Pan Tadeusz

Wiadomości wstępne

Autor

Adam Mickiewicz

Gatunek

Epopeja narodowa

Czas akcji

1811 rok (księgi I–X) i 1812 rok (XI–XII)

Miejsce akcji

Soplicowo i okolice na Litwie pod zaborem rosyjskim

Pigułka wiedzy

Pan Tadeusz opowiada o polskiej szlachcie na Litwie, miłości Tadeusza i Zosi oraz sporze dwóch rodzin o zamek. Ważną postacią jest Jacek Soplica, który próbuje naprawić dawną krzywdę, służąc ojczyźnie. Bohaterowie liczą, że Napoleon pomoże Polsce odzyskać niepodległość. Utwór pokazuje znaczenie domu, tradycji i przebaczenia, ale także szkody wyrządzane przez pychę i kłótnie.

Geneza

Adam Mickiewicz pisał Pana Tadeusza głównie w Paryżu w latach 1832–1834. Poemat ukazał się tam w 1834 roku, po klęsce powstania listopadowego. Autor wracał do miejsc i obyczajów znanych z młodości. Wspomnienia miały przynieść pocieszenie Polakom żyjącym na emigracji, z dala od ojczyzny.

Pełny tytuł brzmi: Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem. Epilog opublikowano pośmiertnie w 1860 roku.

Bohaterowie

Tadeusz Soplica

Postać tytułowa, syn Jacka i bratanek Sędziego. Początkowo myli Telimenę z Zosią, w której później się zakochuje. Jest porywczy i niedoświadczony, ale stopniowo dojrzewa. Walczy z Rosjanami, wstępuje do wojska i chce dać chłopom wolność oraz ziemię.

Jacek Soplica – ksiądz Robak

Główny bohater, ojciec Tadeusza i brat Sędziego. Zakochany w Ewie Horeszkównie, zabija jej ojca, Stolnika. Zostaje uznany za zdrajcę. Później jako zakonnik Robak walczy o niepodległość i przygotowuje powstanie. Jest bohaterem dynamicznym: z dumnego, gwałtownego szlachcica staje się człowiekiem pokornym, gotowym poświęcić się dla innych. Umiera po bitwie w Soplicowie.

Sędzia Soplica

Gospodarz Soplicowa, brat Jacka i opiekun Tadeusza. Dba o gości i polskie obyczaje. Uparcie spiera się z Hrabią o zamek. Popiera małżeństwo Tadeusza z Zosią.

Zosia

Córka Ewy Horeszkówny i wnuczka Stolnika, wychowywana przez Telimenę. Lubi wiejskie życie i przyrodę. Odwzajemnia miłość Tadeusza i zgadza się dać chłopom wolność oraz ziemię. Ich związek kończy spór rodzin.

Telimena

Opiekunka Zosi. Ceni modę, sztukę i życie towarzyskie. Flirtuje z Tadeuszem i Hrabią. Chce wyjść za mąż; ostatecznie zaręcza się z Rejentem.

Hrabia

Bogaty krewny Horeszków, przeciwnik Sędziego w sporze o zamek. Lubi malarstwo i marzy o niezwykłych przygodach. Gerwazy namawia go do zemsty na Soplicach. Hrabia walczy później z Rosjanami i zostaje pułkownikiem.

Gerwazy Rębajło

Dawny sługa Horeszków, opiekun zamku. Chce pomścić Stolnika i namawia szlachtę do napaści na Soplicowo. Jego broń nazywa się Scyzoryk. Przebacza dopiero umierającemu Jackowi, który ocalił jego życie.

Protazy Brzechalski

Dawny woźny sądowy, czyli urzędnik doręczający pozwy i ogłaszający decyzje sądu. Wspiera Sędziego w sporze o zamek. Pod koniec utworu godzi się z Gerwazym.

Wojski Hreczecha

Krewny i przyjaciel Sopliców. Zna się na polowaniach i dawnych obyczajach, gra na rogu oraz przygotowuje uczty. Jego tytuł nie oznacza, że dowodzi wojskiem.

Podkomorzy

Szanowany szlachcic i gość Sędziego. W 1812 roku publicznie przywraca Jackowi dobre imię. Prowadzi poloneza z Zosią.

Maciej Dobrzyński – Maciek nad Maćkami

Doświadczony żołnierz i przywódca szlachty z Dobrzyna, zwany Zabokiem. Jego szabla nosi nazwę Rózeczka. Sprzeciwia się zajazdowi na Soplicowo. Uważa, że Polacy powinni liczyć przede wszystkim na siebie.

Jankiel

Żydowski karczmarz, muzyk i polski patriota. Pomaga Robakowi. Podczas końcowej uczty gra na cymbałach koncert przypominający ważne wydarzenia z historii Polski.

Asesor

Urzędnik i myśliwy, właściciel charta Sokoła. Kłóci się z Rejentem o psy. W zakończeniu dowodzi żandarmami, czyli wojskową policją, i zaręcza się z Teklą, córką Wojskiego.

Rejent Bolesta

Urzędnik sądowy i myśliwy, właściciel charta Kusego. Rywalizuje z Asesorem. Zaręcza się z Telimeną i na jej życzenie zakłada francuski frak.

Stolnik Horeszko

Bogaty szlachcic, ojciec Ewy i dziadek Zosi. Nie chce ubogiego Jacka na zięcia, choć korzysta z jego wpływów. Popiera Konstytucję 3 maja. Ginie od strzału Jacka, któremu przed śmiercią przebacza.

Major Płut

Dowódca rosyjskiego oddziału, z pochodzenia Polak. Jest chciwy i brutalny. Znieważa Telimenę, co prowadzi do walki. Po bitwie zabija go Gerwazy.

Kapitan Ryków

Rosyjski oficer. W walce przestrzega zasad i szanuje przeciwników. Po przegranej bitwie zgadza się na ugodę z polską szlachtą.

Streszczenie właściwe

Księga I – Gospodarstwo

Poemat otwiera inwokacja, czyli uroczysty zwrot do ojczyzny: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie”. Narrator tęskni za krajem i wraca do niego we wspomnieniach. Zwraca się też do Matki Boskiej, prosząc o powrót emigrantów. Litwa oznacza tu historyczną krainę należącą dawniej do wspólnej Rzeczypospolitej.

Tadeusz Soplica przyjeżdża po nauce w Wilnie do dworu w Soplicowie. Wychowywał go stryj, Sędzia, który jest gospodarzem tego miejsca. W swoim dawnym pokoju dostrzega ślady obecności dziewczyny. Widzi w ogrodzie Zosię, która wskakuje przez okno do pokoju. Zaskoczona widokiem młodzieńca ucieka, zanim ten poznaje jej imię.

Wieczerza odbywa się w zamku, o który Sędzia spiera się z Hrabią. Sędzia poucza młodych o grzeczności, a Podkomorzy krytykuje obce mody. Robak unika rozmowy o polityce przy rosyjskim kapitanie Rykowie. Tadeusz myli przybyłą Telimenę z dziewczyną spotkaną w pokoju i zaczyna z nią flirtować. Asesor i Rejent kłócą się o swoje psy, Sokoła i Kusego. Spór ma rozstrzygnąć kolejne polowanie, a goście po wieczerzy idą spać.

Księga II – Zamek

Rano goście wyruszają na polowanie, które ma zakończyć spór o charty. Zając ucieka na chłopskie pole, więc Sędzia zakazuje dalszej pogoni. Nie chce, aby myśliwi zniszczyli cudze uprawy. Tymczasem Hrabia zatrzymuje się przy zamku i spotyka dawnego sługę Horeszków, Gerwazego. Chce zakończyć spór z Sędzią, lecz Gerwazy opowiada mu historię Stolnika.

Jacek Soplica bywał u Stolnika, który potrzebował jego poparcia wśród szlachty. Zakochał się z wzajemnością w jego córce Ewie, lecz Stolnik nie chciał tego małżeństwa. Według Gerwazego Jackowi podano czarną polewkę, oznaczającą odmowę, jeszcze przed oświadczynami. Podczas rosyjskiego ataku na zamek Jacek zastrzelił Stolnika. Gerwazy próbował zabić Soplicę, ale chybił, więc poprzysiągł zemstę całej rodzinie. Po tej opowieści Hrabia rezygnuje z ugody.

Przy śniadaniu Tadeusz dowiaduje się, że Telimena nie jest jego bliską krewną. Może więc nadal okazywać jej zainteresowanie. Asesor i Rejent znów kłócą się o psy i zawierają zakład. Sędzia popiera pomysł grzybobrania, licząc, że spacer zakończy kłótnię.

Księga III – Umizgi

Hrabia spotyka w ogrodzie Zosię, która opiekuje się dziećmi i ptactwem. Wyobraża sobie, że dziewczyna jest uwięzioną bohaterką niezwykłej historii. Proponuje jej ratunek, lecz ona nie rozumie jego wyszukanych słów. Zosia wskazuje drogę do dworu i prosi o pomoc przy ptakach. Rozczarowany zwyczajną rozmową Hrabia odchodzi i dostrzega gości na grzybobraniu.

Telimena odpoczywa nad strumieniem, w swoim ulubionym miejscu zwanym Świątynią Dumania. Przychodzi Sędzia i rozmawia z nią o przyszłości Tadeusza. Sam rozważa małżeństwo bratanka z córką Podkomorzego, ale Jacek chce połączyć go z Zosią. Telimena, opiekunka dziewczyny, nie chce jeszcze rozstrzygać o jej przyszłości. Zgadza się jedynie, aby młodzi lepiej się poznali.

Później Telimena i Hrabia wychwalają włoskie krajobrazy, a Tadeusz broni litewskiej przyrody. Przed obiadem kobieta daje Hrabiemu kwiat, Tadeuszowi zaś kluczyk i liścik. Podczas posiłku gajowy przynosi wiadomość o niedźwiedziu, który opuścił schronienie w puszczy. Goście przygotowują broń i psy, a dowództwo nad polowaniem obejmuje Wojski. Wyznacza zbiórkę na wczesny ranek przy leśnej kaplicy.

Księga IV – Dyplomatyka i łowy

Tadeusz zaspał na polowanie, lecz budzi go dziewczyna zaglądająca przez okiennicę. Rozpoznaje nieznajomą z pierwszego dnia i zaczyna dostrzegać swoją pomyłkę. Tymczasem w karczmie Jankiela Robak rozmawia ze szlachtą o odzyskaniu niepodległości. Działa jako emisariusz, czyli tajny wysłannik przygotowujący walkę o niepodległość. Przekonuje zebranych, że trzeba przygotować wystąpienie przeciw Rosjanom, aby wesprzeć nadchodzące wojska Napoleona.

Robak zauważa jadącego na polowanie Tadeusza i szybko rusza za nim. W lesie myśliwi opuszczają wyznaczone stanowiska, ponieważ chcą pierwsi dopaść niedźwiedzia. Niedźwiedź ucieka myśliwym i atakuje Tadeusza oraz Hrabiego. Młodzieńcy strzelają, ale chybiają i muszą uciekać. Zwierzę niemal dosięga Hrabiego, gdy padają kolejne strzały.

Po zakończeniu polowania Wojski gra na rogu koncert przypominający przebieg łowów. Asesor i Rejent spierają się o to, kto zabił niedźwiedzia. Gerwazy rozpoznaje kulę ze swojej strzelby, lecz wyjaśnia, że strzelał Robak. Zakonnik wyrwał mu broń i ocalił obu młodzieńców celnym strzałem. Potem odszedł bez czekania na podziękowania. Uczestnicy jedzą bigos przy ognisku i wracają do domu.

Księga V – Kłótnia

Telimena chce zbliżyć Hrabiego do Zosi, a sama liczy na zainteresowanie Tadeusza. Przygotowuje Zosię do pierwszego oficjalnego spotkania z gośćmi. Po powrocie myśliwych Tadeusz rozpoznaje w Zosi dziewczynę, której wcześniej szukał. Zawstydzony pomyłką zaczyna chłodno traktować Telimenę, a potem opuszcza towarzystwo. Znajduje ją w Świątyni Dumania i pomaga usunąć mrówki z ubrania. Dzięki temu dochodzi między nimi do chwilowej zgody.

Wieczorem goście znów zbierają się w zamku, gdzie panuje napięcie. Hrabia zaleca się do Zosi, co budzi zazdrość Tadeusza. Podkomorzy proponuje oddać Hrabiemu skórę niedźwiedzia, lecz ten chce również zamku. Rozmowę o ugodzie przerywa Gerwazy, który hałasuje przy nakręcaniu zegarów. Gdy Protazy protestuje, Gerwazy rzuca w niego kluczami. Hrabia broni Gerwazego i obraża gospodarza oraz Podkomorzego, a Tadeusz wyzywa go na pojedynek.

Wybucha bójka, podczas której uczestnicy rzucają w siebie butelkami i meblami. Gerwazy osłania siebie i Hrabiego ławą, lecz groźba ataku Wojskiego zmusza ich do odwrotu. Po odejściu gości Gerwazy namawia Hrabiego do zajazdu, czyli zbrojnego zajęcia Soplicowa. Chcą w ten sposób rozstrzygnąć spór bez czekania na sąd. Hrabia zgadza się, a Gerwazy planuje zebrać szlachtę w Dobrzynie.

Księga VI – Zaścianek

Rano po okolicy krążą posłańcy i uzbrojeni jeźdźcy, wzbudzając niepokój mieszkańców. Sędzia chce pozwać Hrabiego i Gerwazego do sądu. Protazy ma doręczyć im pismo. Przybyły Robak namawia gospodarza do zgody i przypomina krzywdę Horeszków. Część ich majątku Soplicowie otrzymali od targowiczan, przeciwników Konstytucji 3 maja. Małżeństwo Tadeusza z Zosią pomogłoby pogodzić rody i oddać dziewczynie majątek. Sędzia jednak nie chce ustąpić.

Robak ujawnia plan powstania przeciw Rosjanom, które ma wesprzeć wojska Napoleona. Sędzia przyjmuje tę wiadomość z radością i chce natychmiast zbierać ludzi. Zakonnik wyjaśnia, że trzeba spokojnie przygotować się i czekać na sygnał. Potrzebna jest też zgoda z Hrabią, ponieważ ma on majątek i wpływy. Sędzia nadal żąda przeprosin, więc Robak sam wyrusza szukać porozumienia.

Protazy nie zastaje Hrabiego w domu. Spotyka Robaka, który dowiaduje się, że Hrabia wyjechał z ludźmi do Dobrzyna. Jest to zaścianek, czyli osada drobnej szlachty, często samodzielnie pracującej na roli. Szlachta najbardziej szanuje Macieja Dobrzyńskiego, zwanego Maćkiem nad Maćkami lub Zabokiem. To doświadczony żołnierz i patriota, którego szabla nosi nazwę Rózeczka. Szlachta zbiera się przy jego domu, oczekując rady.

Księga VII – Rada

W domu Macieja Dobrzyńskiego zbiera się okoliczna szlachta. Zebrani chcą walczyć przeciw Rosjanom, ale nie potrafią ustalić wspólnego planu. Jedni domagają się natychmiastowego działania, inni pytają o dowódcę i potrzebne siły. Bartek Prusak przypomina udaną walkę Polaków w Wielkopolsce, przygotowaną przed przybyciem Francuzów. Narada szybko zamienia się jednak w kłótnię.

Przybyły Gerwazy przekonuje szlachtę, że najpierw trzeba zaatakować Soplicowo. Przypomina krzywdę Horeszków i oskarża Sopliców o związki z Rosjanami. Wykorzystuje słowa Robaka o potrzebie oczyszczenia domu przed przyjazdem Napoleona. Wmawia zebranym, że zakonnik miał na myśli pozbycie się Sędziego. Walkę o ojczyznę zastępuje prywatna zemsta. To prywata, czyli stawianie własnych interesów ponad dobrem wspólnoty.

Bartek Prusak broni Sędziego jako dobrego sąsiada, a Jankiel ostrzega przed Rosjanami i więzieniem, lecz nikt ich nie słucha. Maciek zarzuca szlachcie, że łatwiej jednoczy się dla zemsty niż dla ojczyzny. Rozgniewany wypędza zebranych z domu. Wtedy pojawia się Hrabia ze swoimi uzbrojonymi ludźmi, co dodaje szlachcie odwagi. Gerwazy staje na czele wyprawy, która rusza na Soplicowo.

Księga VIII – Zajazd

Wieczorem goście słuchają Wojskiego, który opowiada o gwiazdach i komecie. Tymczasem Robak wyjawia Sędziemu, że jest jego bratem Jackiem. Chce jeszcze uratować przygotowania do powstania przed skutkami prywatnej kłótni. Tadeusz widzi wzruszające pożegnanie obu mężczyzn, lecz nie poznaje tajemnicy ojca. Potem oznajmia stryjowi, że chce wyjechać i zostać żołnierzem. Sędzia każe mu najpierw uporządkować sprawy osobiste.

Tadeusz spotyka Telimenę, która dowiaduje się o jego planowanym wyjeździe. Proponuje mu małżeństwo albo wspólną ucieczkę, lecz młodzieniec odmawia. Oboje zaczynają się kłócić i wzajemnie się obrażają. Zrozpaczony Tadeusz biegnie w stronę stawów i myśli o samobójstwie. Hrabia ze swoimi ludźmi odcina mu jednak drogę i bierze go do niewoli, a następnie zajmuje dwór.

Do Hrabiego dołącza szlachta dobrzyńska, która otacza gospodarstwo i więzi mieszkańców. Gerwazy chce, aby Protazy urzędowo potwierdził przejęcie dworu. Woźny ucieka i z oddali protestuje przeciw napaści. Zwycięzcy zabijają zwierzęta gospodarskie, opróżniają spiżarnię i piwnicę oraz urządzają sobie obfitą ucztę. Zamiast przygotować obronę, po jedzeniu i piciu wszyscy zasypiają.

Księga IX – Bitwa

Rano do Soplicowa wkraczają Rosjanie dowodzeni przez majora Płuta i kapitana Rykowa. Zaskoczeni uczestnicy zajazdu zostają rozbrojeni i związani, lecz Sędzia próbuje ich uwolnić. Wkrótce przybywa Robak z ludźmi, którzy mają pomóc więźniom. Rosjan częstuje się jedzeniem i alkoholem, aby osłabić ich czujność. Robak przygotowuje uwolnienie szlachty i dostarczenie jej broni.

Podczas uczty Płut obraża Telimenę, więc Tadeusz uderza go w twarz. W odpowiedzi major wyciąga szpadę i natychmiast wzywa swoich żołnierzy. Robak podaje Tadeuszowi pistolet, a młodzieniec strzela do Płuta, lecz chybia. Wybucha bitwa, podczas której sprzymierzeńcy zakonnika uwalniają jeńców i rozdają broń. Soplicowie, Hrabia i Dobrzyńscy walczą teraz razem przeciw rosyjskiemu oddziałowi. Robak osłania Hrabiego własnym ciałem i zostaje postrzelony.

Hrabia pojedynkuje się z Rykowem, ale Płut nakazuje strzelać do Tadeusza. Wojski z pomocą innych przewraca na Rosjan sernicę, konstrukcję do przechowywania serów, rozbijając ich szyk. Robak ratuje jeszcze Gerwazego, przewracając go przed rosyjską salwą. Ostatecznie Rosjanie przegrywają, a Ryków składa broń, lecz zwycięzcom grozi odwet władz rosyjskich.

Księga X – Emigracja. Jacek

Burza utrudnia podróże, więc wieść o bitwie nie rozchodzi się od razu. Ryków zgadza się złożyć zeznania korzystne dla szlachty. Gerwazy przyznaje, że zabił Płuta. Robak potępia zabicie bezbronnego jeńca. Tadeusz, Hrabia i część Dobrzyńskich muszą wyjechać do Księstwa Warszawskiego, aby uniknąć kary. Tadeusz mówi Sędziemu i Robakowi, że kocha Zosię. Dziewczyna słyszy wyznanie i przychodzi się pożegnać. Tadeusz odjeżdża, nie wiedząc, że Robak jest jego ojcem.

Przy Sędzi Robak wyjawia Gerwazemu, że jest Jackiem Soplicą. Ciężko ranny zakonnik opowiada swoje życie. Kochał Ewę, lecz Stolnik nie chciał biedniejszego zięcia. Jacek czuł się upokorzony i poślubił inną kobietę, matkę Tadeusza. Pił i zaniedbywał rodzinę, a jego żona zmarła. Podczas rosyjskiego ataku na zamek w gniewie zastrzelił Stolnika. Nie współpracował z Rosjanami, ale ludzie uznali go za zdrajcę. Opuścił więc kraj i jako ksiądz Robak rozpoczął pokutę.

Jacek walczył za ojczyznę, znosił rany i więzienie oraz działał jako tajny wysłannik. Po śmierci Ewy zadbał o jej córkę Zosię. Planował małżeństwo młodych, aby naprawić krzywdę i pogodzić rodziny. Gerwazy przebacza mu i ujawnia przemilczany przez lata gest Stolnika. Umierający Stolnik uczynił w stronę Jacka znak krzyża, przebaczając zabójcy. Jacek dowiaduje się jeszcze, że zbliża się wojna Napoleona z Rosją. Umiera pogodzony z Gerwazym, z nadzieją na odzyskanie wolności przez ojczyznę.

Księga XI – Rok 1812

Nadchodzi wiosna 1812 roku, a na Litwę wkraczają wojska Napoleona. Wśród nich znajdują się polskie oddziały, witane przez mieszkańców ze wzruszeniem. Ludzie wierzą, że wojna z Rosją przyniesie Polsce niepodległość. W Soplicowie zatrzymują się generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz. Wojski przygotowuje uroczystą ucztę z tradycyjnymi polskimi potrawami, a dom szykuje się do zaręczyn trzech par.

Po nabożeństwie Podkomorzy publicznie przedstawia zasługi zmarłego Jacka Soplicy, który żył pod zakonnym imieniem Robak. Przypomina jego walkę za ojczyznę i przygotowania do powstania na Litwie. Ogłasza rehabilitację Jacka, czyli przywrócenie mu dobrego imienia. Na grobie bohatera zostaje zawieszony Krzyż Legii Honorowej. Gerwazy i Protazy rozmawiają już przyjaźnie o zakończeniu rodzinnego sporu.

Tadeusz wraca jako ułan z ranną ręką, a do wyzdrowienia pozostanie na Litwie jako instruktor wojskowy. Pyta Zosię, czy sama chce zostać jego żoną. Kończy się też spór o charty: właściciele uznają wspólny sukces obu psów. Tadeusz i Zosia zostają przedstawieni generałom jako narzeczeni. Prosty litewski strój dziewczyny wzrusza żołnierzy, przypominając im rodzinne strony. Drugą parę tworzą Asesor i Tekla, córka Wojskiego, natomiast Rejent i Telimena jeszcze się nie pojawili.

Księga XII – Kochajmy się

W zamku odbywa się uroczysta uczta, nad którą czuwa Wojski. Świętuje się zaręczyny trzech par: Tadeusza i Zosi, Asesora i Tekli oraz Rejenta i Telimeny. Hrabia zarzuca Telimenie, że zapomniała o ich dawnym pożegnaniu. Kobieta pyta go, czy jest gotów od razu ją poślubić. Hrabia unika odpowiedzi, więc pozostaje ona przy Rejencie.

Tadeusz chce uwolnić chłopów w swoim majątku i dać im ziemię. Zosia zgadza się, choć zmniejszy to dochody młodych. Uwłaszczenie oznacza przekazanie chłopom użytkowanej ziemi na własność. Pleban ogłasza decyzję, a chłopi przyjmują ją z radością. Następnie Jankiel gra na cymbałach. Muzyka przypomina Konstytucję 3 maja, zdradę targowiczan, rzeź warszawskiej Pragi i tułaczkę żołnierzy. Finałowy Mazurek Dąbrowskiego budzi nadzieję i wzrusza zebranych.

Poloneza prowadzą Podkomorzy i Zosia, a za nimi ruszają inni goście. Nazywając Podkomorzego ostatnim mistrzem poloneza, narrator przypomina o przemijaniu dawnych obyczajów. Bohaterowie wciąż wierzą w odzyskanie niepodległości. Narrator dodaje: „I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem, / A com wiedział i słyszał, w księgi umieściłem”.

Epilog

Epilog ukazuje życie polskich emigrantów w Paryżu po klęsce powstania listopadowego. Nie jest trzynastą księgą opowiadającą dalsze losy bohaterów. Poeta mówi o tęsknocie, wygnaniu i bolesnych wiadomościach z kraju. Emigranci czują się bezsilni, kłócą się i wzajemnie oskarżają. Nie znajdują też zrozumienia w obcym świecie.

Poeta wspomina kraj lat dziecinnych. Przywołuje bliskich, znajome miejsca i krajobrazy, pamiętając przede wszystkim ich piękno. Pisanie pozwala mu na chwilę odsunąć smutek emigracyjnego życia. Pragnie, aby jego książka trafiła również do zwykłych mieszkańców ojczyzny i była czytana w ich domach.

Motywy

Miłość

Miłość Jacka Soplicy i Ewy Horeszkówny nie prowadzi do małżeństwa, ponieważ na przeszkodzie stają plany Stolnika wobec córki. Jacek zachowuje pamięć o ukochanej i cierpi z powodu utraconego szczęścia. Inaczej układa się relacja Tadeusza i Zosi: mimo komplikacji uczuciowych związanych z Telimeną młodzi zaręczają się. Ich związek zapowiada zgodę i lepszą przyszłość.

Tęsknota

Obraz Litwy i Soplicowa wyraża tęsknotę za utraconym światem ojczyzny. Opisy przyrody, staropolskich obyczajów i codziennego życia przywołują miejsca bliskie i swojskie. Pamięć nadaje im szczególną wartość i pozwala zachować więź z krajem, do którego można powrócić w opowieści.