Wiadomości wstępne
- Autor
- Autor anonimowy
- Gatunek
- Epos rycerski (chanson de geste)
- Czas akcji
- Czasy Karola Wielkiego, VIII wiek
- Miejsce akcji
- Hiszpania, głównie Ronsewal; Francja
Pigułka wiedzy
Pieśń o Rolandzie opowiada o zagładzie tylnej straży wojsk Karola Wielkiego podczas powrotu z Hiszpanii. Roland staje wobec przeważających sił wroga, lecz długo odmawia wezwania pomocy, ponieważ obawia się utraty honoru. Jego walka i śmierć ukazują przywiązanie do władcy, ojczyzny, wiary oraz towarzyszy. Ważnym napięciem w utworze jest konflikt między bezkompromisową odwagą Rolanda a rozwagą Oliwiera.
Geneza
Utwór powstał w języku starofrancuskim, prawdopodobnie pod koniec XI wieku lub na przełomie XI i XII wieku. Należał do chansons de geste, czyli pieśni o bohaterskich czynach, związanych między innymi z legendą Karola Wielkiego. Autor wykorzystał wydarzenie z 778 roku: napad Basków na tylną straż armii Franków wracającej z wyprawy do Hiszpanii. W eposie przekształcił je w wielką walkę chrześcijan z Saracenami. W ostatnim wersie pada imię Turolda, ale nie wiadomo, czy był autorem.
Bohaterowie
Roland
Hrabia, siostrzeniec Karola Wielkiego i dowódca tylnej straży. Jest odważny, wierny władcy i przywiązany do Francji. Jako wasal pozostaje związany z Karolem obowiązkiem służby i lojalności. Utrzymuje, że wezwanie pomocy zaszkodziłoby jego czci. Jego upór utrudnia ocalenie oddziału. Potrafi też okazywać czułość: opłakuje przyjaciół, a przed śmiercią wspomina bliskich i prosi Boga o przebaczenie.
Oliwier
Najbliższy towarzysz Rolanda, odważny i roztropny rycerz. Widząc przewagę przeciwnika, domaga się wezwania Karola. Pozostaje przy przyjacielu mimo odrzucenia jego rady. Ginie w bitwie.
Karol Wielki
Władca Franków, w utworze przedstawiany jako cesarz oraz obrońca chrześcijaństwa. Darzy Rolanda wielkim przywiązaniem. Wraca na wezwanie rogu, ale przybywa za późno, aby uratować tylną straż. Następnie podejmuje odwet i doprowadza do ukarania zdrady.
Ganelon
Ojczym Rolanda. Uznaje wskazanie go na posła do Marsyla za próbę narażenia na śmierć. Z osobistej nienawiści porozumiewa się z przeciwnikami Karola i pomaga przygotować zasadzkę.
Arcybiskup Turpin
Duchowny i wojownik uczestniczący w obronie tylnej straży. Udziela rycerzom rozgrzeszenia, dodaje im odwagi i sam walczy. Umiera po walce, pozostając do końca przy towarzyszach.
Marsyl
Władca Saragossy, przeciwnik Karola. Udaje gotowość poddania się i przyjęcia chrztu, a następnie współdziała z Ganelonem. Podczas bitwy Roland odcina mu prawą rękę. Marsyl umiera po otrzymaniu wiadomości o ostatecznej klęsce swoich wojsk.
Gabriel
Anioł związany z Bożą opieką nad bohaterami. Przyjmuje rękawicę umierającego Rolanda. Wraz z innymi wysłannikami nieba zanosi jego duszę do raju.
Streszczenie właściwe
Zdrada i zasadzka w Ronsewal
Karol od lat prowadzi w Hiszpanii wojnę. Marsyl, władca Saragossy, składa pozorną obietnicę poddania się i przyjęcia chrześcijaństwa. Roland wskazuje swojego ojczyma Ganelona jako posła do przeciwnika. Ganelon czuje się skrzywdzony i podczas poselstwa zawiera porozumienie skierowane przeciw pasierbowi.
Kiedy Frankowie rozpoczynają powrót, Roland obejmuje dowództwo tylnej straży. Towarzyszą mu Oliwier, Turpin i inni rycerze. Główna armia oddala się, a na pozostający z tyłu oddział naciera w Ronsewal ogromne wojsko Saracenów. Tak średniowieczni chrześcijanie nazywali muzułmanów. Utwór przedstawia ich wiarę w sposób zniekształcony.
Spór o wezwanie pomocy
Oliwier dostrzega liczebną przewagę wroga i kilkakrotnie prosi Rolanda, aby zadął w róg. Dźwięk mógłby sprowadzić z powrotem Karola i jego wojska. Roland odmawia, ponieważ obawia się oskarżenia o tchórzostwo oraz hańby dla swojego rodu i Francji. Odmowę można odczytać jako przejaw pychy: Roland tak wysoko ceni własną sławę, że odrzuca rozsądną radę. Jest przekonany, że zdoła rozbić przeciwników.
Rycerze podejmują walkę. Turpin udziela im rozgrzeszenia i zapewnia poległych o nagrodzie w niebie. Ich walka realizuje etos rycerski, czyli zasady postępowania rycerza: odwagę, wierność seniorowi, obronę wiary i solidarność z towarzyszami. Dla Oliwiera troska o oddział wymaga również rozwagi. Roland i Oliwier walczą bardzo dzielnie, lecz coraz więcej ich towarzyszy ginie.
Dźwięk rogu i śmierć towarzyszy
Dopiero wobec ogromnych strat Roland postanawia wezwać Karola. Oliwier wypomina mu wcześniejszy upór. Obarcza go winą za śmierć Francuzów i podkreśla, że męstwo wymaga umiaru. Turpin przekonuje ich, że przybywające wojsko będzie mogło przynajmniej pomścić poległych i zapewnić im pogrzeb. Roland dmie w róg tak mocno, że pęka mu skroń, a z ust płynie krew. Karol słyszy wezwanie i zawraca mimo sprzeciwów Ganelona.
W walce ginie Oliwier. Roland rozpacza po przyjacielu, ale nadal odpiera wrogów razem z Turpinem. Gdy odgłosy wracającej armii skłaniają Saracenów do ucieczki, na pobojowisku pozostają śmiertelnie wyczerpani obrońcy. Roland gromadzi ciała poległych przy arcybiskupie. Turpin błogosławi towarzyszom, a wkrótce sam umiera.
Ostatnia obrona miecza
Roland czuje, że zbliża się jego śmierć. Zabiera róg oraz miecz Durendal i kieruje się na wzgórze. Kiedy traci przytomność, Saracen udający dotąd martwego próbuje odebrać mu broń. Roland odzyskuje świadomość i zabija go uderzeniem rogu, który przy tym pęka.
Rycerz chce zniszczyć Durendal, aby cenna broń nie trafiła w ręce przeciwników. Uderza mieczem o skałę, ale ostrze pozostaje całe. Przypomina ziemie zdobyte w służbie Karola oraz święte relikwie umieszczone w rękojeści. Wymienia między innymi ząb świętego Piotra i fragment szaty Maryi.
Śmierć Rolanda
Roland kładzie się pod sosną na wzgórzu. Umieszcza pod sobą miecz i róg, a twarz zwraca ku Hiszpanii. Chce, aby Karol i jego ludzie widzieli w nim rycerza umierającego w postawie zwycięzcy. Wspomina Francję, swoich krewnych i władcę, który go wychował. Płacze, bije się w piersi i prosi Boga o przebaczenie wszystkich grzechów.
Wyciąga ku niebu prawą rękawicę, którą przyjmuje Gabriel. To gest wasala wobec pana: Roland oddaje się Bogu. Scena ukazuje wzór ars moriendi, czyli sztuki dobrego umierania: świadome przygotowanie na kres, żal za grzechy i powierzenie duszy Bogu. Łączy powinności wojownika z obowiązkami chrześcijanina. Roland pochyla głowę i umiera ze złożonymi rękami. Aniołowie zanoszą jego duszę do raju.
Żałoba i ukaranie zdrady
Karol przybywa na pobojowisko po śmierci obrońców. Opłakuje Rolanda oraz pozostałych rycerzy, a następnie ściga przeciwników. W dalszym ciągu wojny pokonuje również emira Baliganta, który przybywa wesprzeć Marsyla, i zdobywa Saragossę. Ciała Rolanda, Oliwiera i Turpina zostają przewiezione do Francji i pochowane. Narzeczona Rolanda, Oda, siostra Oliwiera, umiera po usłyszeniu wiadomości o jego śmierci.
Ganelon staje przed sądem. Utrzymuje, że mścił osobistą krzywdę. O jego losie rozstrzyga pojedynek sądowy: Tiery, występujący przeciw zdrajcy, pokonuje jego obrońcę Pinabela. Ganelon zostaje skazany na śmierć i rozerwany przez konie. W zakończeniu Gabriel przynosi Karolowi wezwanie do kolejnej wyprawy, ponieważ inni chrześcijanie potrzebują jego pomocy.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
