Wiadomości wstępne
- Autor
- Tadeusz Różewicz
- Gatunek
- Wiersz
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Dwudziestoletni człowiek opowiada o spustoszeniu, które pozostawiła w nim wojna. Młody wygląd ukrywa utratę niewinności i poczucie winy. Bohater nie potrafi odzyskać dawnego kontaktu z pięknem, kulturą i religią. Tytułowy lament jest skargą na zniszczone życie wewnętrzne.
Geneza
Wiersz ukazał się w tomie Niepokój w 1947 roku. Należy do powojennej poezji rozliczającej doświadczenia II wojny światowej. Różewicz pyta w niej o możliwość dalszego życia ludzi, których młodość przypadła na czas masowej przemocy.
Bohaterowie
Dwudziestoletni mówiący
Podmiot liryczny przedstawia własne przeżycia w pierwszej osobie. Czuje się sprawcą śmierci, ale też narzędziem, którego ktoś użył do zabijania.
Adresaci wyznania
Mężczyzna przemawia do przedstawicieli różnych zawodów i do ojca. Obecność duchownych, nauczycieli i sędziów kieruje uwagę ku autorytetom odpowiedzialnym za wychowanie i ocenę postępowania. Zwyczajni pracownicy poszerzają krąg słuchaczy o całe społeczeństwo.
Streszczenie właściwe
Prośba o wysłuchanie
Początkowa apostrofa, czyli bezpośredni zwrot do odbiorców, nadaje wypowiedzi charakter publicznego wyznania. Bohater potrzebuje czyjejś uwagi. Czytelnik zostaje postawiony w roli świadka, który powinien poznać doświadczenie mówiącego przed wydaniem oceny.
Młode ciało i utracona młodość
Bohater ostrzega przed ocenianiem go po wyglądzie i pozornej niewinności. Zestawienie dwudziestu lat z zaprzeczeniem własnej młodości tworzy paradoks. Wojenne doświadczenia odebrały mu poczucie bezpieczeństwa, lekkość i prawo do beztroskiego dorastania. Powtarzane zaprzeczenia wydobywają rozdźwięk między młodym ciałem a ukrytym cierpieniem.
Wyznanie winy
Mówiący przyznaje, że zabił człowieka. Porównuje siebie do broni kierowanej przez kata. Ten obraz oznacza utratę samodzielności, ale bohater nadal czuje się odpowiedzialny. Zakrwawione palce i dotyk kobiecego ciała w jednym obrazie świadczą o tym, że pamięć przemocy wnika nawet w intymność.
Zerwana więź ze światem i kulturą
Wojna przesłoniła bohaterowi naturę oraz wzorce znane z religii i literatury. Święty Franciszek przywołuje miłość do stworzenia, a Achilles i Hektor tradycję bohaterstwa. W jego doświadczeniu te wzory przestały porządkować świat. Obrazy krwi wskazują na długotrwałość przemocy, która nie kończy się w psychice wraz z ustaniem walk.
Kryzys wiary
Utwór zamykają trzy zaprzeczenia odnoszące się do chrześcijaństwa. Mówiący utracił wiarę w cud przemiany wody w wino, przebaczenie grzechów i zmartwychwstanie. Anafora, czyli powtarzany początek kolejnych wypowiedzeń, nadaje zakończeniu rytm odwróconego wyznania wiary.
Budowa i kompozycja
Publiczne wyznanie prowadzi od prośby o wysłuchanie przez odrzucenie pozorów niewinności i przyznanie się do winy do kryzysu wiary. Wiersz wolny, pozbawiony regularnych rymów i jednakowej długości wersów, wzmacnia surowość wypowiedzi. Zakończenie pozostawia bohatera bez pocieszenia, lecz samo wypowiedzenie bólu jest próbą dotarcia do innych ludzi.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
