Wiadomości wstępne
- Autor
- Johann Wolfgang Goethe
- Gatunek
- Ballada
- Czas akcji
- Jedna noc
- Miejsce akcji
- Droga przez nocny krajobraz
Pigułka wiedzy
Ojciec jedzie konno z synem, który widzi i słyszy tajemniczego króla olch. Mężczyzna uspokaja dziecko, tłumacząc niepokojące zjawiska działaniem przyrody. Zjawa najpierw kusi chłopca obietnicami, a później grozi mu przemocą. Ojciec przyspiesza, lecz dociera na miejsce z martwym synem w ramionach.
Geneza
Goethe napisał utwór w 1782 roku dla śpiewogry Die Fischerin. Inspiracją była duńska ballada ludowa o spotkaniu człowieka z nadprzyrodzoną istotą, przełożona przez Johanna Gottfrieda Herdera jako Erlkönigs Tochter (Córka króla olch). Nazwę władcy olch często objaśnia się jako skutek skojarzenia duńskiego określenia króla elfów z nazwą drzewa. Tekst Goethego należy do okresu burzy i naporu, ruchu literackiego, który cenił siłę uczuć, wyobraźni i indywidualnego doświadczenia.
Ballada to utwór wierszowany opowiadający o niezwykłym zdarzeniu, zwykle czerpiący z ludowości i fantastyki oraz pełen tajemnicy i silnych emocji. Jej synkretyzm rodzajowy polega na zespoleniu epickiej opowieści, lirycznego przeżycia i dramatycznego dialogu. Konflikt rozumowego wyjaśniania z dziecięcym przeżyciem pozwala zestawić utwór z Romantycznością Mickiewicza, w której uczucie i wiara zostają przeciwstawione poznaniu opartemu wyłącznie na rozumie i zmysłach.
Bohaterowie
Ojciec
Przewozi syna konno, obejmuje go i ogrzewa. Reprezentuje racjonalizm, czyli postawę uznającą rozum za podstawowe narzędzie poznania: zjawiska opisywane przez dziecko tłumaczy mgłą, wiatrem i wyglądem drzew. Pod koniec podróży sam odczuwa lęk i przyspiesza.
Syn
Dostrzega króla olch w koronie i z trenem, słyszy jego obietnice oraz widzi jego córki. Kolejnymi wołaniami przyzywa pomocy ojca. W końcu skarży się, że zjawa go chwyta i krzywdzi.
Król olch
Tajemnicza istota, która zwraca się do chłopca. Obiecuje mu zabawy, bogactwo i opiekę swoich córek. Gdy namowy zawodzą, zapowiada użycie siły. Często odczytuje się ją jako personifikację śmierci, czyli przedstawienie śmierci jako osoby, która przemawia do dziecka i odbiera mu życie.
Narrator
Przedstawia nocną podróż, a następnie oddaje głos postaciom. Wraca w ostatniej strofie, by opisać pośpiech ojca i śmierć dziecka.
Streszczenie właściwe
Strofy I–II
Ojciec jedzie nocą z synem i trzyma go bezpiecznie w ramionach. Ciemność, wiatr i dziecięcy strach tworzą nastrój grozy, czyli atmosferę lęku przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. Ojciec pyta, dlaczego chłopiec chowa twarz. Syn wskazuje króla olch, lecz mężczyzna widzi w tym miejscu pasmo mgły.
Strofy III–VI
Król zachęca chłopca, aby poszedł z nim: obiecuje wspólne zabawy, opowiada o kolorowych kwiatach i wspomina złote szaty swojej matki. Dziecko pyta ojca, czy słyszy te obietnice. Mężczyzna odpowiada, że to wiatr szumi w suchych liściach. Następnie król obiecuje opiekę córek, które będą kołysały, tańczyły i śpiewały chłopcu do snu. Syn dostrzega je w ciemności, podczas gdy ojciec rozpoznaje stare, szare wierzby.
Strofa VII
W odczytaniu fantastycznym syn doświadcza napaści nadprzyrodzonej istoty, a w psychologicznym zjawa jest obrazem powstającym w umyśle przerażonego, cierpiącego dziecka. Napięcie narasta przez gradację, czyli stopniowanie: zachęty przechodzą w groźbę, a lęk w poczucie fizycznej krzywdy. Król oznajmia, że użyje siły. Chłopiec woła do ojca, że napastnik właśnie go chwyta.
Strofa VIII
Przerażony ojciec pędzi konno, przyciskając do siebie jęczącego syna. Mężczyzna z trudem dociera do zabudowań. Dziecko w jego ramionach jest martwe.
Budowa i kompozycja
Goethe stosuje kompozycję ramową: pierwsza i ostatnia z ośmiu strof zawierają wypowiedź narratora, a środkowe wypełniają głosy ojca, syna i króla olch. Dialogi stopniowo nasilają napięcie, które narrator zamyka wiadomością o śmierci dziecka. Ostatni wers jest puentą, czyli zwięzłym i dobitnym zakończeniem utworu.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
