Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan Parandowski
- Gatunek
- Mit heroiczny
- Czas akcji
- Mityczna przeszłość
- Miejsce akcji
- Grecja, Kreta, Tracja, odległe krainy, podziemie, Olimp
Pigułka wiedzy
Herakles, syn Zeusa i Alkmeny, od niemowlęctwa odznacza się niezwykłą siłą i doświadcza wrogości Hery. Po zabiciu żony i dzieci w napadzie szaleństwa chce odpokutować zbrodnię. Zgodnie z poleceniem wyroczni wykonuje dwanaście prac dla króla Eurysteusza. Później cierpi wskutek podstępu centaura Nessosa, a ostatecznie Zeus przyjmuje go na Olimp i obdarza nieśmiertelnością.
Geneza
Dzieje bohatera pochodzą z rozdziału Herakles (Herkules) w greckiej części Mitologii Jana Parandowskiego. Pisarz opowiada o dzieciństwie bohatera, jego pracach, dalszych przygodach i przyjęciu do grona bogów. Herakles należy do najważniejszych herosów starożytnej Grecji; w tradycji rzymskiej jest znany jako Herkules.
Bohaterowie
Herakles
Syn Zeusa i śmiertelnej Alkmeny, heros, czyli bohater o nadludzkich możliwościach. Jest wyjątkowo silny, odważny i pomysłowy, ale także porywczy. Po wyrządzeniu krzywdy podejmuje pokutę. Pokonuje potwory, wykonuje trudne zadania i ostatecznie trafia na Olimp.
Zeus
Władca bogów i ojciec Heraklesa. Rozdziela piorunem walczących Heraklesa i Apollina. Po zakończeniu ziemskich cierpień syna przyjmuje go na Olimp i czyni nieśmiertelnym.
Alkmena
Matka Heraklesa oraz Ifiklesa, żona Amfitriona. Dba o wychowanie syna i chce, aby zdobywał wiedzę. Jest świadkiem jego niezwykłej siły już w niemowlęctwie.
Hera
Żona Zeusa. Nienawidzi Heraklesa i prześladuje go przez całe życie. Wysyła węże do jego kołyski, a później wywołuje walkę z Amazonkami. Na Olimpie godzi się z bohaterem i oddaje mu za żonę swoją córkę Hebe.
Eurysteusz
Król Myken, któremu Herakles służy za radą wyroczni. Ze strachu przed potężnym bohaterem wyznacza mu coraz groźniejsze zadania. Liczy, że heros zginie podczas jednej z wypraw.
Jolaos
Woźnica Heraklesa. Podczas walki z hydrą na polecenie bohatera podpala las, aby umożliwić mu wypalanie ran potwora.
Atena
Bogini wspierająca Heraklesa. Podarowuje mu zbroję, a podczas walki z ptakami stymfalijskimi dostarcza grzechotki, które pozwalają wypłoszyć je z lasu.
Atlas
Tytan podtrzymujący niebo. Zdobywa dla Heraklesa złote jabłka, kiedy heros przejmuje jego ciężar. Nie chce później wrócić do swojej pracy, lecz daje się przechytrzyć.
Omfala
Królowa, u której Herakles odbywa trzyletnią pokutę. Każe mu wykonywać prace domowe w kobiecym stroju, sama nosi jego zbroję i upokarza go na oczach dworu.
Dejanira
Żona Heraklesa. Kocha i podziwia męża, ale jest bardzo zazdrosna. Wierzy, że krew Nessosa pomoże zachować jego miłość. Nieświadomie zatruwa koszulę Heraklesa, a po odkryciu skutków swojego czynu odbiera sobie życie.
Nessos
Centaur, istota o ludzkim torsie i końskim tułowiu. Próbuje porwać Dejanirę podczas przeprawy przez rzekę. Śmiertelnie ugodzony przez Heraklesa nakłania kobietę do zachowania swojej krwi jako rzekomego środka miłosnego. W ten sposób przygotowuje zemstę.
Streszczenie właściwe
Dzieciństwo i zbrodnia
Herakles jest synem Zeusa i Alkmeny. Hera od początku go nienawidzi. Wysyła do kołyski dwa węże, lecz niemowlę dusi je rękami. Dorastający chłopiec uczy się walki i posługiwania bronią. Kiedy w gniewie zabija nauczyciela, Amfitrion wypędza go z domu i wysyła do pasienia wołów.
Herakles pomaga królowi Teb odeprzeć wrogów i otrzymuje jego córkę za żonę. Przez kilka lat zajmuje się rodziną. Podczas składania ofiary wpada jednak w obłęd i zabija żonę oraz dzieci. Gdy odzyskuje rozum, szuka sposobu odpokutowania zbrodni. Wyrocznia w Delfach poleca mu służyć Eurysteuszowi, królowi Myken, aż wykona dwanaście prac.
1. Lew nemejski
Herakles ma dostarczyć lwa pustoszącego okolice Nemei. Strzały nie przebijają jego skóry, więc bohater używa maczugi. Gdy zwierzę chroni się w jamie, Herakles dopada go i dusi. Przynosi martwego lwa do Myken. Przerażony Eurysteusz zabrania mu odtąd wchodzić do miasta i poleca zostawiać zdobycze przed bramami.
2. Hydra lernejska
Potwór z okolic Lerny ma dziesięć głów, w tym jedną nieśmiertelną. W miejsce każdej usuniętej wyrastają trzy nowe. Herakles rozgniata raka, który pomaga hydrze, i każe Jolaosowi podpalić pobliski las. Następnie odcina głowy, a rany wypala ogniem, dzięki czemu przestają odrastać. Nieśmiertelną głowę zakopuje i przygniata głazem. W żółci hydry zatruwa strzały.
3. Łania ceryntyjska
Herakles musi schwytać łanię o złotym porożu i racicach ze spiżu. Jest ona ulubienicą Artemidy, dlatego bohater nie chce jej zranić. Ściga zwierzę przez rok, aż chwyta je w gęstwinie. W drodze powrotnej spotyka rozgniewaną boginię. Wyjaśnia jej, że działa z rozkazu Eurysteusza, i uspokaja ją.
4. Dzik erymantejski
Bohater wraca do Arkadii po dzika zagrażającego ludziom i zwierzętom w okolicach Erymantu. Wypłasza go z zarośli i długo ściga po głębokim śniegu. Kiedy dzik pada z wyczerpania, Herakles bierze go na plecy i zanosi królowi.
5. Stajnia Augiasza
Herakles ma w jeden dzień oczyścić stajnię króla Augiasza, zaniedbaną od trzydziestu lat. Umawia się z właścicielem na zapłatę wynoszącą dziesiątą część stada. Kopie kanał i kieruje przez stajnię wodę rzeki Penejos, która wypłukuje nawóz. Augiasz odmawia wynagrodzenia. Herakles odpowiada wyprawą wojenną i zabija króla.
6. Ptaki stymfalijskie
W okolicach Stymfalos żyją ptaki pożerające ludzi. Mają żelazne dzioby i ostre pióra, którymi mogą razić jak strzałami. Atena przynosi Heraklesowi wykonane przez Hefajstosa grzechotki ze spiżu. Ich hałas wypłasza ptaki z lasu. Gdy unoszą się nad drzewami, bohater zabija je strzałami.
7. Byk kreteński
Eurysteusz nakazuje sprowadzić żywego, olbrzymiego byka z Krety. Herakles chwyta zwierzę i wraca z nim na barkach. Posłusznie wykonuje polecenia, ponieważ traktuje służbę jako pokutę za śmierć swoich dzieci.
8. Klacze Diomedesa
Król Diomedes włada Tracją i karmi swoje cztery klacze mięsem przybywających do kraju cudzoziemców. Herakles pokonuje strażników i wyprowadza zwierzęta ze stajni. Diomedes nadciąga z wojskiem, lecz bohater odpiera atak maczugą. Wśród poległych jest sam król.
9. Pas Hipolity
Córka Eurysteusza pragnie pasa królowej Amazonek, Hipolity. Herakles wyrusza po niego z towarzyszami. Hipolita zgadza się oddać ozdobę, by uniknąć wojny. Hera przybiera jednak postać Amazonki i przekonuje wojowniczki, że cudzoziemcy porwali królową. Amazonki ruszają za Heraklesem. Ten podejrzewa zdradę, zabija Hipolitę, zabiera pas i zwycięża w walce.
10. Woły Gerionesa
Herakles przemierza Europę i dociera do Afryki. Między kontynentami ustawia skały nazwane później jego słupami. Odnajduje stado Gerionesa i zabija jego strażników: dwugłowego psa i siedmiogłowego smoka. Następnie pokonuje strzałami właściciela wołów, olbrzyma o trzech ciałach. Sprowadzone do Myken zwierzęta zostają złożone w ofierze Herze.
11. Złote jabłka Hesperyd
W ogrodzie bogów rośnie jabłoń rodząca złote owoce. Pilnują jej trzy Hesperydy i stugłowy smok. Herakles prosi Atlasa o zdobycie jabłek, a sam na ten czas przejmuje podtrzymywanie nieba. Tytan przynosi trzy owoce, lecz nie chce wrócić pod swój ciężar. Heros udaje, że zgadza się go zastąpić, i prosi tylko o chwilę na poprawienie ułożenia nieba na ramionach. Gdy Atlas ponownie bierze je na siebie, Herakles zabiera jabłka i odchodzi.
12. Cerber
Ostatnia praca wymaga sprowadzenia Cerbera z krainy zmarłych. Herakles przygotowuje się w Eleuzis, gdzie przechodzi obrzędy oczyszczenia, i schodzi do podziemia. Pluton gniewa się na przybysza i chce go uderzyć, lecz heros rani boga strzałą. Następnie odnajduje Cerbera, mocno go chwyta i wyprowadza na powierzchnię. Eurysteusz ze strachu kryje się w piwnicy i każe uwolnić psa. Cerber wraca do podziemia, a Herakles kończy służbę.
Pokuta u Omfali
Po wykonaniu prac Herakles zwycięża w zawodach łuczniczych, których nagrodą ma być ręka królewny. Jej bracia odmawiają jednak zgody na małżeństwo. Rozgniewany bohater zabija jednego z nich i za karę zapada na chorobę. W Delfach Pitia nie chce udzielić mu rady, więc plądruje świątynię i walczy z Apollinem. Zeus rozdziela przeciwników piorunem.
Bogowie skazują Heraklesa na trzyletnią służbę u królowej Omfali. Musi nosić kobiece szaty, prząść i tkać. Królowa przejmuje jego zbroję i publicznie go upokarza. Po odbyciu kary Herakles odzyskuje wolność, wraca do wędrówek i poślubia Dejanirę.
Dejanira i podstęp Nessosa
Podczas podróży małżonkowie spotykają Nessosa, który proponuje przeniesienie Dejaniry przez rzekę. Centaur próbuje ją porwać, ale Herakles trafia go strzałą. Umierający Nessos przekonuje kobietę, że jego krew zapewni jej trwałą miłość męża. Dejanira potajemnie napełnia nią flakonik.
Herakles kocha żonę, lecz ona obawia się rywalek. Chce zachować jego miłość, dlatego nasącza jego koszulę krwią centaura. Gdy bohater wkłada ją przed ofiarą dla Zeusa, trucizna zaczyna palić jego ciało. Nie potrafi zdjąć szaty bez zrywania skóry. Dejanira odkrywa skutki podstępu i z rozpaczy odbiera sobie życie.
Stos pogrzebowy i nieśmiertelność
Cierpiący Herakles wchodzi na wysoką górę i układa dla siebie stos. Kładzie się na rozłożonej lwiej skórze, z maczugą pod głową. Kiedy pojawiają się płomienie, rozlega się grzmot. Bohater przestaje cierpieć, a chmura unosi go na Olimp. Zeus obdarza syna nieśmiertelnością. Hera godzi się z nim i oddaje mu za żonę Hebe, boginię młodości.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
