Nie-Boska komedia

Wiadomości wstępne

Autor

Zygmunt Krasiński

Gatunek

Dramat romantyczny

Czas akcji

Nieokreślony; kilkanaście lat

Miejsce akcji

Dom Henryka, obóz rewolucjonistów, Okopy Świętej Trójcy

Pigułka wiedzy

Hrabia Henryk szuka życia na miarę własnych wyobrażeń o poezji, miłości i wielkości. Porzuca żonę dla zjawy idealnej kochanki, a później bezradnie obserwuje cierpienie swojego syna, Orcia. Gdy wybucha rewolucja, staje na czele arystokratów broniących się w Okopach Świętej Trójcy i przeciwstawia się Pankracemu. Części I i II tworzą dramat rodzinny, a części III i IV dramat społeczny. Łączy je Henryk, który pragnie wyjątkowości, a krzywdzi bliskich. Utwór pokazuje zarówno krzywdy wyrządzone przez dawnych panów, jak i przemoc rewolucjonistów. Finałowa wizja Chrystusa podważa przekonanie Pankracego, że zwycięstwo militarne daje mu pełną władzę nad przyszłością.

Geneza

Krasiński napisał Nie-Boską komedię w 1833 roku. Dramat ukazał się po raz pierwszy w 1835 roku w Paryżu, bez nazwiska autora. Tytuł nawiązuje do Boskiej komedii Dantego. Pierwotny tytuł brzmiał Mąż. W czasie pisania dramatu Krasiński miał 21 lat. Utwór reprezentuje dramat romantyczny: łączy świat realny z fantastycznym, a akcja swobodnie przechodzi między różnymi miejscami i etapami życia Henryka.

Bohaterowie

Hrabia Henryk

Arystokrata, poeta, mąż Marii i ojciec Orcia. W pierwszych częściach występuje przede wszystkim jako Mąż. Przedkłada wyobrażenie doskonałej miłości nad więź z żoną. Po jej śmierci troszczy się o syna, ale nie potrafi uchronić go przed cierpieniem. Podczas rewolucji dowodzi obroną Świętej Trójcy. Jest odważny i dochowuje słowa, lecz jego wypowiedzi ujawniają również pychę, nienawiść do przeciwników i przyjemność płynącą z rozkazywania. Dostrzega słabość własnego obozu, a mimo to odrzuca kapitulację. Po śmierci Orcia i przegranej walce popełnia samobójstwo.

Maria

Żona Henryka i matka Orcia. Pragnie jego miłości oraz zwyczajnego życia rodzinnego. Po porzuceniu próbuje stać się poetką, ponieważ sądzi, że tylko wtedy zasłuży na zainteresowanie męża. Na chrzcie życzy synowi poetyckiego daru i przeklina go, jeśli poetą nie zostanie. Trafia do zakładu dla osób psychicznie chorych; podczas wizyty Henryka mówi o swoich natchnieniach i umiera. Później Orcio opowiada o spotkaniach z nią w snach i widzeniach.

Orcio

Syn Henryka i Marii, obdarzony poetycką wyobraźnią. Nie interesują go zwykłe dziecięce zabawy. Układa własne słowa modlitwy, słyszy głos matki i doświadcza wizji. W wieku czternastu lat traci wzrok, ale nadal widzi obrazy wewnętrznie. W podziemiach Świętej Trójcy przekazuje ojcu wizję sądu nad jego rodem. Ginie od kuli podczas ostatniej obrony zamku.

Pankracy

Przywódca rewolucji, obdarzony siłą przekonywania i umiejętnością kierowania tłumem. Występuje przeciw dziedzicznym przywilejom i wskazuje cierpienie ludzi pracy. Uważa się za twórcę nowego porządku, lecz grozi śmiercią również swoim zwolennikom. Próbuje pozyskać Henryka, w którym rozpoznaje wybitnego przeciwnika. Po zdobyciu zamku skazuje arystokratów na śmierć i zapowiada zagospodarowanie zniszczonego kraju. Umiera po ujrzeniu postaci Chrystusa, której nie widzi stojący obok Leonard.

Leonard

Młody, gorliwy stronnik Pankracego. Domaga się natychmiastowego ataku, nie ufa arystokratom i podejrzewa wodza o zdradę, gdy ten zamierza spotkać się z Henrykiem. Odprawia obrzędy nowej religii na ruinach kościoła, pochwala zemstę i udziela zabójcom przewrotnego błogosławieństwa. W finale podtrzymuje słabnącego Pankracego i wzywa pomocy.

Przechrzta

Posłaniec Pankracego, a pod przymusem przewodnik Henryka po obozie rewolucjonistów. Hrabia grozi mu pistoletem, jeśli zostanie zdradzony. Przechrzta boi się zarówno swojego przymusowego towarzysza, jak i rozpoznania przez Leonarda. Po wyprowadzeniu Henryka z obozu zostaje uwolniony.

Chór Przechrztów

Przedstawia osoby ochrzczone, którym autor przypisuje ukryte zamiary zniszczenia chrześcijaństwa i przejęcia władzy. Krasiński powtarza tu antysemicki stereotyp spisku. Postacie chóru zamierzają wykorzystać bunt przeciw arystokracji, a następnie rozprawić się z samymi rewolucjonistami.

Bianchetti

Generał w obozie rewolucjonistów, zawodowy wojskowy przygotowujący zdobycie zamku. Podkreśla własny geniusz i wyższość nad towarzyszami. Henryk uznaje jego zachowanie za zapowiedź powstania nowej uprzywilejowanej grupy. Po zwycięstwie Pankracy powierza mu zburzenie warowni i wykonanie wyroku na pokonanych.

Jakub

Wierny sługa i żołnierz Henryka. Wykonuje jego rozkazy, pilnuje obrony, przekazuje informacje o braku amunicji i przyprowadza Orcia na ostatnie spotkanie z ojcem. Umierając, przeklina upór hrabiego i cierpienie, do którego doprowadziła walka.

Ojciec Chrzestny

Ojciec chrzestny Orcia, przekonany o własnej rozwadze i obywatelskich zasługach. Później zostaje wysłannikiem Pankracego i namawia obrońców do poddania zamku. Usiłuje pośredniczyć także po zwycięstwie rewolucjonistów, ale Pankracy każe go odprowadzić wraz ze skazanymi arystokratami.

Postacie fantastyczne

Anioł Stróż wskazuje Henrykowi miłość do rodziny i pomoc cierpiącym jako drogę ocalenia. Powstrzymuje jego upadek w przepaść podczas pogoni za Dziewicą i nakazuje powrót do dziecka.

Dziewica, wysłana przez złe duchy, przybiera wygląd idealnej kochanki, choć kryje rozkładające się ciało. Henryk podąża za nią, porzucając żonę i syna.

Orzeł jest fantastycznym posłańcem sławy. Obiecuje Henrykowi zwycięstwo i zachęca do walki w obronie czci oraz potęgi przodków.

Mefisto to postać związana z siłami zła, którą Henryk spotyka w górach. Podaje się za brzuchomówcę, próbując w ten sposób wyjaśnić usłyszane przed chwilą wezwanie Anioła Stróża.

Złe duchy przygotowują pokusy mające odwieść Henryka od miłości do bliskich: Dziewicę, Orła i złudny obraz rajskiej natury. Nad przepaścią szydzą z oszukanego hrabiego i próbują doprowadzić go do zguby.

Arystokraci

Obóz dawnych panów zgromadzonych w Świętej Trójcy. Przysięgają walczyć pod dowództwem Henryka, lecz później szukają możliwości ocalenia przez układy. Hrabia wypomina im ucisk poddanych, próżniactwo i zaniedbanie obowiązków. Po zdobyciu zamku Pankracy skazuje ich na śmierć.

Rewolucyjny tłum

Chłopi, robotnicy, rzemieślnicy, służący i inni uczestnicy buntu. Ich wypowiedzi odsłaniają rzeczywiste krzywdy społeczne, a zarazem żądzę odwetu. Nie wszyscy myślą tak samo: obok wyniszczonego pracą rzemieślnika występują ludzie, którzy otwarcie czerpią satysfakcję z zabijania. Tłum uznaje przywództwo Pankracego.

Streszczenie właściwe

Część I – małżeństwo Henryka i śmierć Marii

Część pierwszą otwiera przeciwstawienie poezji fałszywej, ograniczonej do pięknych słów i wyobrażeń, poezji prawdziwej, która przenika życie i łączy się z miłością do ludzi. Henryk uosabia pierwszą postawę, gdy dla wyśnionej kochanki porzuca rodzinę. Anioł Stróż wiąże możliwość jego ocalenia z małżeństwem i ojcostwem. Złe duchy wysyłają natomiast trzy pokusy: idealną kochankę, sławę przedstawioną pod postacią Orła oraz złudny obraz pięknej natury.

Henryk żeni się z Marią i przysięga ją zawsze kochać. Na weselu zachwyca się jej urodą i traktuje ją jak ucieleśnienie poezji. Wkrótce jednak codzienne sprawy małżeńskie zaczynają go nudzić. Nocą ukazuje mu się Dziewica, w której rozpoznaje swoje dawne marzenie o doskonałej miłości. Fantastyczna scena wcześniej ujawnia, że jej piękno jest oszustwem: widmo przybiera cudze włosy, oczy i pogrzebową suknię. Henryk nie dostrzega tego fałszu i obiecuje pójść za zjawą.

Maria zauważa obojętność męża. Przygotowuje chrzciny Jerzego Stanisława, nazywanego Orciem, ale nawet rozmowa o dziecku nie zbliża małżonków. Żona prosi, żeby Henryk nie odrzucił ich syna. Gdy pojawia się Dziewica, Maria widzi przerażające widmo i czuje grobowy zaduch, a Henryk nadal zachwyca się jego urodą. Obraża żonę i opuszcza dom. Maria mdleje z dzieckiem w ramionach.

Chrzest odbywa się pod nieobecność Henryka. Goście komentują zniknięcie gospodarza i stan jego żony. Maria przerywa obrzęd: błogosławi Orcia, aby został poetą, ponieważ wierzy, że wtedy ojciec go pokocha. Następnie dodaje przekleństwo na wypadek, gdyby syn poetą nie został. Traci przytomność, a służba ją wynosi. Obrzęd zostaje dokończony.

Henryk wędruje za Dziewicą przez piękny krajobraz i dociera nad przepaść. W czasie burzy złudzenie rozpada się: kwiaty ze skroni zjawy zmieniają się w pełzające stworzenia, suknia rozdziera się, odsłaniając kości. Złe duchy szydzą z Henryka i popychają go ku zagładzie. Wtedy odzywa się Anioł Stróż. Przypomina o odbywającym się chrzcie, ucisza fale i nakazuje ojcu wrócić do domu oraz kochać dziecko.

Po powrocie Henryk dowiaduje się, że Marię zabrano do zakładu dla osób psychicznie chorych. Obwinia się o jej nieszczęście, ale tajemniczy głos zarzuca mu układanie dramatu z własnych przeżyć. Hrabia jedzie do żony. Przed żoną doktora podaje się początkowo za przyjaciela męża Marii, a następnie żąda rozmowy z Marią bez świadków.

Maria mówi, że modliła się o poetyckie natchnienie i wreszcie stała się godna Henryka. Przywołuje obrazy burzy, bitwy i śmierci, zapewnia też, że Orcio będzie poetą. Wśród głosów innych pacjentów przedstawia wizję świata, w którym Bóg oszalał, a porządek stworzenia rozpada się. Henryk próbuje ją uspokoić i proponuje spotkanie z synem. Maria słabnie, żegna męża i umiera podczas jego wizyty; śmierć potwierdza przybyły doktor.

Część II – dzieciństwo Orcia i wybór walki

Poetycki wstęp przedstawia Orcia jako dziecko odmienne od rówieśników: zamyślone, delikatne i pochłonięte własnymi obrazami. Opowiadanie o dziecku i liryczne obrazy przeplatają się w utworze z dialogami; to synkretyzm rodzajowy, czyli łączenie cech epiki, liryki i dramatu. Dorośli usiłują objaśnić jego zachowanie według swoich przyzwyczajeń. Lekarz mówi o nerwach, profesor dostrzega zdolności naukowe, wojskowy przepowiada mu przyszłość pułkownika.

W dziesiątą rocznicę śmierci Marii Henryk przyprowadza syna na jej grób. Orcio nie potrafi powtarzać modlitwy w zwykłej postaci: same nasuwają mu się poetyckie słowa. Opowiada, że podczas zasypiania widuje matkę. Według jego relacji zbiera ona dla niego obrazy i natchnienia, aby ojciec go kochał. Także przy grobie słyszy jej głos. Henryk nie wie, czy ma do czynienia z widzeniem, czy z objawem choroby, i modli się o ocalenie rozumu dziecka.

Podczas spaceru Henryk rozmawia z Filozofem, który przewiduje wyzwolenie uciskanych i odrodzenie ludzkości przez zniszczenie dawnych form społecznych. Hrabia nie wierzy w tę obietnicę. Porównuje współczesny świat do spróchniałego drzewa: świeże listki nie powstrzymają jego upadku. Później, samotnie w górach, mówi o pustce własnego życia i przeczuwa zarówno ślepotę syna, jak i rozpad swojego środowiska.

Głos Anioła Stróża wzywa Henryka do miłości wobec chorych, głodnych i zrozpaczonych. Pojawiający się Mefisto próbuje sprowadzić to wezwanie do sztuczki brzuchomówcy. Następnie ukazuje się Orzeł i nakazuje hrabiemu bronić czci oraz potęgi przodków. Henryk wybiera obietnicę sławy. Zapowiada walkę z ludźmi, których uznaje za przeciwników dawnego porządku.

Gdy Orcio ma czternaście lat, jego wzrok gwałtownie słabnie. Lekarz uspokaja chłopca, lecz ojcu przekazuje, że nie widzi nadziei na wyleczenie. Henryk proponuje wielką zapłatę za ratunek, bez skutku. Orcio wyjaśnia, że nie dostrzega już rzeczy przed sobą, ale nadal widzi wewnętrzne obrazy: twarze, znane miejsca i przeczytane książki.

Nocą chłopiec wstaje i przemawia w stanie między snem a jawą. Błaga matkę o obrazy i myśli, z których mógłby stworzyć własny świat. Lekarz tłumaczy zachowanie zaburzeniem zmysłów i nadmierną drażliwością nerwów. Po wyjściu gości Henryk uspokaja Orcia zapewnieniem, że wzrok powróci, chociaż wcześniej usłyszał przeciwną ocenę. Wie zarazem, że zbliża się walka. Prosi mamkę Katarzynę, by została przy synu.

Część III – obóz rewolucjonistów i rozmowa przywódców

Poetycki wstęp pokazuje tłum wyniszczonych pracą, ubogich ludzi, którzy żądają chleba i śmierci panów. Nad zgromadzonymi panuje Pankracy, obiecujący zarobek i poprawę losu. W osobnej scenie Chór Przechrztów przedstawia plan wykorzystania rewolucji do zniszczenia chrześcijaństwa, a potem także samych rewolucjonistów.

Pankracy poleca Przechrzcie zapowiedzieć Henrykowi tajne spotkanie. Leonard domaga się natychmiastowego ataku na arystokratów i sprzeciwia się układom. Pankracy ucisza go, nawet grożąc śmiercią za nieposłuszeństwo. Wyjaśnia, że chce pozyskać Henryka, który zbiera wiernych sobie chłopów i zamierza pomóc obrońcom Świętej Trójcy. Sam przyznaje, że hrabia niepokoi go bardziej, niż wynikałoby to z liczby jego żołnierzy.

Henryk, przebrany w czarny płaszcz i czerwoną czapkę wolności, zmusza Przechrztę do oprowadzenia go po obozie. Grozi mu pistoletem, jeśli zostanie zdradzony. Ogląda taniec wokół szubienicy, słucha dawnych służących opowiadających o zabijaniu panów oraz rzeźników, którzy nie odróżniają zabijania ludzi od zabijania zwierząt.

Generał Bianchetti ogląda umocnienia i podkreśla wyższość własnego geniuszu nad pozostałymi buntownikami. Henryk dostrzega w tym początek nowej arystokracji. Umierający rzemieślnik opowiada natomiast o młodości straconej przy wyczerpującej pracy nad jedwabiem i przeklina kupców oraz zamożnych odbiorców towaru. Dalej chłopi wloką dawnego pana, żądając zwrotu lat pańszczyzny i wspominając śmierć dziecka pod batami.

Na ruinach kościoła Leonard odprawia obrzędy nowej wiary. Zapowiada świat szczęścia i równości, lecz przeciwnikom grozi śmiercią. Udziela Hermanowi, synowi filozofa, „święcenia” do zabijania dawnych władców. W orszaku uczestniczą także arystokratki, które opuściły mężów. Gdy Leonard zaczepia Henryka, hrabia podaje się za członka hiszpańskiego klubu zabójców. Przechrzta zostaje przedstawiony jako jego młodszy brat, ukrywający twarz, dopóki nie zabije przynajmniej barona. Podstęp pozwala obu uniknąć rozpoznania.

Po odejściu tłumu Henryk znów pragnie przemienić oglądane wydarzenia w wielką poezję. Tajemniczy głos ponownie zarzuca mu układanie dramatu. Hrabia słyszy także fantastyczny chór duchów opłakujących zburzone świątynie i odpowiada obietnicą krwawej zemsty. Wraca do swoich ludzi, uwalnia przewodnika i potwierdza bezpieczeństwo zapowiedzianego gościa.

O północy Pankracy przychodzi do domu Henryka. Proponuje mu zachowanie nazwiska i majątku w zamian za rezygnację z pomocy Świętej Trójcy. Przekonuje, że arystokracja utraciła siłę i musi ustąpić. Uzasadnia rewolucję głodem, krzywdą chłopów i poniżeniem pracowników; zapowiada przyszłość ludzi wolnych i zamożnych. Henryk odpowiada, że w obozie zobaczył dawne występki pod nowymi hasłami: walkę o władzę, bogactwo i przyjemność.

Pankracy próbuje jeszcze skłonić Henryka do ocalenia syna, lecz hrabia odmawia. Rozmówcy spierają się również o przeszłość. Pankracy wylicza zbrodnie, które przypisuje przodkom hrabiego: przemoc, oszustwa majątkowe i zdrady. Henryk przywołuje obronę kraju, opiekę nad potrzebującymi oraz budowę szkół, szpitali i świątyń. Obaj zapowiadają spotkanie na polu walki, a Jakub odprowadza gościa bezpiecznie do granicy posterunków.

Część IV – upadek Świętej Trójcy

W zamku Świętej Trójcy gromadzą się ostatni obrońcy dawnego porządku. Arcybiskup przekazuje Henrykowi miecz i mianuje go wodzem. Część arystokratów wcześniej zazdrości mu znaczenia i podważa jego zasługi. Zebrani przysięgają jednak walczyć do końca. Niemal zaraz potem kolejni możni pytają o możliwość uzyskania litości lub rozpoczęcia układów. Henryk zapowiada karę śmierci za nawoływanie do poddania.

Na wieży hrabia rozmyśla o swojej nowej roli. Wie, że walka prawdopodobnie zakończy się zagładą, ale cieszy go władza nad ludźmi, którzy wcześniej byli mu równi. Wydaje Jakubowi rozkazy dotyczące umocnień i zaopatrzenia. Po bitwie odwiedza Orcia. Syn prowadzi go do podziemi, w których zachowały się kajdany i narzędzia tortur.

Orcio widzi tam sąd dawnych ofiar nad rodem Henryka. Ojciec początkowo nie dostrzega postaci, później słyszy oskarżenia. Chór zarzuca hrabiemu, że kochał wyłącznie siebie i własne myśli, oraz zapowiada koniec jego rodu. Orcio rozpoznaje w oskarżonym sobowtóra ojca i mdleje. Hrabia wynosi syna z lochów.

W zamku narasta głód. Kobiety, dzieci i możni żądają rokowań. Ojciec Chrzestny przybywa jako poseł Pankracego i obiecuje bezpieczeństwo po przyjęciu nowego porządku. Henryk odrzuca propozycję i wypomina arystokratom ucisk poddanych, próżniactwo oraz zaniedbanie obowiązków. Gdy tłum chce go związać i wydać przeciwnikom, odwołuje się do osobistej wierności żołnierzy. Przypomina wspólne niebezpieczeństwa oraz udzieloną im pomoc. Żołnierze pozostają przy nim i dostają resztę żywności przed kolejną walką.

Obrońcom kończy się amunicja. Henryk każe przyprowadzić Orcia, aby się z nim pożegnać. Chłopiec mówi, że usłyszał od matki zapowiedź spotkania jeszcze tego wieczoru. Ojciec prosi syna o przebaczenie za to, że dał mu życie. Podczas szturmu Orcio pada trafiony kulą. Henryk przykłada szablę do ust syna, żeby sprawdzić, czy oddycha, po czym wraca do walki.

Hrabia spotyka śmiertelnie rannego Jakuba. Sługa przed śmiercią przeklina jego upór. Rewolucjoniści zajmują kolejne części zamku, a pozostali arystokraci błagają o litość. Henryk nie chce oddać się w ręce zwycięzców. Staje nad przepaścią, przeklina poezję i skacze w dół.

Pankracy skazuje pokonanych na śmierć. Odrzuca pośrednictwo Ojca Chrzestnego i jego również dołącza do skazanych. Żołnierz opisuje samobójczy skok nieznanego obrońcy i przynosi jego szablę. Pankracy rozpoznaje broń Henryka oraz przyznaje, że przeciwnik jako jedyny z przywódców dochował słowa. Bianchettiemu poleca zburzyć warownię i wykonać wyrok.

Na baszcie Pankracy mówi Leonardowi, że zwycięstwo stanowi dopiero połowę zadania. Chce zagospodarować ziemię, połączyć jeziora i dać ludziom warunki do życia; bez takiej odbudowy uważa zniszczenie za nieodkupione. Nagle dostrzega ponad przepaścią Chrystusa wspartego na krzyżu, z koroną cierniową z piorunów. Leonard widzi jedynie chmurę oświetloną słońcem. Pankracy nie może znieść spojrzenia widzianej postaci i daremnie prosi o zasłonięcie oczu. Finał wyraża prowidencjalizm, czyli przekonanie, że nad historią czuwa Bóg: zwycięski przywódca upada wobec wizji Chrystusa. Woła „Galilaee, vicisti!”, czyli „Galilejczyku, zwyciężyłeś!”, po czym umiera w ramionach Leonarda.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.