Księga Psalmów

Wiadomości wstępne

Autor

Wielu autorów; tradycyjnie Dawid

Gatunek

Zbiór pieśni religijnych

Czas akcji

Nie dotyczy

Miejsce akcji

Nie dotyczy

Pigułka wiedzy

Księga Psalmów to zbiór 150 utworów ukazujących relację człowieka z Bogiem. Mówiący przeżywają zachwyt nad światem, lęk, poczucie opuszczenia, skruchę i nadzieję. Zwracają się do Boga z prośbą, uwielbieniem oraz wyznaniem zaufania, a czasem pouczają innych ludzi. Różnorodność tych wypowiedzi pozwala zobaczyć, jak modlitwa towarzyszy zarówno radości, jak i doświadczeniu winy lub cierpienia.

Geneza

Psalmy powstawały w języku hebrajskim przez wiele stuleci i zostały zebrane w księdze podzielonej na pięć części. Towarzyszyły modlitwie jednostki oraz życiu religijnemu wspólnoty Izraela, między innymi obrzędom świątynnym. Tradycja szczególnie silnie powiązała je z królem Dawidem, któremu nagłówki przypisywały liczne utwory. W nagłówkach występowały też inne imiona i nazwy grup, a część tekstów pozostała anonimowa. Księga weszła następnie do religijnej i literackiej tradycji chrześcijaństwa.

Bohaterowie

Podmioty liryczne

W kolejnych psalmach przemawiają różne głosy. Może to być człowiek podziwiający dzieło stworzenia, zagrożony przez wrogów, świadomy własnej winy albo spokojny dzięki zaufaniu Bogu. Niekiedy pojedynczy mówiący występuje w imieniu szerszej wspólnoty. Psalmy ukazują zmiany jego przeżyć: skarga może prowadzić do prośby, a prośba do wyznania nadziei.

Bóg – adresat modlitw

Jest przedstawiany jako Stwórca, opiekun, sprawiedliwy sędzia i źródło przebaczenia. Mówiący zwracają się do Niego bezpośrednio, opowiadają Mu o cierpieniu oraz proszą o pomoc. Takie bezpośrednie, uroczyste zwroty do adresata to apostrofy. W poetyckich obrazach Bóg jest między innymi pasterzem, gospodarzem przyjmującym gościa i schronieniem.

Człowiek i wspólnota – adresaci pouczeń

Niektóre wypowiedzi są skierowane do ludzi, którzy mają wybierać dobrą drogę i zaufać Bogu. Psalm 1 przedstawia im postawy sprawiedliwego i występnego człowieka.

Streszczenie właściwe

Psalm 1 – dwie drogi ludzkiego życia

To psalm mądrościowy. Głos mówiący przedstawia szczęśliwego człowieka, który stroni od złych rad i nie przyłącza się do ludzi postępujących niegodziwie. Jego codzienną uwagę zajmuje prawo Boże. Rozważa je stale i czerpie z niego wskazówki dotyczące życia. Zostaje porównany do drzewa rosnącego blisko wody, które wydaje owoce i zachowuje liście.

Następnie pojawia się przeciwstawny obraz ludzi niegodziwych. Są jak plewy, które rozwiewa wiatr. Nie mają oparcia, jakie posiada sprawiedliwy, i nie ostoją się na sądzie. Zakończenie wskazuje na Boga, który zna drogę sprawiedliwych, podczas gdy droga występnych prowadzi do zguby.

Psalm 8 – zachwyt nad Stwórcą i godność człowieka

To hymn pochwalny. Mówiący wysławia wielkość Boga objawiającą się na całej ziemi i w niebiosach. Nawet głosy najmniejszych dzieci stają się częścią Jego chwały. Widok księżyca i gwiazd skłania człowieka do zastanowienia się nad własnym miejscem w ogromnym świecie. Pojawia się pełne zdumienia pytanie, dlaczego Stwórca w ogóle zwraca uwagę na tak niewielką istotę.

Odpowiedź zawiera pochwałę godności nadanej człowiekowi przez Boga. Człowiek otrzymuje cześć oraz władzę nad innymi stworzeniami: zwierzętami domowymi i dzikimi, ptakami i rybami. Jego szczególne miejsce wynika z decyzji Stwórcy. Utwór kończy się powtórzeniem pochwały Bożego imienia, obecnej także na początku.

Psalm 13 – od poczucia opuszczenia do ufności

To psalm błagalny. Mówiący cierpi i wielokrotnie pyta, jak długo Bóg będzie pozostawał od niego daleko. Ma poczucie, że został zapomniany. Powtarzanie podobnego początku kolejnych pytań to anafora, która podkreśla, że cierpienie wciąż trwa. Nieustannie zmaga się ze smutkiem, a dodatkowym źródłem lęku jest przewaga wroga.

Skarga przechodzi w prośbę o spojrzenie, wysłuchanie i przywrócenie sił. Człowiek obawia się śmierci oraz triumfu swoich przeciwników. W zakończeniu deklaruje jednak zaufanie do Bożego miłosierdzia i zapowiada pieśń wdzięczności.

Psalm 23 – Bóg jako pasterz i gospodarz

Mówiący wyznaje, że pod opieką Boga ma zapewnione to, czego potrzebuje. Metafora Boga jako pasterza ukazuje opiekę nad człowiekiem poprzez obraz troski o owcę. Rozwija się przez przedstawienie odpoczynku na pastwisku, dostępu do wody i prowadzenia właściwymi ścieżkami. Pasterz pomaga odzyskać siły oraz wyznacza bezpieczny kierunek. Nawet przejście przez mroczną dolinę nie odbiera człowiekowi ufności, ponieważ opiekun pozostaje obok niego.

W drugiej części Bóg zostaje przedstawiony jako gospodarz, który przygotowuje stół dla gościa mimo obecności jego przeciwników. Obdarza go szacunkiem i dostatkiem, co wyrażają obrazy namaszczenia głowy oraz napełnionego kielicha. Mówiący oczekuje, że Boża dobroć będzie mu towarzyszyć przez całe życie. Kończy pragnieniem przebywania w domu Boga.

Psalm 51 – uznanie winy i prośba o przemianę

Nagłówek wiąże wypowiedź z Dawidem, Batszebą i przybyciem proroka Natana. W samej modlitwie człowiek przyznaje się do grzechu i prosi o miłosierdzie. Ma świadomość własnej winy, która stale powraca w jego myślach. Obrazy obmycia i oczyszczenia wyrażają pragnienie uwolnienia się od zła.

Mówiący prosi Boga o stworzenie w nim czystego serca i odnowienie ducha. Te podobnie zbudowane prośby tworzą paralelizm i rozwijają myśl o wewnętrznej odnowie. Pragnie też odzyskać radość. Obawia się odrzucenia, ale liczy na możliwość przemiany. Zapowiada, że po otrzymaniu pomocy będzie uczył innych powrotu do Boga i głosił Jego chwałę. Za właściwą ofiarę uznaje skruszone serce. Końcowa prośba obejmuje także dobro Syjonu i odbudowę murów Jerozolimy.

Psalm 91 – opieka pośród niebezpieczeństw

Utwór przedstawia człowieka, który wybiera Boga na swoje schronienie. Kierowane do niego zapewnienia mówią o ochronie przed zasadzką, nocnym lękiem, strzałami oraz innymi zagrożeniami. Bóg zostaje ukazany jako obrońca, a Jego opieka przypomina osłonięcie skrzydłami i tarczą. Nagromadzenie niebezpieczeństw pozwala objąć modlitwą różne sytuacje ludzkiego życia.

Pojawia się obraz aniołów strzegących człowieka na jego drogach i podtrzymujących go, aby nie zranił się o kamień. Następnie sam Bóg zabiera głos. Zapowiada ratunek dla tego, kto jest z Nim związany, wysłuchanie wołania oraz obecność w ucisku. Końcowe obietnice dotyczą ocalenia i długiego życia.

Psalm 130 – wołanie z głębi cierpienia

Człowiek woła do Boga z głębokości, czyli ze stanu przeżywanego jako ciężkie zagrożenie i oddalenie. Prosi, aby jego głos został usłyszany. Wie, że gdyby Bóg rozliczał ludzi wyłącznie z win, nikt nie mógłby się przed Nim ostać. Podstawą dalszej modlitwy staje się przekonanie o możliwości przebaczenia.

Mówiący oczekuje na Boga i pokłada nadzieję w Jego słowie. Jego tęsknotę wyraża porównanie do strażników wypatrujących świtu: oczekuje Pana jeszcze bardziej niż oni poranka. Osobista prośba rozszerza się następnie na wspólnotę: cały Izrael otrzymuje wezwanie do ufności. Zakończenie zapowiada odkupienie i uwolnienie od nieprawości.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.