Wiadomości wstępne
- Autor
- Honoré de Balzac
- Gatunek
- Powieść realistyczna
- Czas akcji
- 1819–1820
- Miejsce akcji
- Paryż, pensjonat pani Vauquer i arystokratyczne salony
Pigułka wiedzy
Ubogi student Eugeniusz de Rastignac próbuje wejść do paryskiego świata wpływów i pieniędzy. W pensjonacie poznaje Goriota, który oddaje córkom majątek, a coraz rzadziej może liczyć na ich obecność i troskę. Vautrin proponuje studentowi awans dzięki małżeństwu poprzedzonemu zbrodnią, natomiast wicehrabina de Beauséant wprowadza go do salonów. Po śmierci Goriota Eugeniusz uczestniczy w jego skromnym pogrzebie, rzuca wyzwanie Paryżowi i idzie na obiad do Delfiny, jednej z córek zmarłego.
Geneza
Powieść ukazywała się na przełomie 1834 i 1835 roku, a wydanie książkowe wyszło w 1835 roku. Należy do Komedii ludzkiej. Ten cykl powieściowy, czyli zespół utworów połączonych światem przedstawionym i powracającymi bohaterami, ukazuje społeczeństwo francuskie różnych warstw. Przy pracy nad Ojcem Goriot Balzac uczynił powrót postaci zasadą budowania większej całości: Rastignac, znany już z Jaszczura, występuje tutaj jako student rozpoczynający karierę.
Realizm polega na tworzeniu wiarygodnego obrazu życia społecznego, motywacji i warunków materialnych. Szczegóły domu, ubioru oraz wydatków wskazują pozycję bohaterów. Narrator wszechwiedzący zna ich przeszłość i myśli, a także komentuje mechanizmy świata przedstawionego. Balzac tworzy typy społeczne, postacie skupiające cechy określonego środowiska lub postawy: Nucingen reprezentuje finansjerę, Rastignac ambitną młodzież z prowincji, a pani Vauquer drobnomieszczańską zapobiegliwość.
Los Goriota łączy się z motywem ojca porzuconego przez córki, znanym z Króla Leara Szekspira. Określenie „Chrystus ojcostwa” ujmuje jego całkowite poświęcenie dzieciom; narrator porównuje twarz cierpiącego starca do malarskich przedstawień męki Chrystusa.
Bohaterowie
Jan Joachim Goriot
Były wytwórca makaronu i handlarz, który dorobił się na obrocie zbożem i mąką podczas rewolucji francuskiej. Po śmierci żony całą miłość skupia na córkach. Wyposaża je w ogromne posagi i nadal finansuje ich potrzeby. Jego miłość bezwarunkowa, niezależna od odwzajemnienia, przybiera formę niszczącego go uzależnienia: sprzedaje ostatnie cenne przedmioty, by spełniać kolejne żądania córek.
Eugeniusz de Rastignac
Młody szlachcic z prowincji, student prawa. Jego droga ma charakter inicjacji, wejścia w nowy świat i poznania rządzących nim zasad. Jest bohaterem dynamicznym, którego postawa zmienia się w toku wydarzeń: początkową wiarę w łatwe połączenie kariery z uczciwością zastępuje świadomy udział w rywalizacji. Zarazem odrzuca plan Vautrina i opiekuje się umierającym Goriotem.
Anastazja de Restaud
Starsza córka Goriota, żona arystokraty. Finansuje kochanka, Maksyma de Trailles. Długi i sprzedaż rodzinnych klejnotów prowadzą do konfliktu z mężem oraz kolejnych żądań wobec ojca. Przybywa do Goriota w czasie jego agonii.
Delfina de Nucingen
Młodsza córka Goriota, żona bogatego bankiera. Marzy o dostępie do najwyższych salonów. Mąż kontroluje jej pieniądze. Wiąże się z Rastignakiem, a ojciec pomaga urządzić mieszkanie dla ich spotkań.
Vautrin
Charyzmatyczny mieszkaniec pensjonatu, ukrywający tożsamość zbiegłego galernika Jakuba Collina. Z bezwzględnej oceny społeczeństwa wyprowadza zgodę na zbrodnię. Jego cynizm polega na jawnym lekceważeniu zasad moralnych i przekonaniu, że pod wzniosłymi słowami kryje się interes. Organizuje pojedynek, który ma usunąć brata Wiktoryny Taillefer.
Wicehrabina de Beauséant
Kuzynka Rastignaca, otwierająca mu drogę do salonów i ucząca reguł awansu. Jej ukochany wybiera korzystne małżeństwo z inną kobietą. Wicehrabina urządza pożegnalny bal i opuszcza paryskie towarzystwo.
Wiktoryna Taillefer
Córka bogacza, który odsunął ją od siebie i uprzywilejował syna. Mieszka w pensjonacie pod opieką pani Couture. Kocha Eugeniusza; po śmiertelnym zranieniu brata odzyskuje zainteresowanie ojca i pozycję dziedziczki.
Pani Couture
Opiekunka Wiktoryny. Towarzyszy jej w pensjonacie i zabiega o pojednanie dziewczyny z ojcem.
Horacy Bianchon
Student medycyny i przyjaciel Eugeniusza. Opiekuje się Goriotem podczas choroby, szuka pomocy lekarskiej i wspólnie z Rastignakiem organizuje jego pogrzeb.
Pani Vauquer
Właścicielka pensjonatu. Ocenia lokatorów według ich zamożności; początkowo interesuje się Goriotem jako możliwym mężem, a po jego zubożeniu przyłącza się do drwin.
Panna Michonneau
Lokatorka pensjonatu, która za wynagrodzeniem pomaga policji rozpoznać Vautrina. Podaje mu środek wywołujący utratę przytomności i sprawdza piętno galernika.
Poiret
Były urzędnik, mieszkaniec pensjonatu. Towarzyszy Michonneau w rozmowach z policjantem i opuszcza gospodę razem z nią po aresztowaniu Vautrina.
Streszczenie właściwe
Pensjonat pani Vauquer
Narrator opisuje zaniedbaną gospodę, jej zapach, meble, posiłki i lokatorów zajmujących pokoje odpowiednie do swoich dochodów. Pensjonat tworzy mikrokosmos, mały świat skupiający relacje i podziały szerszej zbiorowości. Przy wspólnym stole spotykają się student, były urzędnik, uboga dziewczyna, zamożny pozornie Vautrin i zubożały kupiec.
Obiektem drwin jest Goriot. Wprowadził się jako człowiek bogaty, potem przechodził do tańszych pokojów i sprzedawał cenne przedmioty. Otoczenie przypisuje mu romanse z eleganckimi kobietami, które go odwiedzają. Są to jego córki: Anastazja i Delfina.
Wejście Rastignaca do salonów
Eugeniusz przyjechał do Paryża studiować prawo. Po pobycie w ubogim rodzinnym domu szuka drogi do szybszego awansu. Dzięki kuzynce de Beauséant bywa w towarzystwie i poznaje Anastazję. Podczas wizyty u niej wspomina Goriota, po czym gospodarze zaczynają traktować go chłodno.
Wicehrabina i jej otoczenie wyjaśniają mu, kim są córki starca. Goriot dał im duże posagi, a zięciowie odsuwają go od rodzin. Mezalians to małżeństwo osób o nierównej pozycji społecznej; małżeństwo kupieckiej córki Anastazji z hrabią łączy arystokratyczne nazwisko z kupieckim majątkiem.
Kuzynka radzi Eugeniuszowi wykorzystać kontakty z wpływowymi kobietami. Student wybiera Delfinę, spragnioną wejścia do arystokratycznych salonów. Karierowiczostwo, podporządkowanie działań zdobyciu pozycji, ujawnia się w jego staraniach o wygląd i znajomości. Prosi matkę oraz siostry o pieniądze na elegancki ubiór; bliskie rezygnują z własnych potrzeb, by mu je przysłać.
Propozycja Vautrina i romans z Delfiną
Vautrin przedstawia studentowi plan poślubienia Wiktoryny. Jej brat miałby zginąć w pojedynku z człowiekiem podstawionym przez galernika, a dziewczyna odziedziczyłaby majątek. Vautrin oczekuje części pieniędzy. Propozycja stawia problem współodpowiedzialności, ponoszenia moralnych konsekwencji zbrodni wykonanej przez kogoś innego dla własnej korzyści. Rastignac odmawia udziału w planie.
W teatrze Eugeniusz poznaje Delfinę. Kobieta potrzebuje pieniędzy, ponieważ mąż kontroluje jej środki. Powierza studentowi sumę do gry; wygrana pozwala jej wywiązać się z pilnego zobowiązania. Wzajemne zainteresowanie przeradza się w romans. Goriot popiera ten związek, zaprzyjaźnia się z Eugeniuszem i pomaga urządzić mieszkanie, w którym będzie mógł widywać córkę.
Pojedynek i aresztowanie Vautrina
Policjant występujący jako Gondureau proponuje Michonneau i Poiretowi zapłatę za rozpoznanie przestępcy. Michonneau podaje Vautrinowi środek wywołujący utratę przytomności. Ujawnione piętno potwierdza tożsamość zbiegłego galernika.
Wcześniej Vautrin odurza Eugeniusza, by uniemożliwić mu udaremnienie pojedynku. Do pensjonatu dociera wiadomość o śmiertelnym zranieniu młodego Taillefera. Wiktoryna zostaje wezwana do domu ojca. Policja aresztuje Vautrina, który próbuje jeszcze zawstydzać i prowokować lokatorów. Mieszkańcy żądają odejścia donosicielki. Michonneau opuszcza pensjonat z Poiretem, a pani Vauquer liczy straconych klientów.
Kłopoty córek i bal wicehrabiny
Delfina dowiaduje się, że Nucingen uwikłał jej majątek w ryzykowne operacje finansowe. Anastazja potrzebuje pieniędzy na długi Maksyma; sprzedaż klejnotów wywołała konflikt z jej mężem. Siostry kłócą się przy ojcu o nierówne korzystanie z jego pomocy. Patologia więzi, czyli niszczący sposób funkcjonowania relacji, ujawnia się w kolejnych żądaniach wobec człowieka, który oddał już niemal wszystko. Goriot próbuje ratować obie córki i pod wpływem wyczerpania oraz gwałtownych emocji ciężko choruje.
Wicehrabina de Beauséant organizuje ostatni bal przed opuszczeniem Paryża. Jej ukochany porzucił ją dla korzystnego małżeństwa. Udział w balu jest dla Delfiny upragnionym sukcesem towarzyskim. Rastignac udaje się tam, chociaż stan Goriota budzi coraz większy niepokój.
Agonia Goriota
Eugeniusz i Bianchon zapewniają choremu pomoc. Brakuje pieniędzy na leczenie, opał i opiekę. Goriot czeka na córki, których przyjście opóźniają domowe konflikty, zobowiązania oraz choroba Delfiny.
Starzec na przemian oskarża dzieci, usprawiedliwia je i błaga o ich obecność. Żałuje, że oddał majątek, dzięki któremu mógłby jeszcze przyciągnąć córki, po czym ponownie chce zapewnić im szczęście. Anastazja przybywa w rozpaczy podczas agonii. Goriot umiera pod opieką Eugeniusza i Bianchona.
Pogrzeb i wyzwanie rzucone Paryżowi
Przyjaciele z trudem zbierają środki na skromny pogrzeb. Symboliczny szczegół, konkretny element skupiający szerszy sens, pojawia się w orszaku: przyjeżdżają puste powozy z herbami rodzin córek. Anastazja i Delfina nie uczestniczą w ceremonii.
Po pochówku Eugeniusz spogląda z cmentarza na Paryż. Rzuca miastu wyzwanie: „Teraz my się spróbujemy!”. Następnie idzie na obiad do pani de Nucingen.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
