Wiadomości wstępne
- Autor
- Michaił Bułhakow
- Gatunek
- Powieść
- Czas akcji
- Kilka majowych dni w latach 30. XX wieku oraz czasy Poncjusza Piłata
- Miejsce akcji
- Moskwa i Jerszałaim
Pigułka wiedzy
Do Moskwy przybywa Woland ze świtą i poddaje mieszkańców próbom ujawniającym chciwość, strach oraz zakłamanie. Równolegle poznajemy historię Jeszui skazanego przez Piłata i los pisarza, który stworzył powieść o tych wydarzeniach. Ukochana pisarza, Małgorzata, podejmuje ryzyko spotkania z siłami diabelskimi, aby go odzyskać. Trzy plany łączą się w opowieść o prawdzie, tchórzostwie, miłości i możliwości przebaczenia.
Geneza
Bułhakow pracował nad powieścią od końca lat dwudziestych do śmierci w 1940 roku. W 1930 roku spalił jedną z wczesnych wersji, później wrócił do projektu i wielokrotnie go przekształcał. Pierwsza publikacja, w czasopiśmie „Moskwa” w latach 1966–1967, była ocenzurowana. O zachowanie rękopisów i wydanie dzieła zabiegała wdowa po pisarzu, Jelena Bułhakowa.
Powieść powstawała w Związku Radzieckim rządzonym przez Stalina. Terror, donosy i cenzura, czyli kontrolowanie publikacji przez władzę, kształtują również jej moskiewski świat: lokatorzy znikają, mieszkania przejmują inni, a o losie pisarza decyduje zgodność z oficjalną ideologią. Bułhakow doświadczył prasowej nagonki i zakazów wystawiania swoich sztuk; w 1929 roku usunięto je z repertuarów.
Motto odsyła do Fausta Goethego i zapowiada związek zła z dobrem. Intertekstualność to nawiązywanie do innych utworów. Bułhakow przetwarza historię faustowskiego spotkania z diabłem oraz ewangeliczną opowieść o procesie i śmierci Jezusa. Powieść nawiązuje też do menippei, tradycji satyrycznej łączącej fantastykę, groteskę i spory filozoficzne: diabelska wizyta wystawia przekonania bohaterów na próbę.
Wieloplanowość oznacza, że powieść opowiada o kilku światach naraz: o Moskwie, o Jerozolimie (Jerszałaim) i o świecie fantastycznym. Z czasem te wątki się łączą. Powieść mistrza tworzy utwór w utworze, czyli dzieło zawarte wewnątrz innego dzieła. Jej treść pojawia się także w opowieści Wolanda i śnie Iwana. Całość obejmuje dwie części, liczące odpowiednio osiemnaście i czternaście rozdziałów, oraz epilog.
Bohaterowie
Mistrz
Pisarz, autor powieści o Poncjuszu Piłacie. Wygrana na loterii pozwala mu poświęcić się pracy. Kampania krytyków i prześladowania prowadzą do załamania: pali rękopis, traci mieszkanie i trafia do kliniki psychiatrycznej. Określenie mistrz otrzymuje od ukochanej, a jego nazwisko pozostaje nieznane. Pragnie spokoju.
Małgorzata
Żona zamożnego człowieka, nieszczęśliwa mimo wygody. Dla odzyskania mistrza przyjmuje rolę gospodyni balu u szatana. Jej ambiwalencję, czyli przeżywanie naraz sprzecznych uczuć, widać podczas niszczenia mieszkania Łatuńskiego: mści się na krytyku, a zaraz potem uspokaja przestraszone dziecko. Na balu współczuje Fridzie i pamięta o niej przy wyborze nagrody.
Woland
Szatan przedstawiający się jako zagraniczny specjalista od czarnej magii. Obserwuje ludzi, ujawnia ich ukryte motywy i wymierza kary. Przywraca mistrzowi rękopis, a później wykonuje prośbę Jeszui o zapewnienie pisarzowi spokoju.
Korowiow-Fagot
Członek świty Wolanda, prowokator i mistrz kłamliwych objaśnień. Prowadzi pokaz w Variétés, wręcza Bosemu łapówkę i donosi na niego. Podczas ostatniego lotu ukazuje się jako ponury rycerz.
Behemot
Olbrzymi mówiący kot, który potrafi też przybierać ludzką postać. Żartuje, strzela, podpala budynki i pomaga Korowiowowi ośmieszać moskwian. Łączy śmieszność z grozą, co jest podstawą groteski, czyli połączenia śmieszności z grozą i dziwacznością.
Azazello
Demon wykonujący zadania wymagające przemocy. Daje Małgorzacie magiczny krem, doprowadza ją do Wolanda, a później przynosi kochankom wino umożliwiające opuszczenie ziemskiego życia.
Hella
Wampirzyca ze świty Wolanda. Przemienia Warionuchę w wampira i razem z nim napada na Rimskiego.
Iwan Bezdomny
Młody poeta piszący początkowo zgodnie z oficjalną ideologią. Po śmierci Berlioza ściga Wolanda i trafia do kliniki, gdzie poznaje mistrza. Zostaje jego uczniem, porzuca dawną poezję i podejmuje pracę naukową. W epilogu powracają do niego sny o Piłacie i mistrzu.
Michał Berlioz
Przewodniczący stowarzyszenia literackiego MASSOLIT i redaktor. Pouczając Iwana, zaprzecza istnieniu Jezusa. Ginie pod tramwajem zgodnie z przepowiednią Wolanda; jego głowa pojawia się później na balu.
Poncjusz Piłat
Rzymski namiestnik Judei. Chciałby uwolnić Jeszuę, lecz boi się oskarżenia o nielojalność wobec cesarza. Tchórzostwo moralne to sytuacja, w której człowiek wie, co jest dobre, ale ze strachu tego nie robi. Piłat uważa tchórzostwo za najgorszą ludzką wadę i przez wieki cierpi z powodu wydanego wyroku.
Jeszua Ha-Nocri
Wędrowny nauczyciel głoszący dobroć ludzi i przemijanie władzy opartej na przemocy. Mówi prawdę mimo zagrożenia. Zostaje skazany na śmierć, a w końcowych rozdziałach za pośrednictwem Lewity rozstrzyga o losie mistrza.
Mateusz Lewita
Uczeń Jeszui i były poborca podatków. Zapisuje słowa nauczyciela, rozpacza podczas jego egzekucji i zabiera ciało. Później przekazuje Wolandowi prośbę o nagrodzenie mistrza spokojem.
Kajfasz
Arcykapłan, który odrzuca sugestię Piłata, aby uwolnić Jeszuę. Wybiera ułaskawienie Bar-Rabbana.
Juda z Kiriatu
Za pieniądze prowokuje Jeszuę do wypowiedzi o władzy. Ginie w zasadzce zorganizowanej przez ludzi Afraniusza.
Afraniusz
Szef tajnej służby Piłata. Odczytuje ukryte polecenie namiestnika, organizuje zabójstwo Judy i pochówek skazańców.
Stiopa Lichodiejew
Nierzetelny dyrektor Variétés, mieszkający w lokalu numer 50. Po spotkaniu z Wolandem zostaje przeniesiony z Moskwy do Jałty.
Grigorij Rimski
Dyrektor finansowy Variétés. Próbuje wyjaśnić telegramy z Jałty i skutki pokazu. Po napaści wampirów ucieka z Moskwy.
Iwan Warionucha
Administrator Variétés. Zostaje napadnięty i przemieniony w wampira. Po balu prosi o uwolnienie od tej roli.
Georges Bengalski
Konferansjer Variétés. Podczas pokazu Behemot odrywa mu głowę; na prośbę widzów głowa zostaje przywrócona.
Nikanor Iwanowicz Bosy
Przewodniczący komitetu blokowego. Przyjmuje łapówkę od Korowiowa, zostaje zatrzymany za posiadanie waluty i trafia do kliniki.
Łatuński
Krytyk uczestniczący w nagonce na mistrza. Małgorzata w odwecie niszczy jego mieszkanie.
Alojzy Mogarycz
Pozorny przyjaciel mistrza. Donosi na niego, aby przejąć jego mieszkanie. Jest oportunistą, czyli człowiekiem, który zawsze staje tam, gdzie może coś zyskać. W epilogu robi karierę w Variétés.
Streszczenie właściwe
Część pierwsza, rozdziały 1–2
Na Patriarszych Prudach Berlioz poucza Iwana, jak pisać o religii zgodnie z ateistycznym założeniem, że Jezus nie istniał. Ich zarozumiała pewność zostaje ośmieszona. To satyra, czyli wyśmiewanie ludzkich wad. Do rozmowy włącza się Woland. Podważa przekonanie, że człowiek kieruje własnym losem, zapowiada śmierć Berlioza i wspomina rozlany przez Annuszkę olej.
Woland opowiada o Jerszałaim. Piłat przesłuchuje Jeszuę, a rozmowa z więźniem łagodzi jego ból głowy. Chciałby go uwolnić, lecz wypowiedź o przemijaniu wszelkiej władzy zagraża jego pozycji wobec cesarza. Przeżywa konflikt sumienia: wie, że Jeszua jest niewinny, ale boi się o swoje stanowisko. Próbuje skłonić Kajfasza do ocalenia Jeszui, ale arcykapłan wybiera Bar-Rabbana. Namiestnik zatwierdza egzekucję.
Część pierwsza, rozdziały 3–6
Berlioz chce zawiadomić odpowiednie instytucje o podejrzanym cudzoziemcu. Przy torach ślizga się na oleju i wpada pod tramwaj prowadzony przez kobietę. Koła odcinają mu głowę.
Iwan ściga Wolanda, Korowiowa i Behemota, lecz przeciwnicy znikają i pojawiają się w niemożliwy sposób. Po kąpieli w rzece poeta traci ubranie i rusza dalej ze świecą oraz świętym obrazkiem. To ironia sytuacyjna, czyli sytuacja, która kończy się odwrotnie, niż ktoś zamierzał: Iwan chce opowiedzieć prawdę o niezwykłych wydarzeniach i właśnie dlatego nikt mu nie wierzy.
W domu Gribojedowa, siedzibie MASSOLIT-u, pisarze ucztują w restauracji przeznaczonej tylko dla nich. Wiadomość o śmierci przewodniczącego tylko na krótko przerywa zabawę. Iwan oskarża tajemniczego profesora o spowodowanie wypadku i wywołuje zamieszanie. Zostaje obezwładniony i przewieziony do kliniki. Gniew oraz próba ucieczki kończą się podaniem mu środka uspokajającego.
Część pierwsza, rozdziały 7–10
W mieszkaniu numer 50, którego wcześniejsi lokatorzy tajemniczo znikali, Lichodiejew budzi się po pijaństwie. Woland pokazuje mu rzekomo zawarty kontrakt na występy. Świta przejmuje lokal, a dyrektor zostaje nagle przeniesiony do Jałty.
W klinice profesor Strawiński spokojnie wysłuchuje Iwana. Proponuje odpoczynek i spisanie relacji. Poeta zgadza się zostać.
Nikanor Bosy przychodzi do zajętego mieszkania. Korowiow nakłania go do zgody na pobyt Wolanda i wręcza łapówkę. Bosy bierze łapówkę i to sprowadza na niego kłopoty: po anonimowym donosie kontrola znajduje u niego obcą walutę zamiast przyjętych rubli. Mężczyzna zostaje zatrzymany.
Do Variétés docierają telegramy z Jałty. Rimski i Warionucha próbują ustalić, jak Lichodiejew pokonał taką odległość w krótkim czasie. Administrator ma przekazać wiadomości odpowiednim organom, lecz Behemot i Azazello napadają go, a Hella przemienia w wampira.
Część pierwsza, rozdziały 11–13
Iwan próbuje napisać skargę. Wewnętrzny dialog ukazuje początek jego przemiany: coraz mniej zajmuje go ściganie cudzoziemca, coraz bardziej opowieść o Piłacie. Do jego pokoju zagląda nieznajomy pacjent.
W Variétés Korowiow i Behemot prowadzą pokaz czarnej magii. Na widownię spadają pieniądze, pojawiają się modne stroje, a Bengalski traci głowę, którą odzyskuje na prośby tłumu. Pokaz to karnawalizacja, czyli sytuacja jak w karnawale: na chwilę wszystko staje na głowie, a ważni ludzie zostają ośmieszeni. Siemplejarow żąda wyjaśnienia sztuczek, a Korowiow ujawnia jego zdradę małżeńską. Po spektaklu banknoty zamieniają się w bezwartościowe papierki, a kobiety tracą zdobyte stroje i zostają na ulicy w bieliźnie.
Gość Iwana przedstawia się jako mistrz. Opowiada o wygranej na loterii, pisaniu powieści i miłości do Małgorzaty. Próba publikacji sprowadziła na niego nagonkę. Zastraszony spalił rękopis, z którego ukochana ocaliła część kart. Po jej odejściu pewnej październikowej nocy ktoś zapukał do okna. Dalsze wydarzenia relacjonuje Iwanowi szeptem; mówi głośno dopiero o styczniowym powrocie w płaszczu z oberwanymi guzikami. To wyraźna aluzja do aresztowania. Jego mieszkanie było już zajęte. Pozbawiony schronienia, sam dotarł do kliniki.
Część pierwsza, rozdziały 14–18
Powracający Warionucha zachowuje się nienaturalnie i opowiada Rimskiemu niewiarygodną historię. Dyrektor finansowy spostrzega, że administrator nie rzuca cienia. Do okna zbliża się Hella. Pianie koguta przerywa napaść; gwałtownie postarzały z przerażenia Rimski ucieka z Moskwy.
W klinice Bosy śni o teatrze, w którym widzów zmusza się do oddawania ukrytej waluty. Oniryzm polega na przedstawianiu zdarzeń jak we śnie. Tutaj przedstawienie w teatrze zamienia się w przesłuchanie. Kolejny rozdział przedstawia sen Iwana o egzekucji w Jerszałaim.
Na Łysej Górze Mateusz Lewita rozpacza nad cierpieniem Jeszui. Chciałby skrócić jego mękę, lecz nie zdołał się do niego dostać. W gniewie oskarża Boga o okrucieństwo. Gdy nadchodzi burza, żołnierze dobijają skazańców. Lewita zdejmuje ciało nauczyciela i je zabiera.
Księgowy Łastoczkin próbuje uporządkować sprawy teatru. Trafia na pusty garnitur wykonujący obowiązki urzędnika oraz pracowników zmuszonych do nieustannego chóralnego śpiewu. To absurd, czyli coś, co przeczy zdrowemu rozsądkowi. Kiedy Łastoczkin oddaje utarg, pieniądze okazują się obcą walutą. Księgowy zostaje zatrzymany.
Wuj Berlioza, Popławski, przyjeżdża z nadzieją przejęcia mieszkania, ale świta go wyrzuca. Bufetowy Sokow skarży się na bezwartościowe pieniądze z pokazu. Woland ujawnia jego nieuczciwość i przepowiada mu śmierć. Sokow szuka pomocy lekarskiej, lecz również w gabinecie spotykają go niezwykłe zdarzenia.
Część druga, rozdziały 19–21
Małgorzata cierpi po zniknięciu mistrza. Podczas spaceru spotyka Azazella, który zna fragment powieści ukochanego. Przyjmuje zaproszenie do Wolanda i otrzymuje magiczny krem.
Po użyciu kremu młodnieje, staje się niewidzialna i odlatuje z domu. To metamorfoza, czyli przemiana. Małgorzata zostawia za sobą dawne życie. Natasza również korzysta z czarodziejskiego środka, a sąsiad Mikołaj Iwanowicz zostaje przemieniony w wieprza. Małgorzata niszczy mieszkanie Łatuńskiego. Uspokaja jednak napotkane dziecko, przerywa zemstę i odlatuje. Po nocnym spotkaniu nad rzeką wraca do Moskwy.
Część druga, rozdziały 22–24
Mieszkanie Wolanda okazuje się olbrzymią przestrzenią. Korowiow przygotowuje Małgorzatę do roli gospodyni dorocznego balu. Bal jest dla niej rytuałem przejścia, czyli próbą, po której zmienia się jej los: otrzymuje ceremonialny strój i musi okazać uprzejmość każdemu przybyłemu.
Wita pochód zmarłych zbrodniarzy. Szczególnie porusza ją Frida, dzieciobójczyni dręczona codziennym powrotem chustki, którą zatkała usta niemowlęcia. Woland zwraca się do głowy Berlioza i ogłasza zasadę, że każdemu będzie dane według jego wiary. Redaktor wierzył w nicość po śmierci, więc zostaje skazany na niebyt. Jego czaszka staje się pucharem. Na balu ginie też baron Meigel, rozpoznany jako donosiciel.
Po balu Małgorzata prosi najpierw o uwolnienie Fridy od kary, a następnie o mistrza. Pisarz zostaje sprowadzony z kliniki. Woland przywraca spalony rękopis. Rękopis staje się symbolem tego, że prawdziwej sztuki nie da się zniszczyć, nawet jeśli prześladuje się twórcę. Mogarycz zostaje zdemaskowany jako donosiciel, który przejął mieszkanie mistrza. Para odzyskuje piwnicę. Woland rozstrzyga też prośby Nataszy, Mikołaja Iwanowicza i Warionuchy.
Część druga, rozdziały 25–26
Po egzekucji Piłat rozmawia z Afraniuszem. Pod pozorem troski o bezpieczeństwo Judy przekazuje polecenie zabicia go. Niza, kobieta, w której Juda jest zakochany, wywabia go za miasto. Napastnicy mordują go, a otrzymane za zdradę pieniądze podrzucają do pałacu Kajfasza.
Piłat śni o rozmowie z Jeszuą na księżycowej drodze i o możliwości cofnięcia wyroku. Afraniusz organizuje pochówek skazańców. Namiestnik proponuje Lewicie pomoc i miejsce przy sobie. Uczeń odmawia, zapowiada zemstę na Judzie i dowiaduje się, że zdrajca już został zabity z woli Piłata.
Część druga, rozdziały 27–28
Śledczy próbują zatrzymać mieszkańców lokalu numer 50. Behemot prowadzi wymianę strzałów, udaje rannego, a następnie podpala mieszkanie. Świta uchodzi.
Korowiow i Behemot odwiedzają sklep dla uprzywilejowanych oraz restaurację literatów. Ośmieszają przywileje i wymaganie legitymacji potwierdzającej, że ktoś jest pisarzem. Obie wizyty kończą się pożarami.
Część druga, rozdziały 29–32
Woland obserwuje Moskwę. Przybywa Mateusz Lewita, wysłannik Jeszui. W rozmowie o dobru i złu Woland posługuje się obrazem cieni rzucanych przez ludzi, drzewa i przedmioty: usunięcie wszystkich cieni wymagałoby zniszczenia tego, co je tworzy. Lewita odmawia dalszego sporu i przekazuje prośbę Jeszui, który przeczytał powieść mistrza. Pisarz ma otrzymać spokój, ale nie światłość.
Azazello podaje kochankom zatrute wino. Powieść pokazuje równolegle śmierć mistrza w klinice i Małgorzaty w dawnym domu. W planie fantastycznym oboje odzyskują świadomość, palą piwnicę i ruszają z Azazellem. Mistrz żegna Iwana, który rezygnuje z dotychczasowej poezji.
Woland i towarzysze zbierają się na wzgórzach. Mistrz po raz ostatni ogląda Moskwę. Podczas nocnego lotu świta traci swoje przebrania. Wędrowcy spotykają Piłata, od wieków czekającego z psem Bangą na rozmowę z Jeszuą. Tak wygląda miłosierdzie, czyli przebaczenie winy: mistrz kończy jego historię, a Piłat odchodzi księżycową drogą. Pisarz i Małgorzata otrzymują wieczny dom oraz spokój.
Epilog
Śledztwo tłumaczy moskiewskie wydarzenia działalnością przestępców i masową hipnozą. Część bohaterów zmienia pracę lub tryb życia. Iwan zostaje profesorem zajmującym się historią i filozofią.
Epilog wraca do pierwszej sceny na Patriarszych Prudach. Taki powrót początku na końcu to kompozycja klamrowa. Podczas wiosennej pełni Iwan wraca w tamto miejsce, a nocą znów widzi Piłata, mistrza i Małgorzatę. Sen przynosi mu ukojenie aż do następnej pełni.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
