Księga Koheleta

Wiadomości wstępne

Autor

Nieznany; tradycyjnie Salomon

Gatunek

Księga mądrościowa

Czas akcji

Nie dotyczy

Miejsce akcji

Nie dotyczy

Pigułka wiedzy

Księga Koheleta zawiera rozważania o marności świata, ludzkim wysiłku i poszukiwaniu szczęścia. Mędrzec sprawdza, czy wiedza, bogactwo i przyjemności mogą zapewnić człowiekowi trwałe spełnienie. Dochodzi do przekonania, że ludzie mają ograniczony wpływ na własny los, dlatego warto doceniać dostępne dobro: codzienną radość, pracę i bliskość drugiego człowieka. Zakończenie księgi przypomina o odpowiedzialności przed Bogiem.

Geneza

Księga powstała w języku hebrajskim i weszła do zbioru pism mądrościowych Starego Testamentu. Jej powstanie datuje się najczęściej na III wiek p.n.e. Autor pozostał anonimowy. Przedstawienie mówiącego jako syna Dawida i króla w Jerozolimie nawiązywało do postaci Salomona, słynącego z mądrości, i stało się podstawą tradycyjnego przypisania mu księgi. Określenie Kohelet oznacza osobę przemawiającą do zgromadzenia. Grecka nazwa księgi to Eklezjastes.

Bohaterowie

Kohelet

Obserwator ludzkiego życia, który przedstawia się jako król Izraela w Jerozolimie. Opowiada o własnych poszukiwaniach szczęścia i rozważa doświadczenia innych ludzi. Jest dociekliwy, dostrzega cierpienie, niesprawiedliwość i granice wiedzy.

Streszczenie właściwe

Przemijanie i powtarzalność świata

Kohelet rozpoczyna od stwierdzenia, że wszystko podlega marności. Pyta, co pozostaje człowiekowi z całego wysiłku podejmowanego w życiu. Zestawia krótkie istnienie kolejnych pokoleń z trwaniem ziemi. Słońce wschodzi i zachodzi, wiatr krąży, a rzeki bezustannie płyną do morza. W przyrodzie powtarzają się te same procesy, podczas gdy pojedynczy człowiek odchodzi.

Ludzie wciąż chcą oglądać i poznawać więcej, ale ich pragnienia nie znajdują ostatecznego zaspokojenia. To, co wydaje się nowe, przypomina zdarzenia wcześniejsze, o których z czasem zanika pamięć. Kohelet dostrzega w tym nietrwałość ludzkich dokonań. Marność oznacza tu przede wszystkim kruchość i przemijalność tego, co człowiek próbuje zatrzymać. Hebrajskie słowo hebel przywołuje ulotne tchnienie, a łacińskie vanitas oznacza marność. Stąd pochodzi nazwa motywu vanitas, związanego z przemijaniem życia i nietrwałością dóbr ziemskich. Kohelet porównuje ludzkie zabiegi do pogoni za wiatrem.

Próba znalezienia szczęścia w wiedzy i bogactwie

Mędrzec bada życie za pomocą rozumu. Poznaje mądrość, ale przygląda się również głupocie i szaleństwu. Zauważa, że większa wiedza przynosi także więcej zmartwień. Rozum pozwala lepiej dostrzegać problemy, nie daje jednak możliwości usunięcia wszystkich ograniczeń ludzkiego losu.

Kohelet sprawdza również wartość przyjemności i posiadania. Buduje domy, zakłada winnice, ogrody i sady, gromadzi złoto, srebro oraz liczną służbę. Korzysta z rozrywek i nie odmawia sobie tego, czego pragnie. Kiedy ocenia wyniki swoich działań, odkrywa, że nawet tak wielki dorobek nie zapewnia trwałego spełnienia. Pracujący człowiek musi kiedyś przekazać majątek następcy, choć nie wie, czy następca będzie mądry i dobrze nim pokieruje.

Mądrość ma przewagę nad głupotą, tak jak światło nad ciemnością. Obu ludzi czeka jednak śmierć i możliwe zapomnienie. Ta świadomość budzi w Kohelecie zniechęcenie do pracy. Ostatecznie zauważa, że samo korzystanie z jej owoców, jedzenie i picie mogą być dostępnym człowiekowi dobrem pochodzącym od Boga.

Czas ludzkich doświadczeń

Kohelet wymienia przeciwstawne zdarzenia, z których każde ma swój czas. Obok narodzin umieszcza śmierć, obok sadzenia wyrywanie roślin, obok płaczu śmiech, a obok wojny pokój. W życiu pojawiają się chwile budowania i niszczenia, poszukiwania i tracenia, mówienia i milczenia.

Człowiek rozpoznaje poszczególne zdarzenia, lecz nie potrafi objąć rozumem całego Bożego działania. Trwałość przypisuje dziełom Boga, do których człowiek niczego nie może dodać ani niczego od nich odjąć. Kohelet uznaje zatem radość, czynienie dobra i korzystanie z owoców pracy za dary, które można przyjąć w swoim życiu. Równocześnie dostrzega niesprawiedliwość nawet tam, gdzie powinien panować sprawiedliwy sąd. Wyraża przekonanie, że Bóg osądzi zarówno sprawiedliwego, jak i złego człowieka.

Krzywda, samotność i pomoc drugiego człowieka

Mędrzec przygląda się uciskanym. Widzi ich łzy i przewagę tych, którzy stosują przemoc. Cierpiący nie mają nikogo, kto mógłby ich pocieszyć albo obronić. Pod wpływem tego widoku uznaje los zmarłych, a nawet ludzi jeszcze nienarodzonych, za szczęśliwszy od życia pełnego krzywdy.

Kohelet opisuje także człowieka samotnego, który nie ma syna ani brata, lecz bez końca pomnaża majątek. Ten wysiłek pozbawia go radości i prowadzi do pytania, dla kogo właściwie pracuje. Obok tego przykładu pojawia się pochwała wspólnego działania. Towarzysz może podnieść upadającego, ogrzać zmarzniętego i pomóc odeprzeć napastnika. Obraz mocnego, potrójnego sznura podkreśla wartość więzi między ludźmi.

Niepewność losu i wartość życia

Kohelet stwierdza, że śmierć spotyka ludzi dobrych i złych, niezależnie od ich postępowania. Dopóki człowiek żyje, zachowuje jednak możliwość działania i nadzieję. Wyraża to porównanie żywego psa, którego los jest lepszy od losu martwego lwa. Mędrzec zachęca do radosnego spożywania posiłków, życia z ukochaną osobą i wykonywania pracy, na którą pozwalają siły. Śmierć przerywa udział w ziemskich sprawach.

Umiejętności nie gwarantują powodzenia. Najszybszy nie zawsze zwycięża w biegu, a najsilniejszy w walce, ponieważ w ludzkie plany wkraczają nieprzewidziane zdarzenia. Przykładem jest ubogi mędrzec, który dzięki rozumowi ocala małe miasto przed potężnym królem. Mimo jego zasługi mieszkańcy później o nim zapominają.

Starość, śmierć i odpowiedzialność przed Bogiem

Młody człowiek otrzymuje wezwanie, aby pamiętał o Stwórcy, zanim nadejdą trudne lata starości. Obrazy ciemniejącego światła, słabnących domowników, zamykanych drzwi i narastającego lęku przedstawiają utratę sił. Nieliczne mielące kobiety można odczytać jako obraz ubywających zębów, a ciemniejące okna jako słabnący wzrok. Pękający sznur i rozbite naczynie zapowiadają kres życia. Ciało powraca do ziemi, a duch do Boga, który go dał.

Ponownie pojawia się stwierdzenie o marności. Następnie końcowy głos przedstawia Koheleta jako mędrca, który uczył ludzi i starannie dobierał słowa. Całą księgę zamyka wezwanie do szacunku wobec Boga oraz zachowywania Jego przykazań. Ostatnia myśl dotyczy sądu nad wszystkimi czynami, także ukrytymi, zarówno dobrymi, jak i złymi.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.