Odyseja

Wiadomości wstępne

Autor

Homer

Gatunek

Epos bohaterski

Czas akcji

Około czterdziestu dni dziesiątego roku po wojnie trojańskiej

Miejsce akcji

Itaka i wyspy oraz wybrzeża Morza Śródziemnego

Pigułka wiedzy

Po zwycięstwie pod Troją Odyseusz przez dziesięć lat usiłuje wrócić do domu. Podczas wędrówki doświadcza niebezpieczeństw, pokus i strat, a jego żona Penelopa odwleka wybór nowego męża. Bohater ocala życie dzięki pomysłowości, wytrwałości i pomocy Ateny, choć własną pychą sprowadza na siebie gniew Posejdona. Na Itace zabija zalotników, po czym Penelopa rozpoznaje go dzięki wspólnej tajemnicy małżeńskiego łoża.

Geneza

Odyseja ukształtowała się w tradycji greckiej poezji ustnej, a jej powstanie zwykle datuje się na VIII wiek p.n.e. Autorstwo tradycyjnie przypisuje się Homerowi. Kwestia homerycka to zespół pytań o tożsamość poety, udział tradycji ustnej i sposób powstania przypisywanych mu eposów.

Epos jest rozbudowanym utworem narracyjnym o ważnych dla wspólnoty bohaterach, przedstawionych na tle świata ludzi i bogów. Odyseja liczy dwadzieścia cztery pieśni. Rozpoczyna się w późnym etapie powrotu, a wcześniejsze przygody poznajemy z opowieści bohatera. Takie wejście w środek zdarzeń określa się jako in medias res. Akcja właściwa zajmuje około czterdziestu dni, natomiast przywołane wspomnienia obejmują dziesięcioletnią tułaczkę.

Grecki oryginał napisano heksametrem, wersem złożonym z sześciu stóp metrycznych. Sztuce ustnego opowiadania służy epitet stały, regularnie powracające określenie postaci lub zjawiska, na przykład różanopalca Jutrzenka. Porównanie homeryckie rozbudowuje człon porównujący w samodzielny obraz: w pieśni VI zbliżający się do dziewcząt Odyseusz zostaje zestawiony z głodnym lwem przemierzającym deszcz i wiatr w poszukiwaniu zdobyczy.

Bohaterowie

Odyseusz

Król Itaki, mąż Penelopy i ojciec Telemacha. Wyróżnia go metis, czyli praktyczna, pomysłowa inteligencja pozwalająca znaleźć rozwiązanie w zmiennej sytuacji. Używa podstępu przeciw cyklopowi i zalotnikom. Po ucieczce z jaskini Polifema dumnie wyjawia swoje imię, ściągając na siebie zemstę Posejdona.

Penelopa

Żona Odyseusza. Odwleka wybór jednego z zalotników i chroni dom nieobecnego męża. Posługuje się podstępem z tkanym całunem, a po powrocie Odyseusza sprawdza jego tożsamość.

Telemach

Syn Odyseusza i Penelopy. Wyrusza po wiadomości o ojcu, odwiedza Nestora oraz Menelaosa. Po powrocie pomaga ojcu pokonać zalotników.

Atena

Bogini wspierająca Odyseusza i Telemacha. Doradza im, przybiera różne postacie, pomaga ukryć wygląd powracającego króla. Jej działania ilustrują podwójną motywację zdarzeń: ludzkiemu wysiłkowi towarzyszy ingerencja bogów.

Posejdon

Bóg morza i ojciec Polifema. Mści się na Odyseuszu za oślepienie syna, wzniecając burze i utrudniając powrót na Itakę.

Kalipso

Bogini mieszkająca na Ogygii. Przez lata zatrzymuje Odyseusza i oferuje mu nieśmiertelność. Wypuszcza go na rozkaz Zeusa.

Kirke

Czarodziejka zamieniająca towarzyszy Odyseusza w świnie. Pokonana przywraca im ludzką postać i gości ich przez rok. Przekazuje wskazówki dotyczące dalszej drogi.

Nauzykaa

Córka króla Feaków, Alkinoosa. Spotyka rozbitka nad brzegiem morza, daje mu odzież i wskazuje drogę do pałacu rodziców.

Polifem

Jednooki cyklop, syn Posejdona. Więzi przybyszów w jaskini i pożera ludzi z załogi. Oślepiony przez Odyseusza wzywa ojca na pomoc.

Towarzysze Odyseusza

Załoga dzieląca trudy podróży. Część jej członków ginie z rąk potworów i wrogów. Pozostali, mimo ostrzeżenia, zabijają święte bydło Heliosa i ponoszą śmierć podczas burzy zesłanej przez Zeusa.

Eumajos

Wierny świniopas. Gości Odyseusza przebranego za żebraka, a później wspiera go w walce o odzyskanie domu.

Eurykleja

Stara piastunka Odyseusza. Podczas obmywania nóg przybysza rozpoznaje bliznę po dawnym polowaniu i zachowuje jego tajemnicę.

Antinoos

Jeden z najbardziej zuchwałych zalotników Penelopy. Uderza przebranego Odyseusza stołkiem. Ginie jako pierwszy od strzały króla.

Zalotnicy

Młodzi możni zabiegający o rękę Penelopy. Ucztują na koszt jej domu i planują śmierć Telemacha. Podczas walki zostają zamknięci w sali pałacu.

Streszczenie właściwe

Pieśni I–IV

Na Itace zalotnicy ucztują na koszt Odyseusza i naciskają na Penelopę, aby wybrała nowego męża. Kobieta odwleka decyzję, obiecując podjąć ją po ukończeniu całunu dla Laertesa. W dzień tka, a nocą pruje pracę, aż jedna ze służących zdradza podstęp.

Telemach, wspierany przez Atenę, odwiedza Nestora i Menelaosa, szukając wiadomości o ojcu. Ten wątek, obejmujący pierwsze cztery pieśni, nazywa się Telemachią. Menelaos przekazuje, że Odyseusz żyje u Kalipso, tymczasem zalotnicy przygotowują zasadzkę na wracającego syna.

Pieśń V

Odyseusz przebywa na Ogygii. Kalipso oferuje mu życie przy sobie i nieśmiertelność, ale bohater tęskni za Penelopą oraz ojczyzną. Nostos, czyli powrót do domu po długiej nieobecności, jest głównym celem jego wędrówki. Na polecenie Zeusa, przekazane przez Hermesa, Kalipso zgadza się go wypuścić.

Odyseusz buduje tratwę. Posejdon wznieca burzę, która niszczy ją na morzu. Leukotea, zwana także Ino, daje rozbitkowi cudowną przepaskę chroniącą przed utonięciem. Bohater dopływa do ziemi Feaków i zasypia ukryty wśród liści.

Pieśni VI–VIII

Nauzykaa pomaga rozbitkowi i wskazuje drogę do pałacu Alkinoosa. Na dworze otrzymuje on posiłek, odzież i obietnicę odwiezienia do ojczyzny. Feakowie przestrzegają ksenii, świętego prawa gościnności zobowiązującego gospodarza do opieki nad przybyszem. Pieśń Demodoka o wojnie trojańskiej wywołuje u Odyseusza łzy. Alkinoos pyta go o imię i przeszłość.

Pieśń IX

Odyseusz zdradza, kim jest, i rozpoczyna narrację retrospektywną, opowieść o wydarzeniach wcześniejszych niż aktualny moment akcji. Po odpłynięciu spod Troi jego ludzie napadają na Kikonów, a zwlekając z odwrotem, ponoszą straty. U Lotofagów część załogi spożywa lotos i traci pragnienie powrotu. Odyseusz siłą odprowadza ich na statki.

W jaskini Polifema cyklop zamyka wejście głazem i pożera kolejnych ludzi. Bohater upija go winem, podaje się za Nikogo, a następnie oślepia. Gdy Polifem woła, że krzywdzi go Nikt, inni cyklopi odchodzą. Więźniowie wydostają się pod brzuchami baranów.

Już ze statku Odyseusz wykrzykuje cyklopowi swoje prawdziwe imię. To przejaw hybris, nadmiernej pychy skłaniającej do przekroczenia właściwej miary. Polifem prosi Posejdona, aby wróg powrócił późno, samotnie i na cudzym okręcie.

Pieśń X

Eol daje Odyseuszowi worek z zamkniętymi przeciwnymi wiatrami. Gdy Itaka jest już blisko, towarzysze otwierają go, podejrzewając ukryte skarby. Wiatry odrzucają statki od celu. Eol odmawia ponownej pomocy.

U Lajstrygonów olbrzymi niszczą okręty i zabijają załogę. Zniszczenia unika jedynie statek Odyseusza zacumowany poza przystanią. Następnie Kirke zamienia część jego ludzi w świnie. Hermes daje bohaterowi ziele moly, które chroni przed czarami. Odyseusz wymusza na czarodziejce przywrócenie towarzyszom ludzkiej postaci. Po roku załoga przypomina o powrocie, a Kirke kieruje ich do wróżbity Tejrezjasza w krainie zmarłych.

Pieśń XI

Odyseusz dociera do granicy świata umarłych i obrzędem ofiarnym przywołuje cienie. Ten epizod to nekyja, opowieść o wywoływaniu dusz zmarłych. Tejrezjasz ostrzega przed naruszeniem stad Heliosa i zapowiada trudny powrót.

Bohater spotyka matkę, którą trzykrotnie bezskutecznie próbuje objąć, oraz dawnych towarzyszy wojny. Achilles mówi, że wolałby pracować jako najemnik u ubogiego człowieka na ziemi, niż panować nad wszystkimi umarłymi. Odyseusz odchodzi, gdy napierający tłum duchów budzi w nim lęk.

Pieśń XII

Po powrocie do Kirke Odyseusz grzebie Elpenora, zmarłego towarzysza, i otrzymuje dalsze przestrogi. Przed przepłynięciem obok Syren zatyka ludziom uszy woskiem, a siebie każe przywiązać do masztu. Gdy pod wpływem śpiewu prosi o uwolnienie, załoga zaciska więzy.

Podczas przeprawy między Skyllą a Charybdą Skylla porywa sześciu ludzi. Na wyspie Heliosa wygłodzeni towarzysze zabijają święte bydło, gdy Odyseusz śpi. Po wypłynięciu Zeus niszczy statek. Załoga ginie, a jedyny ocalały bohater dociera do Kalipso. W ten sposób opowieść bohatera dochodzi do momentu, od którego zaczęła się akcja właściwa.

Pieśni XIII–XX

Feakowie odwożą bohatera na Itakę. Atena nadaje mu wygląd żebraka. Odyseusz korzysta z gościnności Eumajosa, spotyka Telemacha i przygotowuje plan odzyskania domu.

Kolejne sceny wykorzystują anagnoryzm, czyli rozpoznanie prawdziwej tożsamości postaci. Pies Argos poznaje pana mimo przebrania i umiera po jego ujrzeniu. W pałacu Eurykleja odkrywa bliznę Odyseusza, obmywając mu nogi. Bohater nakazuje jej milczenie, a przed Penelopą nadal udaje przybysza.

Pieśni XXI–XXIII

Penelopa ogłasza próbę napięcia łuku Odyseusza i strzału przez otwory ustawionych toporów. Dokonuje tego Odyseusz przebrany za żebraka. Następnie zabija Antinoosa i oznajmia zalotnikom, kim jest. Wsparty przez Telemacha, Eumajosa i wiernego wolarza rozprawia się z zalotnikami.

Penelopa sprawdza męża, polecając przenieść małżeńskie łoże. Odyseusz wie, że zbudował je wokół pnia oliwnego i że jego przesunięcie wymagałoby zniszczenia konstrukcji. Wspólna tajemnica przekonuje Penelopę. Małżonkowie padają sobie w ramiona.

Pieśń XXIV

Odyseusz spotyka starego ojca, Laertesa, i potwierdza swoją tożsamość blizną oraz wspomnieniem drzew, które otrzymał od niego w dzieciństwie. Krewni zabitych zalotników występują zbrojnie przeciw królowi. Po rozpoczęciu starcia Atena, wykonując wolę Zeusa, powstrzymuje walkę i doprowadza do zawarcia pokoju.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.