordian przyjmuje program walki, a fantastyczna chmura przenosi go do Polski.
Akt III, sceny 1–3
Warszawski lud czeka na koronację Mikołaja I. Rozmowy ujawniają ciekawość, ironię i różne postawy wobec rosyjskiej władzy. W katedrze car przyjmuje koronę i przysięga przestrzegać konstytucji.
Człowiek stojący na kolumnie opowiada, że Konstanty uderzył starą kobietę niosącą dziecko. Kobieta potknęła się, dziecko upadło do rynsztoka i zginęło. Osłania jego ciało, po czym zabierają ją dwaj żandarmi. Przed przejazdem cesarza bruk zostaje zamieciony z krwi.
Wieczorem rozdawane wino i sukno przyciągają część tłumu. Pieśń Nieznajomego zawiera aluzję biblijną, czyli odwołanie do rozpoznawalnego obrazu z Biblii: przywołuje cud w Kanie Galilejskiej. Zamiast przemiany wody w wino zapowiada przemianę wina w krew i wzywa do walki.
Akt III, scena 4
W podziemiach katedry zamaskowani spiskowcy rozważają zabicie cara. Kordian występuje jako Podchorąży i wzywa do czynu. Prezes oraz Ksiądz sprzeciwiają się zabiciu cara, czyli królobójstwu, wskazując moralne i historyczne konsekwencje.
Kordian przeżywa tragiczny konflikt, czyli sytuację, w której każdy wybór jest zły: obowiązek wobec ojczyzny każe mu zabić cara, a sumienie zabrania zbrodni. Głosowanie kończy się odrzuceniem zamachu: za jest pięć głosów, przeciw sto pięćdziesiąt. Kordian odsłania twarz i postanawia działać sam.
Akt III, sceny 5–6
Pełniący wartę Kordian zbliża się do sypialni władcy. Strach i Imaginacja podsycają obrazy krwi, śmierci i grozy.
Bohater nie dociera do wykonania zamachu. Mdleje pod drzwiami i zostaje znaleziony.
Po zatrzymaniu Kordian trafia do szpitala wariatów. Doktor pokazuje mu dwóch pacjentów: jeden uważa się za krzyż, drugi za podporę chroniącą świat przed upadkiem nieba. Przedstawia ich jako odpowiedniki człowieka, który chce sam dźwigać los wszystkich.
Doktor przekonuje, że poświęcenie Kordiana przypomina urojenia pacjentów. Kordian zostaje wyprowadzony na rozkaz Konstantego.
Akt III, sceny 7–9
Na placu Saskim Konstanty poniża Kordiana i każe mu przeskoczyć konno nad piramidą karabinów z bagnetami. Bohater podejmuje próbę po wyzwaniu rzuconym polskim żołnierzom. Przeskakuje przeszkodę i zdobywa podziw księcia oraz tłumu.
Konstanty obiecuje darowanie życia, lecz car potajemnie nakazuje sąd wojenny i rozstrzelanie.
W więziennej celi Kordian rozmawia z księdzem i Grzegorzem. Przygotowuje się na koniec życia. Prosi księdza, aby zasadził na jego pamiątkę różę, a Grzegorza, aby nazwał przyszłego wnuka jego imieniem.
Kordian cofa drugą prośbę, obawiając się, że imię sprowadzi na dziecko nieszczęście. Grzegorz pragnie jednak zachować imię ukochanego wychowanka. Oficer oznajmia, że wyrok zostanie wykonany przez rozstrzelanie.
Konstanty domaga się od cara ułaskawienia Kordiana. Mikołaj i jego brat oskarżają się wzajemnie, przypominając zbrodnie w carskiej rodzinie i dawne krzywdy. Pod pozorami powagi widać strach, szantaż i nienawiść.
Car podpisuje ułaskawienie. Posłaniec musi jednak zdążyć przed wykonaniem wyroku.
Akt III, scena ostatnia
Na placu Marsowym Kordian staje przed plutonem egzekucyjnym. Nie chce zasłonić oczu. W oddali pędzi adiutant z ułaskawieniem, ale dowodzący żołnierzami nie widzi jeszcze znaku powstrzymania egzekucji.
Adiutant nadjeżdża, gdy oficer podnosi rękę, by wydać rozkaz salwy. W tym miejscu dramat się kończy i nie wiadomo, czy Kordian przeżyje. To otwarte zakończenie.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
