Mitologia. Część I. Grecja

Wiadomości wstępne

Autor

Jan Parandowski

Gatunek

Zbiór mitów greckich

Czas akcji

Czas mityczny

Miejsce akcji

Starożytna Grecja

Pigułka wiedzy

Mitologia. Część I. Grecja przedstawia powstanie świata, dzieje bogów oraz przygody greckich herosów. Poszczególne opowieści układają się w rozbudowaną historię związków między ludźmi a bóstwami, choć nie tworzą jednej ciągłej fabuły. Bogowie mają ludzkie uczucia i słabości, a bohaterowie mierzą się z przeznaczeniem, własnymi błędami i skutkami swoich decyzji. Parandowski łączy opowiadanie mitów z wiadomościami o dawnych wierzeniach, obrzędach i sztuce.

Geneza

Pierwsze wydanie Mitologii. Wierzeń i podań Greków i Rzymian ukazało się w 1924 roku we Lwowie, w Księgarni Wydawniczej H. Altenberga. Jan Parandowski, z wykształcenia filolog klasyczny i archeolog, opracował opowieści wywodzące się z tradycji antycznej. Korzystał z dorobku starożytnych poetów i pisarzy, między innymi Homera i Hezjoda, oraz z wiedzy o religii i kulturze antyku.

Autor wybrał i połączył różne przekazy, nadając im przystępną formę literacką. Książkę podzielił na część grecką i rzymską. Część grecka obejmuje zarówno opowieści o bogach, jak i cykle związane z herosami, poszczególnymi krainami oraz wojną trojańską.

Bohaterowie

Zeus

Najwyższy bóg i władca nieba. Strzeże porządku, przysiąg i gościnności, choć sam bywa gwałtowny i niewierny.

Hera

Żona i siostra Zeusa, opiekunka małżeństwa. Zazdrosna, stanowczo broni swojej pozycji na Olimpie.

Atena

Bogini mądrości, rzemiosła i rozważnej walki. Opiekunka Aten oraz wybranych bohaterów.

Apollo

Syn Zeusa i Latony, brat Artemidy. Patron muzyki, poezji, wróżbiarstwa i wyroczni delfickiej.

Posejdon

Brat Zeusa, władca mórz. Rozporządza falami i burzami, a jego znakiem jest trójząb.

Hades

Władca krainy umarłych, brat Zeusa i Posejdona. Mąż Persefony.

Demeter

Bogini urodzaju i uprawy zbóż, silnie związana ze swoją córką Persefoną.

Persefona

Córka Demeter, nazywana również Korą. Jako żona Hadesa jest królową podziemia.

Dionizos

Syn Zeusa i Semele, bóg winnej latorośli, płodności i odradzającego się życia. Towarzyszą mu satyrowie i bachantki.

Prometeusz

Tytan, twórca i opiekun ludzi. Broni ludzkości i jest gotów sprzeciwić się Zeusowi.

Herakles

Syn Zeusa i Alkmeny, heros obdarzony niezwykłą siłą. Pomaga ludziom, lecz ma gwałtowny charakter.

Tezeusz

Ateński bohater i władca, syn Egeusza. Odważny pogromca potworów i rozbójników.

Dedal

Ateński konstruktor i artysta pracujący dla Minosa, ojciec Ikara. Pomysłowy i przezorny.

Ikar

Syn Dedala, młodzieniec zachwycony możliwością latania. Nieostrożny, zapomina o przestrogach ojca.

Orfeusz

Tracki śpiewak i mąż Eurydyki. Jego muzyka porusza ludzi, zwierzęta i bogów.

Syzyf

Król Koryntu i ulubieniec bogów. Pomysłowy, podstępny i zuchwały.

Edyp

Król Teb, syn Lajosa i Jokasty. Nie zna prawdy o swoim pochodzeniu.

Jazon

Przywódca Argonautów, syn Ajzona, prawowitego władcy Jolkos. Korzysta z pomocy czarodziejki Medei.

Medea

Czarodziejka, córka króla Kolchidy i żona Jazona. Zdolna do wielkiego oddania oraz okrutnej zemsty.

Achilles

Syn Peleusa i Tetydy, najpotężniejszy grecki wojownik pod Troją. Dumny i porywczy, silnie związany z Patroklosem.

Hektor

Syn Priama, mąż Andromachy i najważniejszy obrońca Troi. Oddany miastu i rodzinie.

Odyseusz

Król Itaki, mąż Penelopy i ojciec Telemacha. Pomysłowy i wytrwały.

Streszczenie właściwe

I. Wiadomości wstępne

Parandowski wprowadza czytelnika w świat greckich wierzeń. Wyjaśnia, że mity mają wiele odmian: inne opowieści mogą krążyć w różnych miastach, a poeci zmieniają je i rozbudowują. Przedstawia rozwój wyobrażeń o bóstwach, od czci oddawanej przedmiotom, drzewom czy zwierzętom do postaci podobnych do ludzi. Takie nadawanie bogom ludzkiego wyglądu, uczuć i zachowań określa się jako antropomorfizm.

Ważne miejsce zajmują kult zmarłych i herosów, znaczenie świątyń, ofiar, świąt oraz wyroczni. Autor pokazuje wpływ Homera i Hezjoda na uporządkowanie opowieści o bogach. Omawia również krytykę dawnych wierzeń podejmowaną przez filozofów oraz religijne poszukiwania orfików, związane z oczyszczeniem duszy.

II. Narodziny świata

Na początku istnieje Chaos, z którego wyłaniają się Uranos, czyli Niebo, i Gaja, czyli Ziemia. Ich potomkami są między innymi tytani, cyklopi i sturęcy. Uranos więzi budzące w nim lęk dzieci w Tartarze. Gaja namawia synów do buntu. Najmłodszy tytan, Kronos, okalecza ojca i odbiera mu władzę. Z krwi Uranosa rodzą się Erynie, boginie zemsty.

Kronos panuje wraz z Reją. Obawia się zapowiedzi, że własne dziecko pozbawi go władzy, dlatego połyka kolejne noworodki. Reja ratuje Zeusa: podaje mężowi kamień owinięty w pieluszki, a syna ukrywa na Krecie. Chłopcem opiekują się nimfy, żywi go koza Amalteja, a hałas strażników zagłusza jego płacz. Jej róg staje się rogiem obfitości, który zapewnia właścicielowi dostatek.

Dorosły Zeus doprowadza do uwolnienia połkniętego rodzeństwa i rozpoczyna wojnę z Kronosem. Z pomocą cyklopów i sturękich zwycięża tytanów. Potem młodzi bogowie odpierają atak gigantów, korzystając ze wsparcia Heraklesa. Zeus pokonuje także Tyfona. Nowy porządek umacnia podział władzy: Zeus otrzymuje niebo, Posejdon morze, a Hades podziemie.

Opowieść o kolejnych wiekach ludzkości przedstawia pogarszanie się życia. W wieku złotym ludzie żyją bez ciężkiej pracy i przemocy. Wiek srebrny przynosi pokolenie niedojrzałe i lekceważące bogów. Ludzie wieku brązowego zajmują się wojną i wzajemnym wyniszczaniem. W wieku żelaznym powszechne stają się krzywdy i niesprawiedliwość.

Według mitu o Prometeuszu człowiek powstaje z gliny zmieszanej ze łzami. Tytan kradnie dla bezbronnych ludzi ogień i uczy ich rzemiosł oraz korzystania z przyrody. Zeus, obawiający się wzrostu ich siły, posyła Pandorę. Kobietę przyjmuje Epimeteusz, brat Prometeusza. Za namową Pandory Epimeteusz otwiera zamkniętą glinianą beczkę, z której wydostają się nieszczęścia i choroby.

Prometeusz następnie oszukuje Zeusa przy podziale ofiarnego wołu. Pod warstwą tłuszczu ukrywa kości, a wartościowe mięso przeznacza ludziom. Bóg wybiera pozornie lepszą część i za podstęp każe przykuć tytana do skały Kaukazu. Orzeł każdego dnia wyjada mu odrastającą wątrobę. Bunt i cierpienie tytana w obronie ludzi są wzorem prometeizmu, czyli poświęcenia jednostki dla dobra zbiorowości. Dopiero Herakles zakończy jego cierpienie.

Niegodziwość ludzi skłania Zeusa do zesłania potopu. Ocaleni Deukalion i Pyrra, dzieci Prometeusza i Epimeteusza, dopływają do Parnasu. Po ustąpieniu wód proszą o odrodzenie ludzkości. Rozumieją wskazówkę o rzucaniu za siebie kości matki jako nakaz rzucania kamieni, będących częścią Ziemi. Z kamieni Deukaliona powstają mężczyźni, a z kamieni Pyrry kobiety.

III. Bogowie olimpijscy

Olimp

Na Olimpie bogowie mieszkają w pałacach, ucztują, piją nektar i jedzą ambrozję. Boska społeczność przypomina rodzinę rządzoną przez Zeusa. Nieśmiertelność nie usuwa zazdrości, gniewu, sporów ani miłosnych pragnień. Olimpijczycy schodzą na ziemię i ingerują w losy ludzi, którym mogą zarówno pomagać, jak i szkodzić.

Zeus

Zeus rozporządza piorunami i strzeże praw rządzących życiem ludzi. Podróżuje także po ziemi. Wraz z Hermesem przybywa w przebraniu do osady, której mieszkańcy odmawiają wędrowcom gościny. Przyjmują ich ubodzy staruszkowie Filemon i Baucis. Dzielą się skromnym posiłkiem, nie wiedząc, że goszczą bogów.

Zeus ratuje małżonków przed zagładą niegościnnej okolicy. Ich chata staje się świątynią, a oni jej opiekunami. Otrzymują również spełnienie prośby, by nie musieli przeżywać śmierci współmałżonka: u kresu życia jednocześnie przemieniają się w drzewa. Opowieści o Zeusie uzupełniają informacje o jego kulcie, wyroczni w Dodonie i sanktuarium w Olimpii.

Hera

Hera zajmuje u boku Zeusa najwyższe miejsce wśród bogiń. Patronuje małżeństwom, ale sama cierpi z powodu niewierności męża. Gniew kieruje często przeciw jego ukochanym oraz dzieciom. Zazdrość królowej Olimpu uruchamia wiele opisanych dalej wydarzeń, między innymi prześladowania Heraklesa i Io.

Atena

Atena wychodzi z głowy Zeusa jako dorosła, uzbrojona bogini. Łączy sprawność wojenną z wiedzą, rozwagą i opieką nad rzemiosłem. Uczy ludzi pożytecznych umiejętności i patronuje tkactwu.

Utalentowana Arachne uważa, że potrafi tkać lepiej od bogini, i staje z nią do zawodów. Przedstawia na tkaninie sceny z życia bogów. Rozgniewana Atena niszczy jej pracę. Upokorzona dziewczyna wiesza się, lecz bogini przywraca ją do życia w postaci pająka. Odtąd Arachne nadal przędzie, ale już jako małe zwierzę.

Apollo

Apollo, urodzony na Delos syn Zeusa i Latony, przewodzi muzom oraz patronuje poezji i muzyce. Jest również bogiem wyroczni; do Delf przybywają ludzie szukający wiadomości o przyszłości. Jego łuk może nieść nagłą śmierć.

Marsjas współzawodniczy z nim w grze. Apollo zwycięża i sam żywcem odziera przeciwnika ze skóry. Midas, który opowiada się za Marsjasem, otrzymuje ośle uszy. Królewski fryzjer zna sekret, ale nie może go nikomu powierzyć. Wypowiada go do dołka w ziemi; wyrastające tam trzciny rozgłaszają później tajemnicę.

Apollo wyśmiewa umiejętności strzeleckie Erosa. Bóg miłości odpowiada, wzbudzając w nim uczucie do Dafne, a w nimfie niechęć do zalotnika. Ścigana dziewczyna zostaje przemieniona w wawrzyn. Inna historia dotyczy Hiakintosa: zazdrosny Zefir kieruje rzucony przez Apollina dysk w głowę młodzieńca. Z jego krwi wyrasta kwiat.

Artemida

Artemida, siostra Apollina, pozostaje dziewiczą boginią łowów. Wędruje z nimfami i opiekuje się zwierzętami. Myśliwy Akteon przypadkowo ogląda ją podczas kąpieli. Bogini zmienia go w jelenia. Własne psy nie rozpoznają pana i rozszarpują go.

Hermes

Hermes od pierwszych dni życia wykazuje niezwykłą pomysłowość. Kradnie stado Apollina i zaciera ślady. Tworzy też instrument ze skorupy żółwia. Gdy kradzież wychodzi na jaw, muzyka pomaga mu pojednać się z bratem. Hermes zostaje boskim posłańcem, opiekunem podróżnych, kupców i złodziei, a także przewodnikiem dusz do podziemia. Jego znakami są skrzydlate obuwie i kaduceusz, laska opleciona wężami.

Hefajstos

Hefajstos jest boskim kowalem, synem Zeusa i Hery. Broni matki przed gniewem ojca, który strąca go z Olimpu. Po upadku żyje z dala od innych bogów. W swoich kuźniach wykonuje broń, ozdoby i niezwykłe przedmioty dla bogów i herosów.

Afrodyta

Afrodyta wyłania się z morskiej piany i staje się boginią miłości oraz piękna. Darzy uczuciem Adonisa, pięknego myśliwego, który ginie zraniony przez dzika. Bogini opłakuje ukochanego, a jego los zostaje związany z okresowym odchodzeniem i powrotem do życia.

Na Cyprze rzeźbiarz Pigmalion tworzy posąg idealnej kobiety i zakochuje się we własnym dziele. Afrodyta sprawia, że kamienna postać ożywa. Galatea zostaje żoną artysty.

Eros

Eros jest przedstawiany zarówno jako pierwotna siła łącząca świat, jak i młody bóg miłości towarzyszący Afrodycie. Bogini zazdrości śmiertelnej Psyche niezwykłej urody i nakazuje Erosowi obudzić w niej miłość do potwora. Eros sam jednak zakochuje się w dziewczynie.

Psyche mieszka w cudownym pałacu i spotyka ukochanego nocą. Ma nie próbować oglądać jego twarzy. Pod wpływem sióstr zapala lampę, a kropla oliwy budzi Erosa. Bóg znika, a dziewczynę spotykają cierpienia zsyłane przez Afrodytę. Eros nadal ją wspiera. Ostatecznie Zeus zgadza się przyjąć Psyche na Olimp i połączyć kochanków małżeństwem.

Charyty

Charyty, nazywane również Gracjami, są boginiami wdzięku, radości i piękna. Towarzyszą innym bóstwom, zwłaszcza Afrodycie, oraz opiekują się tańcem i urokiem życia towarzyskiego.

Ares

Ares jest bogiem wojny, gwałtownego starcia i rozlewu krwi. W przeciwieństwie do rozważnej Ateny uosabia bitewny szał. Towarzyszą mu groza i strach, a jego działania przynoszą nieszczęście walczącym. Nie zawsze zwycięża: potrafią go upokorzyć zarówno inni bogowie, jak i wspierani przez nich ludzie.

IV. Bogowie światła i powietrza

Helios

Helios przemierza niebo w słonecznym rydwanie. Jego syn Faeton pragnie dowieść boskiego pochodzenia i prosi, aby przez jeden dzień móc powozić zaprzęgiem. Ojciec, związany obietnicą, ustępuje mimo obaw. Chłopiec nie potrafi utrzymać koni na właściwej drodze. Rydwan zbliża się do ziemi, powoduje pożary i zagraża światu. Zeus uderza w Faetona piorunem, aby powstrzymać katastrofę. Faeton spada do Erydanu i ginie.

Eos

Eos, bogini jutrzenki, zakochuje się w Titonosie. Wyprasza dla niego nieśmiertelność, ale zapomina poprosić o wieczną młodość. Ukochany stopniowo starzeje się i słabnie, nie mogąc umrzeć. Jego los kończy przemiana w świerszcza. Eos opłakuje także syna Memnona, który ginie podczas wojny trojańskiej.

Selene

Selene, bogini księżyca, obdarza uczuciem pięknego Endymiona. Młodzieniec trwa w wiecznym śnie, zachowując młodość. Bogini schodzi nocami, aby go odwiedzać.

Iris

Iris służy Herze i przenosi wiadomości bogów. Porusza się szybko dzięki skrzydłom. Jej znakiem jest tęcza, która łączy niebo z ziemią.

Dziwy niebieskie

Układy gwiazd przechowują historie istot przeniesionych na niebo. Kallisto, zamieniona w niedźwiedzicę, staje się Wielką Niedźwiedzicą. Na firmamencie znajdują się także bliźniacy Kastor i Polideukes, Perseusz z Andromedą, jej matka Kasjopea oraz łowca Orion.

Osobne gwiazdozbiory przypominają przedmioty i zwierzęta znane z mitów: wieniec Ariadny, skrzydlatego Pegaza czy okręt Argo. Plejady, córki Atlasa, również otrzymują miejsce wśród gwiazd.

Wiatry

Wiatry mają własne boskie postacie i odmienne usposobienia. Groźny Boreasz przynosi chłód i gwałtowne podmuchy, a łagodny Zefir wiąże się z wiosną. Nad ich uwalnianiem i powstrzymywaniem czuwa Eol. Rolnicy oraz żeglarze starają się zjednać sobie te siły, ponieważ od kierunku i natężenia wiatru zależy bezpieczeństwo podróży oraz powodzenie upraw.

V. Bogowie ziemscy

Hestia

Hestia opiekuje się ogniem domowego paleniska i trwałością rodziny. Przy ognisku przyjmuje się nowych członków domu i oddaje pod boską ochronę przybyszy. Wspólny ogień ma również miasto. Koloniści przenoszą płomień z rodzinnej wspólnoty do nowych siedzib, zachowując w ten sposób związek z ojczyzną.

Demeter

Persefona bawi się na łące i zrywa kwiat narcyza. Rozwiera się ziemia, z której wyjeżdża Hades, porywa dziewczynę i zabiera ją do podziemia. Demeter bezskutecznie szuka córki. Przybiera postać starszej kobiety i trafia do Eleusis, gdzie znajduje schronienie u rodziny królewskiej.

Z wdzięczności opiekuje się dzieckiem gospodarzy i próbuje uczynić je nieśmiertelnym za pomocą ognia. Przerażona królowa przerywa ten zabieg. Demeter ujawnia swoją boską naturę, a Tryptolemosowi powierza ziarno oraz zadanie rozpowszechnienia uprawy zbóż.

Rozpacz bogini sprawia, że ziemia przestaje rodzić. Ludziom grozi głód, ustają ofiary dla bogów. Demeter dowiaduje się od Heliosa, kto uprowadził Persefonę. Zeus musi interweniować i nakazuje Hadesowi zwrócić dziewczynę. Władca podziemia daje jej jednak ziarna granatu, których zjedzenie wiąże ją z jego królestwem. Persefona będzie spędzała u męża część roku. Jej powrót do matki oznacza odrodzenie roślinności, a rozstanie przywraca czas obumierania przyrody. Z dziejami obu bogiń łączy się kult w Eleusis i obrzędy wtajemniczenia zwane misteriami.

Dionizos

Matka Dionizosa, Semele, prosi Zeusa, by ukazał się jej w pełnym boskim majestacie. Ginie w ogniu i blasku piorunów, ale jej dziecko zostaje ocalone. Dorosły Dionizos wędruje po świecie z orszakiem satyrów, sylenów i bachantek. Uczy uprawy winorośli, a jego obecności towarzyszą muzyka, taniec i niezwykłe zjawiska.

Piraci porywają pięknego młodzieńca, spodziewając się okupu. Nie rozpoznają boga nawet wtedy, gdy opadają z niego więzy. Dionizos wywołuje cuda na statku, a przerażeni rozbójnicy skaczą do morza i zmieniają się w delfiny.

Król Teb Penteus sprzeciwia się kultowi Dionizosa. Kobiety ogarnięte boskim szałem opuszczają domy i ruszają w góry. Gdy król próbuje je powstrzymać, zostaje przez nie rozszarpany; wśród zabójczyń znajduje się jego matka Agaue. Święta ku czci Dionizosa obejmują procesje i pieśni, a z czasem również przedstawienia teatralne.

Pan

Pan jest rogatym i kozłonogim opiekunem pasterzy, stad oraz dzikiej przyrody. Najchętniej przebywa w górach i lasach. Zakochuje się w nimfie Syrinks. Uciekając przed nim, dziewczyna zostaje przemieniona w trzcinę. Pan sporządza z jej łodyg piszczałki i na nich wygrywa żal. Gwałtowny lęk ogarniający samotnego wędrowca łączy się z obecnością tego boga.

Syleny

Syleny należą do orszaku Dionizosa. Najbardziej znany Sylen, jego stary towarzysz, trafia pod opiekę króla Midasa. Wdzięczny Dionizos obiecuje spełnić życzenie władcy. Midas wybiera zdolność zamieniania w złoto wszystkiego, czego dotknie.

Dar szybko staje się udręką, ponieważ złotem stają się także jedzenie i napoje. Królowi grozi śmierć głodowa. Prosi boga o cofnięcie życzenia. Zgodnie z poleceniem kąpie się w Paktolosie, a zgubna moc przechodzi do rzeki, której piaski odtąd zawierają złoto.

Satyrowie

Satyrowie są leśnymi istotami łączącymi cechy ludzkie i zwierzęce. Lubią muzykę, taniec i wino, towarzyszą Dionizosowi, a także ścigają nimfy.

Nimfy

Nimfy zamieszkują źródła, rzeki, góry, łąki i drzewa. Są związane z życiem konkretnych miejsc; los hamadriady trwa tak długo jak życie jej drzewa. Ludzie składają im niewielkie dary i proszą o opiekę.

Wśród nimf przebywa piękny Narcyz, który odrzuca ich uczucia. Kiedy pochyla się nad wodą, dostrzega własne odbicie i zakochuje się w nim. Nie potrafi oderwać się od oglądanego obrazu. Umiera z tęsknoty za nieosiągalnym przedmiotem miłości, a na jego grobie wyrasta kwiat nazwany narcyzem.

Asklepios

Asklepios, syn Apollina, poznaje sztukę leczenia u centaura Chejrona. Jego umiejętności stają się tak wielkie, że zaczyna przywracać życie zmarłym. Zeus uznaje to za naruszenie porządku świata i zabija go piorunem.

Ludzie czczą jednak Asklepiosa jako boga lekarza. Chorzy przybywają do jego świątyń, poddają się oczyszczeniu i oczekują snu, w którym bóstwo udzieli wskazówek. Kapłani objaśniają te sny i prowadzą leczenie. Z kultem Asklepiosa związany jest wąż.

VI. Królestwo morza

Posejdon po podziale świata zostaje władcą mórz. Początkowo buntuje się przeciw przewadze Zeusa i musi odbyć służbę u ludzi. Ostatecznie powraca do grona najważniejszych bogów. Zakochuje się w Amfitrycie, która nie chce go poślubić. Do zgody przekonuje ją delfin. Małżonkowie zamieszkują podmorski pałac.

W otoczeniu Posejdona znajdują się liczne bóstwa wodne: stary Nereus i nereidy, trytony oraz zmieniający postać Proteusz. Ich świat obejmuje zarówno spokojne głębiny, jak i groźne morskie przestrzenie. Posejdon trójzębem porusza ziemię i skały, wywołuje fale lub powstrzymuje burze. Żeglarze są zależni od jego łaski.

Amymone w czasie suszy szuka wody. Zagrożona przez satyra wzywa pomocy Posejdona. Bóg ratuje ją, a ze skały przebitej jego trójzębem wypływa źródło.

Morze jest również siedzibą istot niebezpiecznych. Glaukos, dawny rybak przemieniony w bóstwo, kocha Skyllę. Zazdrosna o niego Kirke podaje mu rzekomy środek na zdobycie miłości. Glaukos wlewa go do wody, w której kąpie się dziewczyna. Skylla zmienia się w potwora, który zagraża przepływającym statkom.

VII. Królestwo piekieł

Dusze zmarłych docierają do podziemnego państwa Hadesa. Charon przewozi je przez rzekę oddzielającą świat żywych od umarłych. Za przeprawę pobiera opłatę, dlatego zmarłym wkłada się monetę do ust. Cerber, wielogłowy pies, pilnuje wejścia i nie pozwala duszom uciekać.

Przybysze stają przed sędziami: Minosem, Ajakosem i Radamantysem. Los po śmierci zależy od wydanego wyroku. Sprawiedliwi trafiają do krainy szczęścia, natomiast najciężsi zbrodniarze cierpią w Tartarze. Erynie strzegą kary i ścigają sprawców występków. Hades i Persefona panują nad światem, którego żywi unikają z lękiem.

Śpiewak Orfeusz traci żonę Eurydykę, ukąszoną przez węża podczas ucieczki przed Aristajosem. Zrozpaczony schodzi do podziemia. Jego muzyka łagodzi Cerbera i wzrusza władców umarłych. Hades zgadza się oddać Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie obejrzy się za siebie podczas wyjścia.

Orfeusz prowadzi żonę ku ziemi, lecz blisko końca drogi odwraca głowę, pragnąc zobaczyć Eurydykę. Eurydyka zostaje zatrzymana w podziemiu. Kolejna próba odzyskania jej nie jest już możliwa. Śpiewak wraca do Tracji i pogrąża się w żałobie. Ginie rozszarpany przez menady. Muzy zbierają i grzebią jego szczątki. Odcięta głowa nadal powtarza imię Eurydyki i niesiona przez wodę dociera na Lesbos.

VIII. Bóstwa doli i spraw ludzkich

Eirene

Eirene uosabia pokój. Jest jedną z hor, córek Zeusa i Temidy. Przedstawia się ją z małym Plutosem, bogiem bogactwa, ponieważ spokojne życie sprzyja dobrobytowi.

Hymen

Hymen patronuje ślubom i weselom. Jego imię rozbrzmiewa w pieśniach towarzyszących małżeństwu.

Hypnos

Hypnos jest bogiem snu, bratem Tanatosa. Jego działanie przynosi odpoczynek i chwilowe uwolnienie od trosk. Przebywa z dala od hałasu, w miejscu pogrążonym w ciszy. Sen obejmuje swoją mocą wszystkich ludzi, także tych najpotężniejszych.

Mojry

Trzy Mojry rozporządzają ludzkim losem. Kloto przędzie nić życia, Lachezis określa jej bieg, a Atropos ją przecina. Wyznaczonego przeznaczenia nie można dowolnie odwrócić.

Nemezis

Nemezis czuwa nad właściwą miarą ludzkiego szczęścia i karze zuchwałe przekraczanie granic. Szczególnie niebezpieczna staje się dla tych, którzy bez umiaru chełpią się powodzeniem i lekceważą innych. Wiąże się także z odpłatą za popełnione krzywdy.

Nike

Nike jest boginią zwycięstwa. Jej skrzydlata postać towarzyszy zwycięzcom bitew i zawodów. Przedstawiana z wieńcem lub palmą oznacza pomyślne zakończenie wysiłku oraz publiczną chwałę.

Tanatos

Tanatos przynosi śmierć. Król Admet może uniknąć odejścia, jeśli ktoś zgodzi się umrzeć zamiast niego. Ani rodzice, ani inni bliscy nie chcą tego zrobić. Poświęca się jego żona Alkestis. Gdy Admet odzyskuje siły, ona słabnie i umiera.

Do domu pogrążonego w żałobie przybywa Herakles. Gospodarz ukrywa przed gościem swoje nieszczęście, by należycie go przyjąć. Gdy heros poznaje prawdę, rusza do grobu, zmaga się z Tanatosem i zmusza go do oddania Alkestis. Kobieta wraca żywa do męża.

Temida

Temida strzeże sprawiedliwości, prawa i ustalonego obyczaju. Doradza Zeusowi i opiekuje się zgromadzeniami, na których zapadają decyzje dotyczące wspólnoty.

Tyche

Tyche uosabia los i szczęśliwy traf. Ludzie oraz miasta proszą ją o powodzenie, bezpieczne podróże i pomyślność. Jej atrybuty, między innymi róg obfitości i ster, wskazują na bogactwo oraz zmienny kierunek ludzkiego życia.

IX. Bohaterowie

Podania bohaterskie

Herosi są postaciami stojącymi między światem bogów a zwykłych ludzi. Wielu ma boskiego rodzica, ale ich życie obejmuje trud, cierpienie i śmierć. Dokonują niezwykłych czynów, pokonują potwory, zakładają miasta i zaprowadzają nowe prawa. Poszczególne wspólnoty uznają ich za swoich przodków oraz opiekunów. Opowieści o nich skupiają się w cykle związane z rodami, krainami i wielkimi wyprawami.

Herakles

Herakles jest synem Zeusa i Alkmeny. Hera prześladuje go od niemowlęctwa: posyła do kołyski węże, które chłopiec dusi. Dorastający heros wyróżnia się siłą i odwagą, ale trudno mu zapanować nad gniewem. W napadzie szaleństwa zabija żonę i dzieci. Aby odpokutować zbrodnię, zgodnie z nakazem wyroczni oddaje się na służbę Eurysteusowi.

Król wyznacza mu kolejne niebezpieczne zadania. Herakles najpierw dusi lwa nemejskiego, którego nie może przebić broń. Następnie zabija hydrę lernejską: wypala miejsca po odciętych głowach, by nie odrastały, a nieśmiertelną głowę unieszkodliwia pod głazem. Jadem potwora zatruwa strzały.

Trzecim zadaniem jest schwytanie po długim pościgu łani ceryntyjskiej, należącej do Artemidy. Potem heros łapie żywcem dzika erymantejskiego. Stajnie Augiasza oczyszcza, kierując przez nie wodę rzeczną. Ptaki stymfalijskie wypłasza hałasem i zabija strzałami.

Kolejno sprowadza groźnego byka z Krety oraz konie Diomedesa żywiące się ludzkim mięsem. Wyrusza też po pas Hipolity, królowej Amazonek. Władczyni początkowo chce oddać go dobrowolnie, lecz Hera wywołuje nieporozumienie i walkę. Herakles zabija Hipolitę i zdobywa pas.

Dziesiąta praca prowadzi go po stada Gerionesa. Pokonuje ich strażników oraz właściciela i sprowadza bydło do Eurysteusa. Po złote jabłka Hesperyd wysyła Atlasa, sam przejmując na chwilę ciężar nieba. Gdy tytan nie chce wrócić do obowiązku, Herakles podstępem skłania go do ponownego podtrzymania sklepienia i zabiera owoce. Ostatnią pracą jest wyprowadzenie Cerbera z podziemia. Heros ujarzmia psa i przynosi go do Myken, a potem pozwala mu wrócić do Hadesu.

Dwanaście prac nie wyczerpuje jego czynów. Uwalnia Prometeusza, pomaga skrzywdzonym i prowadzi wyprawy wojenne. Po kolejnym zabójstwie musi odbyć służbę u królowej Omfali.

Herakles poślubia Dejanirę. Centaur Nessos próbuje ją porwać, lecz ginie trafiony strzałą herosa. Przed śmiercią zapewnia kobietę, że jego krew pomoże zachować miłość męża. Dejanira nasącza nią koszulę Heraklesa. Trucizna wywołuje straszliwy ból i niszczy ciało bohatera. Kobieta odbiera sobie życie, zrozumiawszy skutek swojego czynu. Herakles sam układa stos na górze Ojta. Jego ziemskie cierpienie kończy się, a on sam zostaje przyjęty na Olimp, gdzie godzi się z Herą i poślubia Hebe.

Legendy ateńskie

Ateńczycy wywodzą pierwszych władców, Kekropsa i Erichtoniosa, z samej ziemi. Atena opiekuje się miastem oraz jego dawnymi mieszkańcami. Erichtonios jako niezwykłe dziecko zostaje ukryty w koszu powierzonym dziewczętom. Złamanie zakazu zaglądania do środka kończy się dla strażniczek obłędem i śmiercią.

Tereus, mąż Prokne, pragnie jej siostry Filomeli. Odcina dziewczynie język, aby nie mogła opowiedzieć o jego postępowaniu. Filomela utrwala historię na tkaninie i przesyła ją siostrze. Prokne uwalnia ją, po czym zabija własnego syna Itysa i podaje jego ciało mężowi w potrawie. Bogowie zmieniają uczestników tragedii w ptaki.

Prokris podejrzewa męża Kefalosa o niewierność i śledzi go podczas polowania. Gdy porusza się w zaroślach, łowca bierze szelest za odgłos zwierzęcia i zabija żonę oszczepem. Inną ateńską królewnę, Orejtyję, porywa Boreasz. Małżeństwo z bogiem wiatru pozwala Ateńczykom uważać go za sprzymierzeńca ich miasta.

Dzieje Tezeusza

Tezeusz dorasta z dala od ojca Egeusza. Kiedy potrafi podnieść głaz skrywający pozostawione przez niego miecz i sandały, wyrusza do Aten. W drodze pokonuje rozbójników. Prokrusta, który dopasowuje podróżnych do swojego łoża przez rozciąganie lub obcinanie kończyn, spotyka kara odpowiadająca jego zbrodniom. W Atenach znaki pozostawione przez Egeusza umożliwiają rozpoznanie syna.

Miasto musi posyłać na Kretę młodych ludzi przeznaczonych na pożarcie Minotaurowi. Tezeusz dołącza do wyprawianej grupy, chcąc uwolnić Ateńczyków od tej daniny. Zakochana w nim Ariadna, córka Minosa, daje mu nić. Bohater rozwija ją podczas drogi przez labirynt, zabija potwora i dzięki nici odnajduje wyjście.

Tezeusz zabiera Ariadnę, ale porzuca ją na Naksos. Dziewczynę odnajduje Dionizos i poślubia. Wracając do Aten, heros zapomina zmienić czarny żagiel na szkarłatny, umówiony znak zwycięstwa. Egeusz uznaje, że syn zginął, i rzuca się do morza.

Tezeusz obejmuje władzę, jednoczy Attykę i reorganizuje życie wspólnoty. Bierze udział w kolejnych wyprawach. Związany z Amazonką Antiope ma syna Hipolita. Później żeni się z Fedrą. Odrzucona przez pasierba kobieta oskarża go przed Tezeuszem. Ojciec wierzy jej, przeklina syna i prosi Posejdona o karę. Hipolit ginie, gdy płoszą się jego konie, a Fedra popełnia samobójstwo.

Tezeusz wspiera przyjaciela Pejritoosa w walce Lapitów z centaurami. Później porywa ze Sparty małą Helenę, zamierzając wychować ją na przyszłą żonę. Podczas jego nieobecności bracia dziewczynki przybywają z wojskiem pod Ateny. Mieszkańcy oddają Helenę i skazują Tezeusza na wygnanie. Bohater osiada na Skyros u króla Likomedesa. Podczas górskiej przechadzki spada w przepaść. Ateńczycy po latach sprowadzają jego szczątki i otaczają pamięć herosa kultem.

Legendy argolidzkie

Zeus kocha Io, córkę boga rzeki Inachos. Zazdrosna Hera zmienia ją w krowę i oddaje pod straż stuokiego Argosa. Hermes usypia strażnika opowiadaniem, zabija go i uwalnia Io. Hera posyła jednak dręczącego ją owada, więc nieszczęsna wędruje przez kolejne kraje. W Egipcie odzyskuje ludzką postać i rodzi Epafosa.

Z tego rodu pochodzą zwaśnieni bracia Danaos i Ajgiptos. Danaos osiada z pięćdziesięcioma córkami w Argos. Zgadza się na małżeństwa córek z synami brata, ale lęk przed nieszczęściem każe mu polecić zamordowanie zięciów. Kara Danaid w podziemiu polega na niekończącym się napełnianiu naczynia, które nie zatrzymuje wody.

Król Akrizjos dowiaduje się, że zginie z ręki wnuka. Gdy jego córka Danae rodzi Perseusza, zamyka matkę i dziecko w skrzyni i puszcza ją na morze. Oboje docierają na Serifos. Dorosłego Perseusza chce usunąć król Polidektes, który zabiega o Danae. Skłania go więc do wyprawy po głowę Meduzy.

Bohater korzysta z boskiej pomocy oraz wskazówek Graj, trzech sióstr posługujących się wspólnym okiem. Zdobywa przedmioty potrzebne do wyprawy. Unika spojrzenia Meduzy, które obraca w kamień, i odcina jej głowę, patrząc na odbicie. W drodze powrotnej ratuje Andromedę przeznaczoną na ofiarę morskiemu potworowi i żeni się z nią. Używa głowy Gorgony przeciw Polidektesowi i uwalnia matkę od prześladowań. Później podczas igrzysk przypadkowo zabija dyskiem Akrizjosa. Przepowiednia spełnia się mimo prób jej uniknięcia.

Ród Tantalosa

Tantalos, dopuszczony do uczt bogów, nadużywa ich przychylności. Aby sprawdzić ich wiedzę, zabija syna Pelopsa i podaje jego ciało podczas uczty. Bogowie rozpoznają zbrodnię. Przywracają chłopcu życie, a Tantalosa skazują na mękę: woda i owoce cofają się, ilekroć próbuje zaspokoić pragnienie lub głód. Nad skazańcem wisi także skała grożąca upadkiem.

Pelops zdobywa rękę Hippodamii w wyścigu z jej ojcem Ojnomaosem. Zwycięstwo uzyskuje dzięki pomocy woźnicy, którego później zabija. Zbrodnia obciąża dalsze dzieje rodziny. Synowie Pelopsa, Atreus i Tiestes, walczą o władzę. Atreus mści się na bracie, podając mu do jedzenia mięso jego własnych synów. Kolejne pokolenia tego rodu, w tym Agamemnon i Orestes, odziedziczą świat przemocy i odwetu.

Legendy tebańskie

Zeus pod postacią byka porywa Europę i unosi ją na Kretę. Jej brat Kadmos wyrusza na poszukiwania. Nie odnajduje siostry, ale za wskazaniem wyroczni dociera do miejsca przyszłych Teb. Zabija smoka i zasiewa jego zęby. Wyrastają z nich uzbrojeni wojownicy, którzy walczą między sobą. Ocaleli pomagają założyć miasto. Kadmos poślubia Harmonię, lecz tragedie potomków odbierają mu szczęście. Ostatecznie oboje małżonkowie opuszczają Teby i zmieniają się w węże.

Amfion i Dzetos, synowie prześladowanej Antiope, przejmują władzę, zabijają Lykosa i karzą jego żonę Dirke. Podczas budowy murów Amfion gra, a kamienie same układają się na dźwięk muzyki. Jego żona Niobe chełpi się licznym potomstwem i uważa się za godniejszą czci od Latony. Jej postawę określa się jako hybris, czyli pychę człowieka, który wywyższa się ponad bogów. Apollo i Artemida zabijają wszystkie jej dzieci. Niobe zamienia się w skałę, która nadal płacze.

Kolejny władca, Lajos, otrzymuje przepowiednię, że zabije go własny syn. Porzucone dziecko zostaje jednak uratowane i dorasta jako Edyp na dworze korynckim. Kiedy słyszy zapowiedź ojcobójstwa i małżeństwa z matką, opuszcza Korynt, chcąc ochronić ludzi, których uważa za rodziców. W drodze zabija podczas sprzeczki nieznajomego Lajosa.

Przed Tebami rozwiązuje zagadkę Sfinksa: istotą poruszającą się kolejno na czterech, dwóch i trzech nogach jest człowiek w różnych okresach życia. Potwór ginie, a Edyp otrzymuje tron oraz rękę Jokasty, nie wiedząc, że jest ona jego matką. Po latach nieszczęścia miasta prowadzą do odkrycia prawdy. Jokasta odbiera sobie życie, Edyp oślepia się i odchodzi z Antygoną.

Synowie Edypa, Eteokles i Polinejkes, mają dzielić władzę, ale Eteokles nie dopuszcza brata do tronu. Polinejkes sprowadza przeciw Tebom wyprawę siedmiu wodzów. Bracia zabijają się nawzajem. Kreon odmawia Polinejkesowi pogrzebu, a Antygona łamie zakaz i zostaje skazana na śmierć. Następna wyprawa, prowadzona przez synów poległych wodzów, czyli epigonów, doprowadza do zdobycia i zniszczenia Teb.

Legendy korynckie

Syzyf, bogaty władca Koryntu, bywa na Olimpie i ujawnia usłyszane tam sekrety. Po zdradzeniu ważnej tajemnicy Zeusa ma zostać zabrany przez Tanatosa. Król więzi jednak boga śmierci, przez co ludzie przestają umierać. Ares uwalnia Tanatosa, a Syzyf trafia do podziemia.

Wcześniej poleca żonie, by nie urządzała mu pogrzebu. Następnie skarży się na brak obrzędów i uzyskuje pozwolenie na powrót, rzekomo w celu ukarania małżonki. Na ziemi pozostaje dłużej, niż wolno, unikając ponownego wezwania. Ostatecznie zostaje zabrany do Hadesu i skazany na wtaczanie głazu na szczyt. Od tej kary pochodzi określenie syzyfowa praca, oznaczające wielki wysiłek bez oczekiwanego rezultatu. Kamień za każdym razem spada tuż przed ukończeniem pracy.

Bellerofon, potomek Syzyfa, zostaje fałszywie oskarżony i wysłany do króla Iobatesa z listem nakazującym jego zgładzenie. Otrzymuje zadanie zabicia Chimery. Dzięki Atenie zdobywa Pegaza i z jego grzbietu pokonuje ziejącego ogniem potwora. Sukcesy przynoszą mu królestwo i małżeństwo, ale rodzą nadmierną pewność siebie. Próba dostania się na Olimp kończy się strąceniem. Okaleczony bohater żyje potem samotnie.

Legendy lakońskie

Leda i Tyndareos wychowują Kastora, Polideukesa, Helenę i Klitajmestrę. Kastor i Polideukes, zwani Dioskurami, odznaczają się sprawnością oraz niezwykle silną więzią. Wyruszają na wyprawy i pomagają żeglarzom. Gdy Kastor ginie, brat nie chce żyć bez niego. Zeus umieszcza obu wśród gwiazd jako Bliźnięta. Helena, słynąca z urody, odgrywa później zasadniczą rolę w wydarzeniach prowadzących do wojny trojańskiej.

Legendy kreteńskie

Europa rodzi na Krecie Minosa i Radamantysa. Minos buduje potęgę wyspy, natomiast Radamantys słynie ze sprawiedliwości i po śmierci zostaje sędzią umarłych. Żona Minosa, Pazyfae, wydaje na świat Minotaura. Aby odizolować niebezpiecznego potwora, król poleca Dedalowi skonstruowanie labiryntu.

Dedal pragnie opuścić Kretę, ale Minos nie pozwala mu wyjechać. Artysta wykonuje dla siebie i Ikara skrzydła z piór spojonych woskiem. Nakazuje synowi unikać zarówno nadmiernej wysokości, jak i zbliżania się do wilgotnej powierzchni morza. Podczas lotu Ikar zapomina o przestrodze. Rozgrzany wosk puszcza, pióra odpadają, a chłopiec spada na wyspę i ginie. Dedal grzebie syna i dociera na Sycylię. Minos podejmuje później wyprawę po budowniczego, lecz ginie, a Dedal dożywa starości.

Polowanie na dzika kalidońskiego

Mojry uzależniają długość życia Meleagra od kawałka drewna płonącego w ognisku. Jego matka Altea gasi głownię i przechowuje ją, chroniąc syna. Po latach król Ojneus pomija Artemidę przy składaniu ofiar. Bogini posyła dzika pustoszącego kraj.

Meleager organizuje polowanie, w którym uczestniczą liczni bohaterowie oraz Atalanta. Dziewczyna jako pierwsza rani zwierzę, a Meleager ostatecznie je zabija. Oddaje jej głowę dzika, co wywołuje sprzeciw jego krewnych. W sporze zabija braci Altei. Matka, ogarnięta gniewem i żalem, wrzuca przechowywaną głownię do ognia. Gdy drewno się spala, Meleager umiera.

Atalanta później stawia zalotnikom warunek: poślubi tego, kto pokona ją w biegu. Hippomenes korzysta z pomocy Afrodyty i podczas wyścigu rzuca złote jabłka. Atalanta zatrzymuje się, by je zbierać, i przegrywa. Małżonkowie jednak nie zachowują szczęścia; spotyka ich przemiana w lwy.

Wyprawa Argonautów

Pelias pozbawia Ajzona tronu w Jolkos. Syn obalonego króla, Jazon, zostaje uratowany i wychowuje się u Chejrona. Jako młodzieniec pomaga nieznanej staruszce przeprawić się przez rzekę, tracąc sandał. Kobietą okazuje się Hera. Gdy Jazon przybywa do Jolkos w jednym sandale, Pelias rozpoznaje zapowiedzianego przez wyrocznię przeciwnika. Obiecuje oddać mu władzę, jeśli młodzieniec sprowadzi złote runo z Kolchidy.

Runo pochodzi od cudownego barana, na którym Fryksos i Helle uciekają przed śmiercią. Helle spada do morza, a brat dociera do Kolchidy. Tam składa zwierzę w ofierze i przekazuje złotą skórę królowi Ajetesowi. Runa strzeże smok.

Jazon zbiera bohaterów i wyrusza na okręcie Argo. Na Lemnos wyprawa zatrzymuje się wśród kobiet, które pozbyły się swoich mężów. Dalej żeglarze pomagają Fineusowi uwolnić się od harpii. W zamian poznają sposób bezpiecznego przebycia Symplegad, zderzających się skał. Wypuszczają najpierw ptaka, a następnie szybko przepływają między rozstępującymi się głazami.

Ajetes stawia Jazonowi warunki. Bohater ma ujarzmić ziejące ogniem byki, zaorać pole, zasiać smocze zęby i pokonać wyrastających z nich wojowników. Pomaga mu zakochana Medea, córka króla. Dzięki jej środkom i wskazówkom Jazon wykonuje zadania. Rzucony między wojowników kamień powoduje, że zabijają się wzajemnie. Medea pomaga uśpić smoka. Jazon odcina mu głowę i zabiera złote runo.

Argonauci uciekają wraz z Medeą. Aby powstrzymać pogoń ojca, czarodziejka zabija swojego brata i rozrzuca jego szczątki. Ajetes zatrzymuje się, by je zebrać. Po powrocie Medea odmładza Ajzona, a następnie przekonuje córki Peliasa, że podobny zabieg przywróci młodość ich ojcu. Córki zabijają króla, ale Medea nie przywraca go do życia.

Jazon i Medea przenoszą się do Koryntu. Po latach bohater postanawia poślubić Kreuzę. Medea pozornie godzi się z rozstaniem i przesyła rywalce zatruty strój, który sprowadza na nią śmierć. Następnie zabija własne dzieci i ucieka. Autor przywołuje również niepewne podanie o późniejszym pojednaniu Jazona i Medei oraz ich powrocie do Kolchidy.

X. Historia wojny trojańskiej

Oblężenie Troi

Na wesele Peleusa i Tetydy nie zostaje zaproszona Eris, bogini niezgody. W zemście rzuca między gości złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej. O nagrodę spierają się Hera, Atena i Afrodyta. Sędzią zostaje Parys, syn Priama. Wybiera Afrodytę, ponieważ obiecuje mu najpiękniejszą kobietę świata.

Parys przybywa do Sparty i uprowadza Helenę, żonę Menelaosa. Greccy władcy podejmują wyprawę po jej odzyskanie, a dowództwo obejmuje Agamemnon. Odyseusz próbuje uniknąć wojny, udając szaleństwo, ale podstęp zostaje wykryty. Achilles ukrywa się wśród dziewcząt na Skyros; zdradza go zainteresowanie bronią. Flota gromadzi się w Aulidzie. Aby umożliwić wypłynięcie, Agamemnon zgadza się na ofiarowanie córki Ifigenii. Artemida ratuje jednak dziewczynę i przenosi ją do Taurydy.

Pod Troją Grecy spotykają silny opór. Najważniejszym obrońcą miasta jest Hektor, syn Priama. Walki trwają latami, a bogowie wspierają różne strony. Achilles okazuje się najgroźniejszym spośród Greków. Jego ciało jest odporne na zranienie poza piętą, za którą Tetyda trzymała go podczas zanurzania w Styksie.

W dziesiątym roku wojny Apollo sprowadza na obóz zarazę, ponieważ Agamemnon krzywdzi jego kapłana. Wódz oddaje Chryzeidę, ale w zamian odbiera Achillesowi Bryzeidę. Urażony heros odmawia dalszej walki. Trojanie zyskują przewagę i zbliżają się do okrętów. Próby nakłonienia Achillesa do zgody nie przynoszą skutku.

Patroklos otrzymuje zgodę na wyruszenie w zbroi przyjaciela. Początkowo odrzuca Trojan, lecz ginie z ręki Hektora. Achilles wraca do boju, aby go pomścić. Zabija Hektora i znieważa jego ciało. Dopiero prośba Priama, przybyłego po zwłoki syna, porusza wojownika. Ciało wraca do Trojan, którzy mogą urządzić pogrzeb.

Achilles ginie później trafiony w piętę strzałą Parysa. Spór o jego zbroję kończy się przyznaniem jej Odyseuszowi. Upokorzony Ajaks popada w obłęd, a następnie odbiera sobie życie. Parys także ginie. Odyseusz i Diomedes z pomocą Heleny wykradają z miasta palladion, święty posąg Ateny.

Ostateczny podstęp polega na pozostawieniu wielkiego drewnianego konia. Wojsko greckie pozoruje odpłynięcie, a część wojowników ukrywa się wewnątrz konstrukcji. Laokoon ostrzega Trojan, lecz jego śmierć zadana przez węże utwierdza mieszkańców w błędnym przekonaniu, że powinni przyjąć dar. Wciągają konia do miasta.

Nocą ukryci Grecy wychodzą i otwierają bramy wojsku wracającemu spod Tenedos. Troja zostaje zdobyta i spalona. Giną Priam i mały Astianaks, syn Hektora; kobiety dostają się do niewoli. Menelaos odzyskuje Helenę i odstępuje od jej zabicia.

Powrót bohaterów

Agamemnon przybywa do Myken, gdzie Klitajmestra związała się z Egistem. Oboje zabijają wracającego wodza. Syn Agamemnona, Orestes, po latach wraca, porozumiewa się z siostrą Elektrą i mści ojca, mordując Egista oraz matkę.

Za matkobójstwo ścigają go Erynie. Apollo kieruje go do Aten, gdzie odbywa się sąd. Atena rozstrzyga na jego korzyść, lecz nie kończy to wszystkich cierpień bohatera. Orestes z przyjacielem Pyladesem wyrusza do Taurydy po posąg Artemidy. Trafiają w ręce ludzi składających cudzoziemców w ofierze. Kapłanką okazuje się uratowana przed laty Ifigenia. Rodzeństwo rozpoznaje się i ucieka wraz z Pyladesem oraz posągiem.

Menelaos i Helena po długiej wędrówce wracają do Sparty. Żyją tam razem aż do śmierci króla. Później wygnana Helena szuka schronienia na Rodos u Polikso. Kobieta obwinia ją o śmierć męża pod Troją. Wysyła służące przebrane za Erynie, które zabijają Helenę.

Tułaczka Odyseusza

Odyseusz chce wrócić do Itaki, Penelopy i syna Telemacha, ale droga zajmuje mu dziesięć lat. Po opuszczeniu Troi zostaje zniesiony przez burze i trafia do Lotofagów. Ich pokarm odbiera towarzyszom chęć powrotu. Odyseusz siłą zabiera ich na statki.

W jaskini cyklopa Polifema żeglarze zostają uwięzieni, a potwór pożera część załogi. Odyseusz upija go winem, podaje się za Nikogo i wypala mu jedyne oko. Mężczyźni wydostają się ukryci pod brzuchami baranów. Odpływając, Odyseusz ujawnia jednak swoje imię. Polifem wzywa ojca Posejdona, który odtąd utrudnia bohaterowi powrót.

Eol daje wędrowcowi worek z zamkniętymi wiatrami. Gdy Itaka jest już blisko, towarzysze otwierają dar, podejrzewając, że zawiera skarb. Burza odrzuca statki. Później ludożerczy Lajstrygonowie niszczą większość floty. Ocalały okręt dociera do Kirke, która zamienia część ludzi w świnie. Odyseusz, zabezpieczony przez Hermesa, zmusza ją do cofnięcia czaru.

Po pobycie u Kirke odwiedza krainę umarłych i wysłuchuje przepowiedni Tejrezjasza. Podczas dalszej żeglugi każe zatkać uszy załogi woskiem, a siebie przywiązać do masztu. Dzięki temu słyszy pieśń syren, lecz nie może poprowadzić okrętu ku zgubie. Mija także Skyllę i Charybdę, tracąc następnych towarzyszy.

Na wyspie Heliosa wygłodniali ludzie zabijają święte bydło. Karą jest zniszczenie statku. Tylko Odyseusz ocala. Trafia na wyspę Kalipso, gdzie pozostaje przez lata. Choć nimfa chce go zatrzymać, tęskni za domem. Na rozkaz bogów Kalipso pozwala mu odpłynąć. Kolejna burza rozbija jego tratwę, ale rozbitek dociera do kraju Feaków. Nauzykaa pomaga mu uzyskać opiekę na dworze Alkinoosa. Feakowie odwożą go na Itakę.

Atena pomaga Odyseuszowi ukryć tożsamość. W przebraniu żebraka dociera do własnego pałacu. Zalotnicy Penelopy od dawna korzystają z jego majątku i nalegają na nowe małżeństwo królowej. Penelopa przez pewien czas zwodzi ich, obiecując decyzję po ukończeniu tkaniny, którą nocami pruje.

Po powrocie Odyseusza rozpoznaje stary pies Argos, który wkrótce umiera. Penelopa ogłasza zawody: ma zwyciężyć człowiek, który napnie łuk Odyseusza i przestrzeli wyznaczony szereg toporów. Żebrak wykonuje zadanie, ujawnia się i rozprawia z zalotnikami.

Penelopa początkowo nie dowierza. Dopiero wiadomości znane wyłącznie małżonkom przekonują ją, że odzyskała męża. Odyseusz spotyka też ojca Laertesa. Po okresie życia z rodziną podejmuje jeszcze podróż zapowiedzianą przez Tejrezjasza. Ostatecznie wraca jako stary człowiek i czeka na kres życia.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.