Wiadomości wstępne
- Autor
- Autor anonimowy
- Gatunek
- Plankt (lament religijny)
- Czas akcji
- Wielki Piątek
- Miejsce akcji
- Golgota, pod krzyżem
Pigułka wiedzy
Lament świętokrzyski przedstawia skargę Maryi patrzącej na mękę ukrzyżowanego Syna. Matka zwraca się kolejno do ludzi, Jezusa, anioła Gabriela i innych matek, ponieważ potrzebuje współczucia i chce wypowiedzieć swój ból. Jej cierpienie wyraża się w prostych pragnieniach: chciałaby podtrzymać głowę dziecka, otrzeć jego krew i dać mu pić. Utwór przybliża doświadczenie bezradnej matki tracącej jedynego syna.
Geneza
Anonimowy utwór pochodzi z drugiej połowy XV wieku. Jego zwyczajowy tytuł wiąże się z klasztorem benedyktynów Świętego Krzyża na Łysej Górze, z którego pochodził rękopis. Rękopis nie zachował się. Utwór znamy dzięki odpisowi Łukasza Gołębiowskiego. Tekst jest również znany jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem oraz pod nazwą zaczerpniętą z pierwszych słów: Posłuchajcie, bracia miła. Należał do średniowiecznej poezji pasyjnej, czyli dotyczącej męki Chrystusa. Wykorzystał formę planktu: żałobnej skargi połączonej z wezwaniem słuchaczy do współcierpienia.
Bohaterowie
Maryja – podmiot liryczny
Matka Jezusa wypowiada cały monolog. Jej monolog należy do liryki bezpośredniej: mówi w pierwszej osobie o tym, co widzi, czuje i czego pragnie. Jest czuła wobec Syna, przerażona jego męką i bezradna wobec zbliżającej się utraty. Jej wypowiedź łączy wspomnienie macierzyńskiej opieki z bólem przeżywanym pod krzyżem. Zmienia adresatów, ale przez cały czas wraca do losu Jezusa.
Jezus – Syn i adresat
Ukrzyżowany Syn Maryi, cierpiący mimo swojej niewinności. W utworze jest widziany oczami matki: poraniony, zakrwawiony i spragniony. Maryja zwraca się do niego czule, za pomocą zdrobnień.
Anioł Gabriel – adresat
Anioł przywołany we wspomnieniu zwiastowania. Maryja kieruje do niego pytanie o obiecaną radość.
Ludzie – adresaci
Słuchacze, do których Maryja zwraca się na początku utworu. Obejmuje swoim apelem starych i młodych. Prosi ich o wysłuchanie oraz współczucie.
Matki – adresatki
Kobiety, które mogą rozumieć więź łączącą Maryję z Synem. Maryja wzywa je do modlitwy, aby nie doświadczyły cierpienia podobnego do jej własnego.
Streszczenie właściwe
Wezwanie ludzi do wysłuchania skargi
Maryja rozpoczyna od bezpośredniego zwrotu do słuchaczy. Takie emocjonalne zwroty do adresatów to apostrofy. Organizują kolejne części monologu i nadają skardze charakter osobistego wołania. Chce opowiedzieć o cierpieniu, które spotyka ją w Wielki Piątek. Prosi o litość wszystkich, niezależnie od wieku. Już na początku podkreśla, że ma tylko jednego Syna i właśnie jego opłakuje. Wspólnotę odbiorców nazywa bliskimi sobie braćmi.
Widok męczonego Syna
Maryja patrzy na zakrwawione ciało Jezusa i opisuje własny stan jako ogromne nieszczęście. Widzi Żyda, który bije i męczy jej Syna. Średniowieczny tekst powtarza ówczesne obwinianie Żydów o mękę Jezusa. Uwagę kieruje na jego fizyczne cierpienie oraz na własny ból matki zmuszonej przyglądać się przemocy.
Prośba do Jezusa o podzielenie cierpienia
Maryja zwraca się bezpośrednio do Syna. Pragnie, aby podzielił z nią swoje rany, ponieważ chciałaby współuczestniczyć w jego cierpieniu. Przywołuje miłość i wierną opiekę, którymi otaczała go jako matka. Prosi też, aby odezwał się do niej i przyniósł jej choć trochę pocieszenia. Wie, że Jezus odchodzi.
Niemożliwa pomoc pod krzyżem
Matka wyobraża sobie konkretne czynności, które wykonałaby, gdyby mogła dosięgnąć Jezusa. Scena realizuje motyw Stabat Mater, czyli matki stojącej pod krzyżem. Maryja jako Mater Dolorosa, Matka Boleściwa, przeżywa mękę Syna i pragnie ulżyć mu jak każda cierpiąca matka. Chciałaby podeprzeć jego opadającą głowę, zetrzeć płynącą krew i podać mu napój. Powtarza, że uczyniłaby to wszystko, gdyby Syn znajdował się niżej. Wysokość krzyża odbiera jej możliwość nawet tak niewielkiej pomocy.
Skarga skierowana do Gabriela
Maryja przywołuje anioła Gabriela i jego słowa z czasu zwiastowania. Pyta, gdzie podziała się zapowiadana przez niego radość. Zestawia dawną obietnicę z obecnym smutkiem. Cierpienie obejmuje całą jej osobę: opisuje je tak, jakby niszczyło również ciało i kości. Pytanie pozostaje bez odpowiedzi.
Apel do matek i ostatni zwrot do Syna
Maryja zwraca się do innych matek. Prosi, aby modliły się do Boga o ochronę przed podobnym doświadczeniem. Nie chce, by musiały patrzeć na mękę własnych dzieci. Jej apel łączy religijną scenę z powszechnym doświadczeniem rodzicielskiego bólu: adresatkami są wszystkie matki. Jeszcze raz przypomina niewinność Jezusa. Ostatnie słowa ponownie kieruje do niego: podkreśla, że nie ma i nie będzie mieć innego syna.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
