Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan Parandowski
- Gatunek
- Mit kosmogoniczny
- Czas akcji
- Mityczne początki świata
- Miejsce akcji
- Ziemia, Kreta, Olimp, Tartar
Pigułka wiedzy
Mit przedstawia początki świata i następujące po sobie pokolenia bogów. Władzę Uranosa przejmuje Kronos, a potem przeciw Kronosowi występuje Zeus. Nowy władca musi jeszcze pokonać gigantów oraz Tyfona. Opowieść opisuje narodziny przyrody i walkę bogów o władzę.
Geneza
Opowieść pochodzi z rozdziału Narodziny świata w greckiej części Mitologii Jana Parandowskiego. Pisarz przedstawia w nim dawne wierzenia Greków w formie literackiej opowieści. Mit kosmogoniczny wyjaśnia powstanie świata, a mit teogoniczny opowiada o pochodzeniu bogów. Ten mit jest jednym i drugim.
Bohaterowie
Gaja
Bogini będąca uosobieniem Ziemi. Wyłania się z Chaosu razem z Uranosem i zostaje matką jego potomstwa. Sprzeciwia się krzywdzeniu swoich dzieci i nakłania Kronosa do buntu przeciw ojcu. Po zagładzie gigantów wydaje na świat Tyfona, aby pomścić swoich synów.
Uranos
Uosobienie Nieba i pierwszy władca świata. Więzi część swoich dzieci w podziemiu. Jego postępowanie wywołuje sprzeciw Gai oraz bunt Kronosa, który odbiera mu władzę.
Kronos
Najmłodszy z tytanów, syn Gai i Uranosa. Obala ojca, ale sam okrutnie traktuje własne dzieci. Połyka je, ponieważ obawia się przepowiedni zapowiadającej utratę władzy.
Rea
Żona Kronosa i matka jego dzieci. Cierpi, gdy mąż połyka kolejne noworodki. Przy narodzinach Zeusa przygotowuje podstęp, dzięki któremu ocala najmłodszego syna.
Zeus (Dzeus)
Najmłodszy syn Kronosa i Rei, wychowany w ukryciu na Krecie. Doprowadza do uwolnienia rodzeństwa, zdobywa sprzymierzeńców i przewodzi walce z tytanami. Po zwycięstwie zostaje najwyższym władcą bogów.
Amaltea
Koza, której mlekiem żywi się mały Zeus. Z jej złamanego rogu powstaje róg obfitości, spełniający życzenia właściciela. Po śmierci Amaltei Zeus wykonuje z jej skóry tarczę zwaną egidą.
Streszczenie właściwe
Początki świata i narodziny pierwszych bogów
Na początku istnieje Chaos, opisywany jako bezkształtna otchłań zawierająca zalążki przyszłego świata. Wyłaniają się z niego Uranos, czyli Niebo, oraz Gaja, czyli Ziemia. Tworzą pierwszą parę bogów.
Ze związku Gai i Uranosa pochodzą tytani, należący do starszego pokolenia bogów. Gaja i Uranos są również rodzicami cyklopów, olbrzymów z jednym okiem, oraz sturękich, istot o stu rękach i pięćdziesięciu głowach. Wraz z bogami powstaje przyroda: lądy, lasy, góry, jeziora i zwierzęta.
Bunt Kronosa przeciw Uranosowi
Uranos boi się swoich dzieci i więzi je w Tartarze, najgłębszej otchłani podziemia. Gaja cierpi z powodu ich losu i nakłania najmłodszego tytana, pozostającego na wolności Kronosa, do buntu. Syn atakuje ojca żelaznym sierpem, okalecza go i pozbawia panowania.
Władzę przejmuje Kronos wraz z żoną Reą. Większość uwięzionych braci pozostawia w Tartarze. Pamięta przepowiednię Uranosa, zgodnie z którą także jego ma obalić własny syn, dlatego postanawia nie dopuścić do jej spełnienia.
Połknięte dzieci i ocalenie Zeusa
Kronos połyka pięcioro swoich dzieci: Hestię, Demeter, Herę, Hadesa i Posejdona. Rea ocala szóstego potomka, Zeusa. Mężowi podaje kamień owinięty w pieluszki, a on połyka go, przekonany, że pożera dziecko.
Rea zanosi syna na Kretę. Zeus dorasta w grocie pod opieką nimf, boginek przyrody, karmiony mlekiem kozy Amaltei. Kapłani Rei hałasują przy kołysce, aby Kronos nie usłyszał dziecka. Zeus obdarza złamany róg Amaltei mocą dostarczania wszystkiego, czego zapragnie jego właściciel. Tak powstaje róg obfitości.
Uwolnienie rodzeństwa i wojna z tytanami
Dorosły Zeus namawia matkę, żeby podała Kronosowi środek wywołujący wymioty. Władca oddaje połknięte dzieci. Rodzeństwo jednoczy się przeciw ojcu. Zeus zabiera na wojnę egidę, nieprzebijalną tarczę ze skóry zmarłej Amaltei. Bogowie zajmują Olimp, a Kronos i tytani góry Otrys.
Po dziesięciu latach nierozstrzygniętej wojny Zeus uwalnia cyklopów i sturękich, zdobywając potężnych sprzymierzeńców. Cyklopi wykuwają dla niego pioruny. Sturęcy ciskają w przeciwników ogromnymi głazami. Dzięki tej pomocy Zeus i jego stronnicy pokonują tytanów. Zwyciężeni zostają strąceni do Tartaru.
Walka z gigantami
Przeciw bogom występują giganci, synowie Gai. Zeus dowiaduje się, że do zwycięstwa potrzebny jest człowiek śmiertelny. Atena sprowadza Heraklesa, który pomaga pokonać napastników. Ostatniego z nich, Alkioneusa, wynosi poza jego ojczystą ziemię. Tam olbrzym nie może odzyskać sił i Herakles go zabija.
Pokonanie Tyfona
Gaja chce pomścić gigantów i rodzi Tyfona. Na widok potwora bogowie uciekają, a Zeus samotnie staje do walki. Rani przeciwnika sierpem, którym Kronos okaleczył Uranosa, a następnie przygniata go Sycylią. Ruchy uwięzionego Tyfona wywołują trzęsienia ziemi, a ogień z jego paszczy wydobywa się przez Etnę.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
