Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan Kochanowski
- Gatunek
- Pieśń patriotyczna
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Pieśń powstała jako reakcja na najazd tatarski i uprowadzenie mieszkańców Podola. Mówiący opisuje tragedię, oskarża rodaków o zaniedbanie obrony i wzywa do działania. Patriotyzm ma oznaczać konkretne wydatki na wojsko oraz gotowość do poświęcenia prywatnego wygodnego życia. Zakończenie ostrzega, że klęska nie nauczy Polaków niczego, jeśli nadal pozostaną bierni.
Geneza
Historycznym tłem utworu jest tatarski najazd na Podole w 1575 roku, w okresie bezkrólewia po wyjeździe Henryka Walezego. Pieśń ukazała się w Księgach wtórych zbioru Pieśni księgi dwoje z 1586 roku. Znana jest pod tytułem Pieśń o spustoszeniu Podola i rozpoczyna się słowami „Wieczna sromota i nienagrodzona”.
Kochanowski wykorzystuje wydarzenie polityczne, by poruszyć problem odpowiedzialności za państwo. Nie poprzestaje na wyrażeniu bólu po klęsce. Układa wypowiedź tak, aby skłonić dysponującą majątkiem i wpływem szlachtę do zapewnienia obrony kraju.
Bohaterowie
Obywatel przemawiający do rodaków
Mówiący występuje jako zaangażowany patriota. Ocenia postawę wspólnoty surowo, ale sam się z nią utożsamia. Świadczą o tym formy „nas”, „dajmy” i „skujmy”. Nie stoi poza krytykowanym społeczeństwem: wzywa do wspólnego wysiłku.
Polacy i szlachta
Adresatem jest „Polak” i „Lach”, czyli przedstawiciel wspólnoty. W praktyce wezwania do rezygnacji ze srebrnych naczyń i opłacenia żołnierzy dotyczą zwłaszcza zamożnej szlachty. Mówiący zarzuca jej przywiązanie do dostatku oraz brak odpowiedzialnego działania.
Jeńcy i najeźdźcy
Ofiarami są mieszkańcy Podola, szczególnie kobiety i dzieci uprowadzone w niewolę. Najeźdźcami są Tatarzy przedstawieni jako podlegli potędze tureckiej. Pogardliwe określenia przeciwnika należą do emocjonalnego języka mówcy i służą wywołaniu oburzenia.
Streszczenie właściwe
Obraz klęski i krzywdy
W pierwszych trzech strofach mówiący opisuje spustoszoną ziemię i podział łupów nad Dniestrem. Ocenia wydarzenie jako hańbę oraz niepowetowaną stratę. Wspomina o kobietach i dzieciach wypędzonych z domów. Część jeńców została sprzedana Turkom, część uprowadzona dalej do tatarskich siedzib. Opis losu szlacheckich córek sugeruje także przemoc seksualną.
Kobiety zostają porównane do pięknych łań, a najeźdźcy do psów. Ten kontrast przeciwstawia bezbronność ofiar brutalności napastników. Krzywda ludzi ma przerwać obojętność odbiorcy.
Oskarżenie o zaniedbanie państwa
W strofach czwartej, piątej i szóstej mówiący kieruje gniew ku rodakom. Wypomina im, że dali się pokonać przeciwnikom prowadzącym odmienny, koczowniczy tryb życia. Wykrzyknienie o „nierządnych” dotyczy braku ładu i sprawnego rządzenia.
Rzeczpospolita przypomina opuszczone stado atakowane przez wilki. Brakuje pasterza i psów strzegących owiec, co przywołuje problem władzy oraz obrony. Bezradność w starciu z Tatarami może ponadto ośmielić silniejszą potęgę turecką. Wypowiedź przechodzi od żalu po poniesionej stracie do ostrzeżenia przed kolejnym zagrożeniem.
Wezwanie do przebudzenia
W siódmej i ósmej strofie pojawia się nakaz otrząśnięcia się z bezczynności. Walka pozostaje nierozstrzygnięta, dlatego mówiący nakazuje wytrwałość. Mars, rzymski bóg wojny, oznacza tu siłę zbrojną i wynik walki. Mówiący wzywa także do odpłacenia przeciwnikowi za wyrządzoną krzywdę i odzyskania honoru.
Pieniądze na wojsko
Strofy od dziewiątej do jedenastej nadają apelowi praktyczny kształt. Pytanie, czy rodaków zatrzymują półmiski, ośmiesza ich przywiązanie do ucztowania. Wezwanie „Skujmy talerze na talery” oznacza przeznaczenie srebrnych naczyń na pieniądze dla żołnierzy. To paronomazja, czyli zestawienie słów o podobnym brzmieniu i różnym znaczeniu. Ta gra słów sprawia, że wezwanie łatwo zapamiętać.
Mówiący proponuje, aby najpierw opłacić wojsko, a własne siły zachować na jeszcze poważniejsze niebezpieczeństwo. Tarcza wystawiona przed piersią chroni przed ciosem; ten obraz przekonuje, że obronę trzeba przygotować przed atakiem. Szukanie osłony dopiero po odniesieniu rany jest działaniem spóźnionym. Bezpieczeństwo wspólnoty wymaga wydatków, które zabezpieczą przyszłość kraju.
Ostrzegawcza puenta
Ostatnia strofa przywołuje przysłowie „Polak mądr po szkodzie”. Mówiący chciałby wierzyć, że doświadczenie klęski przyniesie zmianę. Natychmiast jednak stawia warunek: jeżeli Polacy nie wyciągną wniosków, zasłużą na nową opinię, że są głupi zarówno przed szkodą, jak i po niej. Puenta, czyli mocne podsumowanie utworu, ma zawstydzić odbiorców i sprowokować ich do działania.
Język i środki poetyckie
Perswazja oznacza przekonywanie odbiorcy do określonej postawy.
Apostrofy „Polaku” i „Cny Lachu” sprawiają, że odbiorca czuje się bezpośrednio wezwany. Pytania retoryczne zawstydzają biernych, a wykrzyknienia i powtórzenia wzmacniają emocje. Obraz stada i pasterza jest alegorią wspólnoty oraz jej władzy i obrony. Utwór głosi patriotyzm wymagający odpowiedzialności, organizacji i materialnej ofiary.
Budowa i kompozycja
Pieśń składa się z dwunastu czterowersowych strof pisanych jedenastozgłoskowcem, z rymami parzystymi. Jej porządek przypomina przemówienie: przedstawienie krzywdy, wskazanie winy, wezwanie do działania i ostrzeżenie. Końcowa puenta o Polaku głupim przed szkodą i po niej ma zawstydzić odbiorców i sprowokować ich do działania.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
