Określona epoka

Wiadomości wstępne

Autor

Stanisław Barańczak

Gatunek

Wiersz (liryka roli)

Czas akcji

Nie dotyczy

Miejsce akcji

Nie dotyczy

Pigułka wiedzy

Wiersz naśladuje przemówienie przedstawiciela władzy, który opisuje epokę za pomocą pustych formuł. Mówca zapowiada kontrolę cudzych wypowiedzi, a swoje stanowisko przedstawia jako wspólny pogląd zebranych. Odchrząknięcia, picie wody i urywane zdania świadczą o nieporadności mówcy. Na koniec ogłasza, że istnieje tylko jedna prawda.

Geneza

Utwór należy do tomu Ja wiem, że to niesłuszne. Wiersze z lat 1975–1976, wydanego w 1977 roku przez Instytut Literacki w Paryżu. Barańczak działał w Komitecie Obrony Robotników i był objęty zakazem publikowania w oficjalnym obiegu. Bezpośrednim kontekstem wiersza jest doświadczenie cenzury oraz propagandy PRL.

Autor był przedstawicielem Nowej Fali, nazywanej także Pokoleniem ’68: generacji poetów analizujących język życia publicznego i fałsz oficjalnych komunikatów. Poezja lingwistyczna czyni język przedmiotem obserwacji: bada ukryte w słowach znaczenia, językowe przyzwyczajenia i sposoby oddziaływania na ludzi. Tutaj materiałem poetyckim są urzędowe zwroty i zacinająca się mowa.

Bohaterowie

Mówca

Występuje jako przedstawiciel oficjalnego stanowiska. Zbiorowe my pozwala mu przemawiać w imieniu słuchaczy. Przyznaje sobie prawo określania prawdy oraz usuwania niewygodnych zdań. Jest to liryka roli: poeta powierza wypowiedź wykreowanej postaci o własnym języku i poglądach.

Słuchacze

Są zbiorowym adresatem. O ich obecności świadczą zwroty mówcy oraz pytanie skierowane do sali. W zapisie wystąpienia głos zabiera wyłącznie przemawiający, który sam ogłasza zgodę zgromadzonych.

Streszczenie właściwe

Ogólniki o epoce

Przemówienie wielokrotnie wraca do tytułowej formuły. Określenie sugerujące ścisłość sąsiaduje z urwanymi zapewnieniami o wysiłkach i narastających konfliktach. Nowomowa to język podporządkowany ideologii: narzuca oceny oraz ogranicza możliwość samodzielnego nazywania rzeczywistości. Tutaj gotowe zwroty zastępują wiadomości o tym, czego dotyczą wysiłki i konflikty.

Rozpad wypowiedzi

Nawiasy umieszczone wewnątrz wersów pełnią funkcję didaskaliów, czyli wskazówek dotyczących zachowania mówiącego. Rejestrują odchrząknięcia, picie wody i odstawianie szklanki. Wtrącenie rozcina nawet słowo „epoce” na początkowe e oraz dalsze poce.

Przerzutnia polega na przeniesieniu dalszej części zdania lub związku składniowego do następnego wersu. U Barańczaka podział dodatkowo zaburza tok przemowy. Powstaje parodia, czyli naśladowanie stylu z wyostrzeniem jego cech w celu ośmieszenia: ceremonialny ton wystąpienia zderza się z kaszlem i piciem z karafki.

Zapowiedź kontroli

Szereg czasowników o określaniu, podkreślaniu, wykreślaniu i przekreślaniu tworzy grę słów, wykorzystującą podobieństwo brzmienia oraz zmianę znaczeń. Mówca przechodzi od opisywania epoki do zapowiedzi usuwania zdań i niweczenia cudzych planów.

Cenzura to kontrola wypowiedzi przeznaczonych do publicznego obiegu, połączona z eliminowaniem niepożądanych treści. W przemówieniu dotyka zdań, które zbyt słabo podkreślają obowiązujące stanowisko. Groźba pod adresem przeciwników urywa się jeszcze przed ich wskazaniem.

Pytanie i puenta

Formuła „Kto ma pytania? Nie widzę” natychmiast zamyka możliwość odpowiedzi. To manipulacja, czyli sterowanie odbiorcami z ukryciem rzeczywistego celu: mówca przedstawia własną decyzję jako zgodę sali.

Ironia, czyli rozbieżność między słowami a ich rzeczywistym sensem, polega tu na sprzeczności między zapewnieniem o prawdzie a mimowolnym przyznaniem się do fałszu. Nawykowy przerywnik „nieprawda”, który dosłownie oznacza zaprzeczenie prawdy, trafia do samej puenty: „taka jest prawda, nieprawda, i innej prawdy nie ma”.

Budowa i kompozycja

Utwór ma formę wiersza wolnego, bez stałej liczby sylab i regularnego układu rymów. Podział na wersy wyodrębnia słowa oraz rozbija związki składniowe, przez co czytelnik śledzi równocześnie sens przemówienia i sposób jego wypowiadania. Wywód prowadzi od ogólników o epoce do zapowiedzi kontroli cudzych wypowiedzi. Powrót do słów otwierających wystąpienie tworzy kompozycję klamrową, w której zakończenie powtarza początek.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.