Pani Bovary

Wiadomości wstępne

Autor

Gustaw Flaubert

Gatunek

Powieść realistyczna i psychologiczna

Czas akcji

Pierwsza połowa XIX wieku

Miejsce akcji

Normandia, Tostes, Yonville-l’Abbaye i Rouen

Pigułka wiedzy

Emma Bovary oczekuje od życia wielkiej miłości, piękna i intensywnych doznań znanych z lektur. Małżeństwo z dobrodusznym Karolem oraz prowincjonalna codzienność rozczarowują ją. Bohaterka szuka odmiany w romansach i zakupach, a kolejne zawody miłosne łączą się z narastającym zadłużeniem. Emma zażywa truciznę; po jej śmierci Karol odkrywa zdrady, traci majątek i umiera, a osierocona Berta trafia do pracy w przędzalni.

Geneza

Flaubert pracował nad powieścią w latach 1851–1856. Utwór ukazywał się w 1856 roku w czasopiśmie „Revue de Paris”, a w 1857 roku wyszedł w formie książki. Autor został oskarżony o obrazę moralności publicznej i religijnej, lecz sąd go uniewinnił. Podtytuł Z obyczajów prowincji wskazuje na znaczenie społecznego otoczenia Emmy.

Realizm oznacza wiarygodne przedstawianie warunków życia i zależności między postaciami. Flaubert łączy go z analizą pragnień. Impersonalizm, czyli narracja bezosobowa, oznacza ograniczenie jawnych ocen i komentarzy autora. Czytelnik wyciąga wnioski z opisanych scen i szczegółów. Ważna jest też mowa pozornie zależna: narrator mówi o Emmie w trzeciej osobie, ale jej słowami i z jej punktu widzenia. Opisy luksusu i wyobrażonego życia w Paryżu oddają zachwyt Emmy, a ich zestawienie z prowincjonalnym domem pokazuje, jak bardzo marzenia Emmy różnią się od jej życia.

Powieść wykorzystuje formę antyromansu, czyli utworu, który ośmiesza wyidealizowane historie miłosne z romansów. Rudolf planuje uwodzenie jak wygodny interes, Leon przyzwyczaja się do związku, a romans wymaga pieniędzy i kłamstw. Emma przypomina Don Kichota, bo tak jak on żyje według wzorów wyczytanych w książkach. To donkichotyzm. Bohaterka rozpoznaje swoje uczucia poprzez gotowe obrazy namiętności znane z romansów i opery.

Bohaterowie

Emma Bovary

Córka gospodarza Rouaulta, wychowana częściowo w klasztornej szkole. Jest wrażliwa na piękno i spragniona wyjątkowych przeżyć. Bovaryzm to wyobrażanie sobie innego, doskonalszego życia i ocenianie rzeczywistości przez nierealne oczekiwania. Emma przenosi tę postawę na małżeństwo, romanse i zakupy; dla podtrzymania upragnionego obrazu siebie coraz bardziej się zadłuża.

Karol Bovary

Prowincjonalny medyk, niezbyt utalentowany, pracowity i oddany żonie. Ufa Emmie, wspiera jej wyjazdy i opiekuje się nią podczas choroby. Po jej śmierci odkrywa listy kochanków, a mimo to nadal broni jej pamięci.

Rudolf Boulanger

Zamożny właściciel posiadłości La Huchette. Rozpoznaje niezadowolenie Emmy i świadomie ją uwodzi. Obiecuje wspólną ucieczkę, po czym zrywa z nią listownie.

Leon Dupuis

Młody kancelista, później pracujący w Rouen. Łączy go z Emmą zamiłowanie do sentymentalnych rozmów i podobnych lektur. Po ponownym spotkaniu zostaje jej kochankiem. Z czasem romans zaczyna mu ciążyć i zagrażać zawodowej przyszłości.

Homais

Aptekarz przekonany o własnej wiedzy, postępowości i znaczeniu. Jest filistrem, czyli zadowolonym z siebie mieszczuchem o ciasnych poglądach, któremu najbardziej zależy na pozycji i uznaniu innych. Zachęca Karola do operacji Hipolita, a po jej niepowodzeniu chroni własną reputację. Ostatecznie otrzymuje odznaczenie.

Lheureux

Kupiec zachęcający Emmę do zakupów na kredyt. Wykorzystuje weksle, czyli pisemne zobowiązania do zapłaty w określonym terminie. Naciska na Emmę, korzystając z terminów spłat i jej lęku przed ujawnieniem wydatków. Odmawia dalszej pomocy, gdy wierzyciele grożą zajęciem majątku Bovarych.

Berta Bovary

Córka Emmy i Karola. W dzieciństwie przebywa u mamki. Po śmierci rodziców i utracie majątku trafia pod opiekę krewnych, a następnie musi pracować w przędzalni.

Pan Rouault

Ojciec Emmy, gospodarz z Les Bertaux. Poznaje Karola podczas leczenia złamanej nogi i zgadza się na jego małżeństwo z córką. Na wiadomość o śmierci Emmy przyjeżdża do Yonville.

Justyn

Młody pomocnik Homais’go, zakochany w Emmie. Umożliwia jej dostęp do pomieszczenia z truciznami, uwierzywszy w potrzebę wytępienia szczurów. Gdy zażywa arszenik, próbuje ją powstrzymać. Po pogrzebie potajemnie płacze na jej grobie.

Ksiądz Bournisien

Proboszcz Yonville. Podczas rozmowy z Emmą skupia się na praktycznych i materialnych trudnościach, mijając się z jej rozpaczą. Przy umierającej udziela posługi religijnej; podczas czuwania spiera się z Homais’m o wiarę i naukę.

Hipolit

Pracownik gospody ze zniekształconą stopą. Ulega namowom na operację wykonaną przez Karola. Powikłania kończą się amputacją nogi.

Canivet

Lekarz sprowadzony po nieudanej operacji Hipolita. Amputuje jego nogę, a później zostaje wezwany do otrutej Emmy.

Heloiza Dubuc

Pierwsza żona Karola, starsza od niego wdowa. Jest zazdrosna o wizyty męża u Rouaultów. Wkrótce po ujawnieniu, że jej majątek jest mniejszy, niż zapowiadano, umiera.

Streszczenie właściwe

Część I, rozdziały 1–4

Powieść rozpoczyna się obrazem nieporadnego Karola w szkole. Narracja przywołuje jego wychowanie, przeciętne zdolności i wysiłek zdobywania uprawnień do praktyki medycznej. Matka organizuje mu małżeństwo ze starszą wdową, Heloizą Dubuc.

Wezwany do złamanej nogi Rouaulta Karol poznaje Emmę. Chętnie ponawia wizyty. Jego żona staje się zazdrosna; wychodzi też na jaw, że jej sytuacja majątkowa była przedstawiona korzystniej, niż wyglądała naprawdę. Wkrótce Heloiza umiera. Karol przeżywa stratę, ale otwiera się możliwość nowego związku.

Karol wraca do domu Rouaulta i oświadcza się Emmie. Ojciec wyraża zgodę. Dziewczyna spodziewa się, że małżeństwo rozpocznie życie odmienne od monotonii gospodarstwa.

Wesele jest obfite, hałaśliwe i wiejskie. Szczegóły potraw, ubrań oraz zachowania gości tworzą obraz środowiska, od którego Emma chciałaby się oddalić.

Część I, rozdziały 5–9

W Tostes Karol czuje się szczęśliwy. Emma urządza dom i odkrywa, że oczekiwany stan zachwytu nie nadchodzi. Codzienne gesty męża coraz mocniej uwidaczniają jego zwyczajność.

Narrator cofa się do klasztornej edukacji bohaterki. Lektury romansów, obrazy religijne i sentymentalne historie nauczyły ją kojarzyć wartość życia z wyjątkowym wzruszeniem. Emma idealizuje świat, czyli wyobraża sobie ludzi i sytuacje jako doskonałe. Emma przenosi takie wzorce na małżeństwo, nie sprawdzając ani, czy są realne, ani czy pasują do Karola.

Narasta rozczarowanie prowincjonalnym domem. Niespodziewane zaproszenie na bal w arystokratycznej posiadłości daje Emmie kontakt ze światem luksusu. Podziwia wnętrza, stroje i swobodę gości. Taniec z wicehrabią staje się jednym z najważniejszych wspomnień jej życia.

Po powrocie rzeczywistość wydaje się jeszcze uboższa. Emma przechowuje jak skarb cygarnicę znalezioną przez Karola w drodze z balu. Staje się ona dla niej fetyszem, czyli przedmiotem, który zastępuje jej świat, za którym tęskni.

Emma czyta o Paryżu, śledzi modę i fantazjuje o innym losie. Liczy na ponowne zaproszenie, które nie przychodzi. Znużenie oraz dolegliwości skłaniają Karola do poszukiwania zmiany otoczenia.

Małżonkowie wyjeżdżają do Yonville. Emma jest w ciąży. Niszczenie ślubnego bukietu to symbol, czyli szczegół o drugim, ukrytym znaczeniu: kończą się nadzieje Emmy związane z małżeństwem. Emma pali bukiet podczas pakowania przed przeprowadzką.

Część II, rozdziały 1–6

Narrator przedstawia prowincjonalne miasteczko oraz jego codzienny porządek. W gospodzie Bovary’owie poznają Homais’go i Leona. Aptekarz chętnie demonstruje wiedzę, a młody kancelista znajduje z Emmą wspólne tematy.

Rozmawiają o muzyce, książkach i krajobrazach. Rozumieją się, bo tak samo lubią rozmawiać o uczuciach i marzeniach. Emma odbiera te rozmowy jako obietnicę bliskości, której nie doświadcza z mężem.

Emma liczyła na syna, którego przyszłość wydaje się jej swobodniejsza od kobiecego losu. Rodzi córkę i nadaje jej imię Berta. Dziecko trafia pod opiekę mamki. Wizyty u niej stają się okazją do spotkań z Leonem.

Oboje coraz silniej się sobą interesują, ale nie wyznają wprost uczuć. Codzienna bliskość i wymiana drobnych uprzejmości zastępują jawny związek.

Emma próbuje odsunąć Leona, przyjmując rolę szczególnie troskliwej żony. Na zewnątrz jest wzorową żoną, ale w środku coraz bardziej cierpi. Szuka rozmowy z księdzem, ale ten rozumie cierpienie przede wszystkim jako kłopot materialny i nie odpowiada na jej potrzebę.

Leon decyduje się wyjechać do Paryża. Emma nie powstrzymuje go. Po jego odejściu czuje pustkę, mimo że wcześniej nie doszło do spełnienia związku. Wciąż wraca pamięcią do wspólnych rozmów i spotkań.

Część II, rozdziały 7–10

Emma pogrąża się w zniechęceniu. Rudolf przychodzi do Karola z pracownikiem wymagającym zabiegu i zauważa atrakcyjność oraz niezadowolenie żony medyka. Z zimną kalkulacją planuje ją uwieść.

Czytelnik poznaje jego zamiar wcześniej niż bohaterka. To ironia narracyjna: czytelnik wie, że Rudolf tylko udaje uczucie, a Emma uwierzy, że to wielka miłość.

Podczas uroczystości Rudolf prowadzi rozmowę mającą przekonać Emmę, że ich uczucie przekracza zwykłe normy. Jednocześnie rozbrzmiewają oficjalne przemówienia o pracy, moralności i postępie. Wyróżniona zostaje stara służąca, której długoletni trud nie zapewnił godnego życia.

Symultanizm to pokazywanie zdarzeń, które dzieją się w tym samym czasie. Narrator przeplata dwie wypowiedzi jak w filmie, w którym na zmianę widać dwie sceny. W filmie nazywa się to montażem równoległym. Zapewnienia Rudolfa o miłości są przerywane nazwami nagród przyznawanych podczas wystawy, między innymi za zwierzęta gospodarskie.

Rudolf przez pewien czas nie przychodzi, zwiększając napięcie. Potem proponuje jazdę konną, którą Karol uznaje za korzystną dla zdrowia żony. Podczas wyprawy romans się rozpoczyna.

Emma odczuwa triumf: sądzi, że weszła w świat znany z książek. Coraz częściej odwiedza kochanka, lekceważąc ostrożność. Rudolf zaczyna regulować kontakt według własnej wygody. List ojca i wspomnienie dawnego życia wywołują chwilową próbę zwrócenia się ku rodzinie, lecz nie prowadzą do trwałej zmiany.

Część II, rozdziały 11–15

Homais zachęca Karola do wykonania modnego zabiegu korekcji stopy Hipolita. Emma wyobraża sobie zawodowy triumf męża, który podniesie również jej pozycję. Pacjent zgadza się pod wpływem nacisku i obietnic.

Zabieg kończy się ciężkim powikłaniem, a wezwany specjalista musi amputować nogę. Karol i Homais przeceniają swoją wiedzę, bo chcą się wsławić. Homais stara się chronić reputację, a Emma jeszcze bardziej gardzi Karolem i wraca do Rudolfa.

Emma kupuje kosztowne prezenty oraz rzeczy potrzebne do wyjazdu. Kredyt u Lheureux pozwala odkładać finansowe konsekwencje. Żąda od Rudolfa wspólnej ucieczki z Bertą. Mężczyzna początkowo podtrzymuje plan, lecz nie zamierza brać na siebie odpowiedzialności.

Rudolf wysyła list zerwania ukryty pod liśćmi winorośli w koszu moreli. Emma czyta go na strychu, staje przy otwartym oknie i myśli o rzuceniu się w dół. Wołanie Karola sprowadza ją na obiad. Gdy później słyszy przejeżdżający powóz Rudolfa, mdleje; rozpoczyna się długa, ciężka choroba. Karol troskliwie opiekuje się żoną, nie znając przyczyny jej załamania.

Po chorobie Emma szuka oparcia w religii. Do religii podchodzi jednak z taką samą przesadą jak wcześniej do romansu. Tymczasem koszty leczenia i zakupów obciążają dom.

Małżonkowie jadą do Rouen na operę Łucja z Lammermooru. Bohaterka rozpoznaje na scenie wzorzec własnych uczuć i cierpienia. Spotyka Leona, który wydaje się bardziej dojrzały. Karol godzi się, by żona została w mieście dłużej. Przypadek otwiera drugi romans.

Część III, rozdziały 1–5

Leon odwiedza Emmę i ujawnia dawne uczucia. Bohaterka próbuje zachować pozór oporu, ale umawia się z nim w katedrze. Obecność przewodnika i oprowadzanie po świątyni opóźniają spotkanie kochanków.

Później wsiadają do powozu, który długo krąży po mieście. Narrator nie opisuje wprost intymnego zbliżenia. To elipsa narracyjna, czyli celowe pominięcie zdarzenia: czytelnik domyśla się, co się stało, z okoliczności.

Po powrocie Emma dowiaduje się o śmierci ojca Karola. Lheureux wykorzystuje sprawy majątkowe, aby namówić ją do wzięcia pełnomocnictwa, czyli prawa do decydowania o pieniądzach męża. Bohaterka uzyskuje większą swobodę działania bez wiedzy męża.

Ponownie wyjeżdża do Rouen i spędza z Leonem kilka dni przypominających upragnioną podróż poślubną.

Emma przekonuje Karola, że powinna regularnie jeździć do Rouen na lekcje muzyki. Jest to osłona spotkań z Leonem. Uczy się organizować kłamstwa, trasy i godziny, a pozorna codzienność skrywa intensywne oczekiwanie na każdy wyjazd.

Lheureux przedłuża kredyt, wymienia zobowiązania na nowe i zwiększa zależność klientki. Emma spłaca stare długi nowymi, więc długów jest coraz więcej. Emma nie kontroluje już całego rachunku.

Część III, rozdziały 6–8

Związek z Leonem traci początkową świeżość. Bohaterka staje się wymagająca, mężczyzna coraz bardziej obawia się konsekwencji i zaniedbuje obowiązki zawodowe. Romans staje się tak samo nudny jak małżeństwo, przed którym Emma uciekała.

Tymczasem wierzyciele żądają spłaty dużej sumy. Groźba zajęcia majątku sprawia, że ukryte wydatki mogą zostać ujawnione Karolowi. Lheureux odmawia dalszej pobłażliwości.

Emma próbuje zdobyć pieniądze u Leona, ale ten nie potrafi lub nie chce zapewnić potrzebnej sumy. Namawia go nawet, żeby wziął pieniądze z kancelarii, w której pracuje. Pomoc notariusza wiąże się z upokarzającą propozycją seksualną, którą odrzuca.

Po kolejnych odmowach Emma zwraca się ku Rudolfowi, łącząc nadzieję finansowego ocalenia z dawną wiarą w jego miłość.

Rudolf odmawia pomocy. Emma rozumie, że jego miłość była tylko słowami. Idzie do apteki i żąda od Justyna dostępu do pomieszczenia z truciznami, podając jako powód potrzebę wytępienia szczurów. Chłopak jej ulega. Emma sięga do naczynia z arszenikiem i połyka proszek, a przerażony Justyn próbuje ją powstrzymać.

Agonia jest długa i fizycznie bolesna. Karol oraz sprowadzeni medycy nie potrafią jej uratować. Obecność księdza, rozpacz męża i śpiew niewidomego żebraka towarzyszą końcowi. Śmierć Emmy jest opisana dosłownie i brutalnie, wcale nie jak w romansach. To naturalizm, czyli pokazywanie ciała i cierpienia bez upiększeń.

Część III, rozdziały 9–11

Po śmierci Emmy Karol nie umie przyjąć ostateczności straty. Każe pochować Emmę w sukni ślubnej, w trzech trumnach. Homais i Bournisien przy ciele wracają do swoich sporów światopoglądowych.

Rouault przyjeżdża z opóźnieniem, ponieważ wiadomość nie oddała jasno powagi wydarzenia. Pogrzeb gromadzi mieszkańców. Nocą Justyn klęczy na grobie Emmy i płacze, podczas gdy jej dawni kochankowie śpią spokojnie.

Karol zostaje z długami i Bertą. Stopniowo odkrywa listy ujawniające zdrady. Mimo bólu nadal broni obrazu Emmy. Podczas spotkania z Rudolfem Karol obarcza winą fatalność, czyli nieszczęśliwy los. Następnego dnia umiera w ogrodzie, trzymając w dłoni kosmyk włosów Emmy.

Zakończenie jest ironiczne: bezbronne dziecko trafia do pracy w przędzalni, a człowiek dbający tylko o siebie zostaje nagrodzony. Berta po śmierci babki trafia do ubogiej krewnej i pracuje w przędzalni. Leon się żeni, a Homais otrzymuje krzyż Legii Honorowej.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.