Makbet

Wiadomości wstępne

Autor

William Shakespeare (William Szekspir)

Gatunek

Tragedia szekspirowska

Czas

XI wiek; dokładne daty i długość akcji nie są podane.

Miejsce

Szkocja, głównie Forres, Inverness, Fife i Dunsinane; jedna scena w Anglii.

Geneza

Makbet powstał prawdopodobnie około 1606 roku, za panowania Jakuba I, który był również królem Szkocji jako Jakub VI. Szekspir zaczerpnął historię z Kronik Raphaela Holinsheda, ale zmienił wydarzenia i postacie na potrzeby dramatu. Utwór wydano drukiem w 1623 roku.

Bohaterowie

Makbet

Szkocki wódz, tan Glamis, czyli możny służący królowi. Za zasługi zostaje też tanem Kawdoru. Z lojalnego rycerza zmienia się w królobójcę i tyrana. Najpierw waha się przed zabiciem Dunkana, później sam planuje kolejne zbrodnie, żeby utrzymać władzę. Coraz bardziej boi się utraty tronu i ufa dwuznacznym przepowiedniom.

Lady Makbet

Żona Makbeta. Namawia go do zabicia Dunkana, zarzucając mu tchórzostwo, i pomaga ukryć zbrodnię. Początkowo opanowana, później nie potrafi poradzić sobie z poczuciem winy i chodzi przez sen. Makbet przygotowuje następne zabójstwa bez jej udziału. Umiera; w finale Malkolm wspomina pogłoskę o jej samobójstwie.

Banko

Wódz i towarzysz Makbeta. Czarownice zapowiadają, że jego potomkowie zostaną królami. Banko ostrzega Makbeta przed zaufaniem przepowiedniom, a po śmierci Dunkana podejrzewa go o zbrodnię. Ginie z rozkazu dawnego towarzysza. Później Makbet widzi jego ducha podczas uczty.

Fleance

Syn Banka. Ucieka z zamachu, w którym ginie jego ojciec. Jego ocalenie oznacza, że Makbet nie usunął zagrożenia związanego z przepowiednią o potomkach Banka.

Dunkan

Król Szkocji, ojciec Malkolma i Donalbeina. Nagradza Makbeta za wierność i męstwo, po czym przyjmuje jego zaproszenie do zamku. Nie podejrzewa gospodarza o złe zamiary. Makbet zabija go podczas snu.

Malkolm

Starszy syn Dunkana i wyznaczony przez niego następca. Po śmierci ojca ucieka do Anglii. Sprawdza lojalność Makdufa, następnie prowadzi wyprawę przeciw Makbetowi. W finale zostaje uznany za króla.

Donalbein

Młodszy syn Dunkana. Po zabójstwie ojca ucieka do Irlandii, obawiając się o swoje życie.

Makduf

Tan Fife, który odkrywa ciało Dunkana. Zabiega w Anglii o obalenie Makbeta, a w tym czasie tyran rozkazuje wymordować jego rodzinę. Makduf obwinia się o pozostawienie bliskich bez opieki i chce ich pomścić. Zabija Makbeta. Przed pojedynkiem ujawnia, że wydobyto go z łona matki przed zwykłym porodem, co wyjaśnia dwuznaczność przepowiedni.

Lady Makduf

Żona Makdufa, która zostaje z dziećmi w Fife po jego wyjeździe do Anglii. Ma do męża żal, że pozostawił rodzinę bez ochrony. Ginie z rozkazu Makbeta.

Syn Makdufa

Chłopiec, który broni nieobecnego ojca przed oskarżeniem o zdradę. Zabójca wysłany przez Makbeta śmiertelnie go rani.

Trzy czarownice

Istoty nadprzyrodzone, które przepowiadają przyszłość Makbetowi i Bankowi. Mówią dwuznacznie, podsycając ambicję i pewność siebie Makbeta. Nie odbierają mu jednak możliwości wyboru.

Hekate

Władczyni czarów. Planuje zgubić Makbeta za pomocą wizji, które przekonają go o własnym bezpieczeństwie.

Ross

Szkocki możny, który przynosi wiadomości o wydarzeniach w kraju. Oznajmia Makbetowi nadanie tytułu tana Kawdoru, a później informuje Makdufa o śmierci jego rodziny.

Lennox

Szkocki możny. Towarzyszy Makdufowi podczas wizyty zakończonej odkryciem ciała Dunkana. Z czasem rozpoznaje zbrodniczy charakter rządów Makbeta i przyłącza się do jego przeciwników.

Siward

Dowódca angielskich wojsk wspierających Malkolma w walce o szkocki tron. Podczas wyprawy traci syna, który ginie w pojedynku z Makbetem.

Młody Siward

Syn angielskiego dowódcy. Walczy po stronie Malkolma i ginie z ręki Makbeta.

Lekarz

Medyk wezwany do Lady Makbet. Obserwuje ją podczas chodzenia przez sen i słyszy słowa zdradzające jej winę. Przyznaje, że nie umie uleczyć cierpienia wynikającego z jej przeżyć.

Dama dworu

Kobieta towarzysząca Lady Makbet. Zaniepokojona jej nocnym zachowaniem sprowadza lekarza i razem z nim obserwuje królową.

Seyton

Sługa Makbeta. Podczas oblężenia Dunsinane przekazuje mu wiadomość o śmierci Lady Makbet.

Streszczenie właściwe

Akt I, scena I – Zapowiedź spotkania

Podczas burzy trzy czarownice umawiają się na spotkanie z Makbetem po zakończeniu bitwy. W ich słowach dobro miesza się ze złem, więc trudno uznać je za wiarygodne przewodniczki.

Akt I, scena II – Zasługi Makbeta i nagroda króla

Ranny żołnierz opowiada Dunkanowi o męstwie Makbeta, który zabił przywódcę buntu, Makdonwalda, i wraz z Bankiem odpierał wrogów. Ross donosi o zdradzie tana Kawdoru. Król skazuje zdrajcę na śmierć, a jego tytuł nadaje Makbetowi. Bohater jeszcze o tym nie wie.

Akt I, scena III – Pierwsza przepowiednia

Wracający z bitwy Makbet i Banko spotykają czarownice. Nazywają one Makbeta tanem Glamis, tanem Kawdoru i przyszłym królem. Bankowi zapowiadają, że królami będą jego potomkowie, choć on sam nie obejmie tronu.

Gdy Ross i Angus potwierdzają nadanie Makbetowi tytułu tana Kawdoru, bohater zaczyna wierzyć także w obietnicę korony. Myśli o zabiciu króla, ale rozważa również, czy los nie wyniesie go na tron bez jego działania. Banko ostrzega: złe siły mogą powiedzieć część prawdy, aby zdobyć zaufanie i doprowadzić człowieka do zguby.

Akt I, scena IV – Malkolm następcą tronu

Dunkan dziękuje wodzom za służbę i ogłasza Malkolma swoim następcą. Makbet widzi w królewskim synu przeszkodę na drodze do korony, ale ukrywa zamiary. Król zapowiada wizytę w jego zamku w Inverness.

Akt I, scena V – Lady Makbet poznaje przepowiednię

Lady Makbet czyta list męża o czarownicach. Pragnie dla niego korony i obawia się, że nie odważy się po nią sięgnąć. Wzywa siły ciemności, by odebrały jej litość. Wiadomość o przyjeździe Dunkana uznaje za okazję do zabójstwa.

Radzi mężowi zachowywać pozory życzliwości: ma wyglądać niewinnie, choć ukrywa śmiertelne zamiary. Sama chce pokierować przygotowaniami.

Akt I, scena VI – Przyjazd Dunkana

Dunkan przybywa do Inverness i chwali położenie zamku. Lady Makbet uprzejmie go wita. Król przyjmuje jej zapewnienia o gościnności i nie wie o przygotowywanym zamachu.

Akt I, scena VII – Decyzja o zabójstwie

Makbet wie, dlaczego nie powinien zabić Dunkana: jest jego krewnym, poddanym i gospodarzem, a król dobrze sprawuje władzę. Rozumie, że zbrodnia może obrócić się przeciw sprawcy. Do działania popycha go przede wszystkim ambicja.

Makbet oznajmia żonie, że rezygnuje z zabójstwa. Lady Makbet zarzuca mu tchórzostwo i podważa jego męskość. Przedstawia plan: upije strażników, Makbet zabije śpiącego Dunkana, a winą obciążą jego sługi. Makbet zgadza się, choć wcześniej sam wskazał powody, dla których nie powinien tego robić.

Akt II, scena I – Widzenie sztyletu

Banko mówi Makbetowi o snach związanych z czarownicami. Makbet udaje obojętność, a Banko zaznacza, że nie poświęci uczciwości dla korzyści.

Pozostawszy sam, Makbet widzi sztylet wskazujący drogę do komnaty Dunkana. Nie może go dotknąć i zastanawia się, czy to wytwór jego wzburzonego umysłu. Na ostrzu dostrzega krew. Dzwonek, którym żona daje umówiony sygnał, przerywa jego rozważania. Makbet idzie do króla.

Akt II, scena II – Zabójstwo Dunkana

Makbet zabija Dunkana poza sceną. Wraca przerażony, z zakrwawionymi rękami i sztyletami. Wydaje mu się, że słyszał głos oskarżający go o zamordowanie snu i zapowiadający mu bezsenność. Strach oraz poczucie winy nie pozwalają mu wrócić do komnaty ofiary.

Lady Makbet odnosi sztylety i brudzi krwią śpiących strażników, by skierować na nich podejrzenia. Każe mężowi umyć ręce i się przebrać. Uważa, że trochę wody usunie ślady czynu; Makbet czuje, że nie zdoła zmyć winy. Sama przyznaje, że nie zabiła Dunkana, ponieważ we śnie przypominał jej ojca. Małżonkowie słyszą pukanie do bramy.

Akt II, scena III – Odkrycie zbrodni i ucieczka synów króla

Pijany odźwierny żartuje, że pilnuje bramy piekła, po czym wpuszcza Makdufa i Lennoxa. Jego komiczne zachowanie na chwilę przerywa napięcie po zabójstwie.

Makduf odkrywa ciało Dunkana. Makbet zabija strażników, tłumacząc się gniewem; w ten sposób uniemożliwia ich przesłuchanie. Lady Makbet woła o pomoc i zostaje wyprowadzona.

Synowie Dunkana obawiają się, że będą kolejnymi ofiarami. Malkolm ucieka do Anglii, Donalbein do Irlandii. Ich ucieczka zostanie wykorzystana jako powód do podejrzeń o udział w zabójstwie ojca.

Akt II, scena IV – Makbet obejmuje władzę

Ross i starzec mówią o niezwykłych zdarzeniach: ciemności w dzień, sowie zabijającej sokoła i koniach pożerających się nawzajem. Rozmówcy odczytują te zaburzenia natury jako oznaki nieszczęścia związanego ze śmiercią króla.

Makduf informuje, że Makbeta ogłoszono królem. Ross wybiera się na koronację do Scone, lecz Makduf wraca do Fife. Synowie Dunkana pozostają podejrzani z powodu ucieczki.

Akt III, scena I – Plan zamachu na Banka

Banko podejrzewa Makbeta o zdobycie tronu przez zbrodnię. Makbet zaprasza go na ucztę i wypytuje o przejażdżkę z Fleance’em.

Makbet obawia się rozsądku Banka oraz przepowiedni o jego potomkach. Sądzi, że popełnił zbrodnię po to, by ostatecznie władzę przejął cudzy ród. Wynajmuje morderców i zleca zabicie Banka oraz jego syna. Aby przekonać ich do zamachu, wmawia im, że Banko odpowiada za ich nieszczęścia, i podważa ich odwagę.

Akt III, scena II – Władza bez spokoju

Lady Makbet przyznaje, że osiągnięcie celu nie przyniosło szczęścia. Makbet cierpi z powodu lęku i koszmarów, dlatego zazdrości spokoju zmarłemu Dunkanowi. Sugeruje żonie, że wydarzy się coś strasznego, ale nie zdradza planu zamachu na Banka. Tym razem sam przygotowuje zbrodnię.

Akt III, scena III – Śmierć Banka

Trzej zabójcy napadają na wracających Banka i Fleance’a. Śmiertelnie raniony Banko ostrzega syna i każe mu uciekać. Chłopiec uchodzi z życiem, więc Makbet nie osiąga całego celu zamachu.

Akt III, scena IV – Duch Banka na uczcie

Podczas uczty Makbet dowiaduje się o śmierci Banka i ucieczce Fleance’a. Chwilową ulgę zastępuje strach. Na swoim miejscu przy stole widzi zakrwawionego ducha Banka. Goście nie widzą zjawy i nie rozumieją zachowania króla. Lady Makbet tłumaczy je dawną dolegliwością męża. Kiedy zjawa wraca, kończy ucztę.

Po zakończeniu uczty Makbet mówi żonie, że zabrnął w zbrodnie tak daleko, iż trudno mu się wycofać. Przyznaje, że opłaca informatorów w domach możnych. Nieobecność Makdufa budzi jego podejrzenia. Postanawia ponownie odwiedzić czarownice.

Akt III, scena V – Plan Hekate

Hekate zapowiada zwodnicze wizje, które dadzą Makbetowi fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Liczy na to, że pewność siebie pozbawi go ostrożności i doprowadzi do upadku.

Akt III, scena VI – Narastający sprzeciw wobec króla

Lennox ironicznie komentuje oficjalne wyjaśnienia zabójstw Dunkana i Banka, dając do zrozumienia, że nie wierzy w niewinność Makbeta. Od innego szkockiego pana dowiaduje się, że Makduf zabiega w Anglii o pomoc dla Malkolma. Możni liczą, że dzięki temu uda się obalić tyrana i przywrócić bezpieczeństwo w Szkocji.

Akt IV, scena I – Nowe przepowiednie

Makbet żąda od czarownic wiedzy o przyszłości. Ukazują mu się trzy zjawy. Głowa w hełmie ostrzega przed Makdufem. Zakrwawione dziecko zapewnia, że nie zaszkodzi mu nikt zrodzony z kobiety. Dziecko w koronie, trzymające drzewo, zapowiada, że pozostanie niepokonany, dopóki las Birnam nie ruszy na Dunsinane.

Makbet uznaje, że skoro każdy człowiek ma matkę, a las nie może chodzić, nic mu nie grozi. Widzi też pochód królów pochodzących od Banka. Ta wizja ponownie budzi jego gniew, ponieważ zapowiada władzę potomkom człowieka, którego kazał zabić.

Lennox donosi, że Makduf uciekł do Anglii. Makbet rozkazuje wymordować jego rodzinę i domowników. Chce natychmiast wykonać ten zamiar, zanim zdąży go ponownie rozważyć.

Akt IV, scena II – Zagłada rodziny Makdufa

Lady Makduf ma żal do męża, że pozostawił rodzinę bez ochrony. Ross próbuje go usprawiedliwić. Później posłaniec ostrzega kobietę przed niebezpieczeństwem, lecz ona nie wie, dokąd uciec ani dlaczego miałaby być ścigana.

Zabójcy pytają o Makdufa. Kiedy jego syn broni ojca przed zarzutem zdrady, zostaje śmiertelnie ugodzony. Lady Makduf ucieka, a napastnicy ruszają za nią.

Akt IV, scena III – Malkolm sprawdza Makdufa

W Anglii Malkolm podejrzewa, że Makduf może być wysłannikiem Makbeta. Sprawdza go, przypisując sobie chciwość, rozwiązłość i brak cnót potrzebnych królowi. Gdy Makduf rozpacza nad Szkocją i odmawia poparcia takiemu władcy, Malkolm uznaje jego lojalność. Ujawnia prawdę o próbie oraz przygotowania angielskiej armii Siwarda.

Lekarz z angielskiego dworu i Malkolm opowiadają również o królu Edwardzie, któremu przypisują zdolność uzdrawiania chorych. Sposób, w jaki mówią o angielskim władcy, podkreśla różnicę między jego opieką nad poddanymi a rządami Makbeta.

Ross przynosi wiadomość o wymordowaniu rodziny Makdufa. Ten rozpacza i obwinia się za jej pozostawienie. Malkolm zachęca do zemsty, lecz Makduf podkreśla, że musi także przeżyć żałobę. Postanawia osobiście stanąć przeciw tyranowi.

Akt V, scena I – Lady Makbet chodzi przez sen

Lekarz i dama dworu obserwują Lady Makbet, która nocą chodzi przez sen ze światłem w dłoni. Pociera ręce, jakby je myła, mówi o krwi oraz wydarzeniach związanych ze zbrodniami.

Lady Makbet nie potrafi usunąć wyobrażonej plamy, choć wcześniej zapewniała męża, że wystarczy umyć ręce. Jej słowa zdradzają poczucie winy. Lekarz uznaje, że potrzebuje pomocy duchowej, i każe jej pilnować, by nie zrobiła sobie krzywdy.

Akt V, scena II – Wojska przeciw Makbetowi

Szkoccy możni kierują się ku lasowi Birnam, by dołączyć do wojsk Malkolma. Wiedzą, że Makbet umacnia zamek w Dunsinane, lecz traci poparcie: poddani słuchają go ze strachu i obowiązku, nie z przywiązania.

Akt V, scena III – Makbet ufa przepowiedniom

Makbet odrzuca ostrzeżenia o nadchodzącej armii, bo ufa zapowiedziom zjaw. Jednocześnie wie, że jest samotny i pozbawiony szacunku. Żąda zbroi oraz lekarstwa, które uwolniłoby żonę od dręczących wspomnień. Lekarz nie potrafi spełnić tego żądania.

Akt V, scena IV – Gałęzie z lasu Birnam

Malkolm poleca żołnierzom nieść przed sobą gałęzie z lasu Birnam, aby ukryć liczebność wojska. Z daleka armia będzie przypominała przemieszczający się las, zgodnie z przepowiednią czarownic.

Akt V, scena V – Śmierć Lady Makbet i ruchomy las

Seyton oznajmia, że Lady Makbet umarła. Makbet porównuje życie do krótkiego występu aktora oraz opowieści pozbawionej znaczenia. Tak wykorzystany motyw świata jako teatru wyraża jego przekonanie, że życie jest nietrwałe i bezcelowe.

Posłaniec donosi, że las Birnam ruszył w stronę zamku. Makbet zaczyna rozumieć dwuznaczność przepowiedni. Mimo utraty pewności postanawia walczyć.

Akt V, scena VI – Początek ataku

Pod Dunsinane żołnierze odrzucają gałęzie. Malkolm dzieli zadania między dowódców. Rozpoczyna się natarcie.

Akt V, scena VII – Śmierć Makbeta i zwycięstwo Malkolma

Makbet zabija młodego Siwarda i nadal wierzy, że nie pokona go nikt zrodzony z kobiety. Tymczasem jego zamek się poddaje, a część żołnierzy przechodzi na stronę przeciwników.

Makduf odnajduje Makbeta. Gdy tyran powołuje się na przepowiednię, przeciwnik ujawnia, że wydobyto go przedwcześnie z łona matki. Przepowiednia o człowieku zrodzonym z kobiety nie daje więc Makbetowi takiej ochrony, jaką sobie wyobrażał. Makbet rozpoznaje podstęp czarownic, lecz odrzuca poddanie się i podejmuje pojedynek. Ginie poza sceną.

Makduf wraca z głową Makbeta i obwołuje Malkolma królem Szkocji. Siward dowiaduje się, że jego syn zginął, walcząc odważnie. Nowy władca zapowiada powrót wygnańców, nagrodzenie stronników i rozliczenie tyranii. Wspomina też pogłoski o samobójstwie Lady Makbet. Zaprasza zgromadzonych na koronację w Scone.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.