Wiadomości wstępne
- Autor
- Sławomir Mrożek
- Gatunek
- Opowiadanie (parabola)
- Czas akcji
- Nieokreślony okres eksperymentów laboratoryjnych
- Miejsce akcji
- Klatka w laboratorium
Pigułka wiedzy
Dwa szczury uczestniczą w doświadczeniu, w którym naciśnięcie właściwego klawisza przynosi jedzenie. Lolo dobrze opanował tę czynność i uważa ją za dowód własnego geniuszu. Drugi szczur zdobywa pożywienie pochlebstwami, lecz zaczyna przeczuwać zagrożenie wymagające ucieczki. Lolo odrzuca ostrzeżenie, a narrator pozostaje z nim w klatce, próbując uspokoić własny lęk.
Geneza
Lolo znalazł się w tomie Dwa listy i inne opowiadania, wydanym przez Instytut Literacki w Paryżu w 1970 roku. Emigracyjna publikacja przypada na okres zakazu druku utworów Mrożka w Polsce po jego proteście przeciw udziałowi polskich wojsk w inwazji na Czechosłowację w 1968 roku.
Utwór jest parabolą, czyli opowieścią, w której konkretna sytuacja odnosi się do ogólnych prawd o ludzkim postępowaniu. Mówiące szczury nawiązują do tradycji bajki zwierzęcej, przedstawiającej za pomocą zwierząt ludzkie wady oraz relacje. Klatka, przydzielane nagrody i zależność od eksperymentatora tworzą obraz społeczeństwa sterowanego przez władzę.
Doświadczenie przypomina badania nad warunkowaniem instrumentalnym, uczeniem się przez konsekwencje własnego działania. W eksperymentach B. F. Skinnera zwierzę naciskało dźwignię, by otrzymać pokarm; nagroda zwiększała prawdopodobieństwo powtórzenia czynności. U Mrożka Lolo bierze sprawność w wykonywaniu takiego zadania za dowód wyjątkowej inteligencji.
Bohaterowie
Lolo
Skutecznie naciska właściwe klawisze i otrzymuje słoninę. Uważa się za geniusza, chętnie przyjmuje pochwały oraz marzy o panowaniu szczurów nad światem. Jego megalomania, przesadne przekonanie o własnej wielkości, wyraża się w planach odkryć i ogłoszeniu siebie przywódcą gatunku. Gdy drugi szczur namawia go do ucieczki, woli pozostać przy znanych nagrodach.
Szczur opowiadający
Jest narratorem pierwszoosobowym, uczestnikiem wydarzeń relacjonującym własne doświadczenia. Błędnie wybiera klawisze, ale sprytnie wykorzystuje próżność Lola, by dostać jedzenie. Przeczuwa zagrożenie i nakłania towarzysza do ucieczki. Ostatecznie próbuje przekonać siebie, że sprawność Lola zapewni im obu bezpieczeństwo.
Pan z brodą
Człowiek, który urządził eksperyment i kontroluje warunki życia szczurów. Ustalił związek między klawiszami a nagrodą. Zwierzęta pozostają w klatce także wieczorem, gdy doświadczenie się kończy.
Streszczenie właściwe
Reguły doświadczenia
Narrator porównuje siebie z Lolem. Po naciśnięciu właściwego klawisza otwiera się klapka ze słoniną, po wyborze niewłaściwego nic się nie dzieje. Klawisze wyglądają identycznie. Lolo stale otrzymuje pokarm, a narrator pozostaje głodny.
Zwierzęta mówią, oceniają swoje zdolności i zabiegają o uznanie. To antropomorfizacja, nadanie istotom niebędącym ludźmi ludzkich cech. Narrator przyjmuje ocenę narzuconą przez eksperyment: ponieważ nie zdobywa słoniny, uważa się za głupszego.
Działa tu ironia, rozbieżność między przekonaniami postaci a sensem sytuacji widocznym dla czytelnika. Szczur uznający się za tępego okazuje się pomysłowy: znajduje inny sposób zdobywania pokarmu, wykorzystując potrzebę pochwał u Lola.
Jedzenie za pochwały
Głodny narrator wychwala inteligencję towarzysza i poniża samego siebie. Lolo z zadowoleniem prosi o powtarzanie komplementów, po czym oddaje mu słoninę z pogardliwą uwagą.
Pochlebstwo jest manipulacją, wpływaniem na cudze decyzje przez wykorzystanie potrzeb i słabości. Narrator celowo podsyca próżność Lola. Nawet podczas łapczywego jedzenia nadal go chwali, przerywając słowa mlaskaniem.
Marzenia o panowaniu
Wieczorami, kiedy laboratorium zostaje zamknięte, Lolo snuje plany objęcia władzy nad światem. Uważa szczury za wyjątkową rasę, a siebie za jej przyszłego przywódcę. Ignoruje przypomnienie, że obaj nadal siedzą w klatce.
Sytuacja ma charakter groteski, połączenia śmieszności i niepokojącej deformacji: zwierzę całkowicie zależne od eksperymentatora wygłasza deklaracje o własnej potędze. Lolo zapowiada wielki wynalazek, lecz nie potrafi go nazwać. Narrator podsuwa mu koło. Zachwycony Lolo przyjmuje tę podpowiedź i ogłasza, że otworzy ona drogę do kolejnych odkryć.
Wezwanie do ucieczki
Narrator słyszy wewnętrzny głos nakazujący przegryźć klatkę, wydostać się poza mury i skoczyć do wody. Przeczuwa, że niebezpieczeństwo obejmuje klatkę, pomieszczenie i całe otoczenie, w którym się znajdują.
Lolo wyśmiewa ostrzeżenie, poleca towarzyszowi naciskać klawisze i sam zjada kolejną nagrodę. Narratorowi śni się ocean, przez który obaj płyną, oddalając się od zagrożenia. Próbuje przekonać Lola, że na wodzie zachowaliby szansę ocalenia, natomiast pozostając tutaj, zginą.
Pozostanie w klatce
Lolo odmawia ucieczki. Jest pewien, że jego inteligencja ochroni go przed śmiercią. Narrator zauważa, że na oceanie zabrakłoby klawiszy oraz nagród, na których opiera się pozycja towarzysza.
Mimo własnych obaw przyjmuje jego argument. To racjonalizacja, tworzenie pozornie rozsądnego uzasadnienia wyboru podyktowanego lękiem lub wygodą. Towarzyszy jej konformizm, czyli dostosowanie do narzuconych reguł dla zachowania akceptacji i korzyści. Szczur zapewnia siebie, że przy sprawnym Lolu również on przeżyje.
Opowiadanie ma otwarte zakończenie, pozostawiające przyszłość bohaterów nierozstrzygniętą. Ostatnie pytanie narratora brzmi: „Więc czemu się niepokoję?”.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
