Potop

Wiadomości wstępne

Autor

Henryk Sienkiewicz

Gatunek

Powieść historyczna

Czas akcji

Lata 1655–1657

Miejsce akcji

Rzeczpospolita (Litwa i Korona), Śląsk, Prusy

Pigułka wiedzy

Andrzej Kmicic, odważny, lecz porywczy szlachcic, traci zaufanie ukochanej Oleńki przez samowolę i okrucieństwo, a następnie zostaje uznany za zdrajcę, ponieważ pozostaje przy Januszu Radziwille popierającym Szwedów. Kiedy odkrywa, że książęta Radziwiłłowie chcą wykorzystać upadek Rzeczpospolitej dla własnej korzyści, zrywa z nimi i jako Babinicz walczy po stronie króla Jana Kazimierza. Broni Jasnej Góry, ratuje życie królowi i uczestniczy w walkach z najeźdźcami, stopniowo przedkładając obowiązek wobec kraju nad osobiste pragnienia. Jego zasługi zostają publicznie ogłoszone, dzięki czemu odzyskuje dobre imię i może poślubić Oleńkę. Przemiana Kmicica towarzyszy odrodzeniu wspólnoty, która po początkowych kapitulacjach i zdradach podejmuje walkę o ocalenie państwa.

Geneza

Potop ukazywał się w odcinkach w latach 1884–1886, a pierwsze wydanie książkowe opublikowano w 1886 roku. Jest drugą częścią Trylogii: po Ogniem i mieczem, a przed Panem Wołodyjowskim. Sienkiewicz tworzył w epoce pozytywizmu, w okresie zaborów, gdy Polska nie istniała jako niepodległe państwo. Przypomnienie przezwyciężonego kryzysu miało wzmacniać wiarę czytelników w możliwość odzyskania wolności – temu służyła idea pisania „ku pokrzepieniu serc”. Tytułowy potop oznacza najazd, który zalewa kraj niczym niszcząca powódź.

Bohaterowie

Andrzej Kmicic / Babinicz

Młody szlachcic i żołnierz, chorąży orszański. Kocha Oleńkę, ale początkowo kieruje się pychą, gniewem i przywiązaniem do dawnych kompanów. Uwikłany w zdradę Radziwiłłów, przyjmuje nazwisko Babinicz i naprawia swoje winy służbą ojczyźnie. Jest bohaterem dynamicznym, czyli zmieniającym charakter i postępowanie pod wpływem doświadczeń.

Aleksandra Billewiczówna – Oleńka

Wnuczka Herakliusza Billewicza i ukochana Kmicica. Jest religijna, stanowcza i przywiązana do zasad. Nie zgadza się usprawiedliwiać jego przemocy ani służby zdrajcom. Broni się przed zalotami Bogusława Radziwiłła.

Michał Wołodyjowski

Wybitny szermierz, dowódca chorągwi laudańskiej, czyli oddziału jazdy złożonego z miejscowej szlachty. Pokonuje Kmicica w pojedynku, lecz daje mu możliwość poprawy przez służbę wojskową. Pozostaje wierny królowi i Rzeczpospolitej.

Onufry Zagłoba

Szlachcic znany z dowcipu, przechwałek i niezwykłej pomysłowości. Przyjaciel Wołodyjowskiego i Jana Skrzetuskiego. Dzięki podstępowi uwalnia siebie i towarzyszy z niewoli Radziwiłła. Jego humor rozładowuje napięcie także w sytuacjach zagrożenia. Ma cechy dawnej szlachty: kocha wolność, lubi się chwalić i biesiadować.

Jan Skrzetuski

Doświadczony żołnierz, przyjaciel Wołodyjowskiego i Zagłoby. Odrzuca zdradę Janusza Radziwiłła i walczy przeciw Szwedom.

Janusz Radziwiłł

Potężny magnat i hetman wielki litewski, czyli jeden z najwyższych dowódców wojskowych. Przechodzi na stronę Szwecji, przedstawiając swoją decyzję jako ratunek dla Litwy. Wykorzystuje przysięgę Kmicica, aby utrzymać go przy sobie.

Bogusław Radziwiłł

Krewny Janusza, wspierający jego plany polityczne. Otwarcie przyznaje, że interes rodu jest dla niego ważniejszy od losu kraju. Próbuje zdobyć Oleńkę i oczernia przed nią Kmicica. Jest przeciwnikiem bohatera zarówno w wojnie, jak i w miłości.

Augustyn Kordecki

Przeor, czyli przełożony klasztoru paulinów na Jasnej Górze. Kieruje obroną sanktuarium, podtrzymuje odwagę obrońców i odrzuca żądania kapitulacji.

Jan Kazimierz

Król Rzeczpospolitej. Podczas najazdu chroni się na Śląsku, następnie wraca do kraju. Kmicic ratuje mu życie i zdobywa jego zaufanie. Królewski list ujawnia zasługi bohatera oraz przywraca mu dobre imię.

Stefan Czarniecki

Dowódca wierny Janowi Kazimierzowi. Organizuje opór przeciw Szwedom i prowadzi wojnę podjazdową: nęka przeciwnika szybkimi atakami, utrudniając mu przemarsze i zdobywanie zaopatrzenia.

Roch Kowalski

Silny, odważny, lecz łatwowierny oficer służący początkowo Januszowi Radziwiłłowi. Ma eskortować więźniów, ale Zagłoba oszukuje go i przeciąga na ich stronę. Później Roch walczy przeciw Szwedom.

Soroka

Wierny podkomendny Kmicica. Towarzyszy mu w niebezpieczeństwach i pomaga w działaniach podejmowanych pod nazwiskiem Babinicz. Kmicic ryzykuje własne życie, aby ocalić go z rąk Bogusława Radziwiłła.

Tomasz Billewicz

Krewny Oleńki, nazywany przez nią stryjem. Otacza ją opieką, sprzeciwia się Radziwiłłom i organizuje zbrojny opór na Żmudzi. Oleńka dołącza do jego oddziału po ucieczce z Taurogów.

Anna Borzobohata-Krasieńska

Młoda szlachcianka, towarzyszka Oleńki w Taurogach. Jest zaradna i potrafi pozyskiwać ludzi. Pomaga przygotować ucieczkę z posiadłości Bogusława, wykorzystując uczucie, którym darzy ją oficer Braun.

Kuklinowski

Dowódca oddziału pozostającego na służbie szwedzkiej. Próbuje przeciągnąć Kmicica na stronę najeźdźców, a po jego schwytaniu pod Jasną Górą poddaje go torturom.

Streszczenie właściwe

Testament Billewicza i spotkanie z Oleńką

Na początku 1655 roku Andrzej Kmicic przybywa na Laudę, obszar na Litwie zamieszkany przez drobną szlachtę. Zmarły Herakliusz Billewicz zapisał mu majątek Lubicz i zobowiązał swoją wnuczkę Aleksandrę do małżeństwa z nim. W ten sposób chciał połączyć rodziny związane dawną przyjaźnią. Testament dopuszcza odstąpienie od ślubu, jeśli Kmicic splami się haniebnymi czynami; Oleńka może również wybrać życie zakonne.

Kmicic poznaje Oleńkę w Wodoktach. Młodzi podobają się sobie i szybko zakochują. Dziewczyna widzi w nim dzielnego żołnierza, nie zna jednak jeszcze jego gwałtownego charakteru i występków jego towarzyszy. Nad bezpieczeństwem Oleńki czuwa szlachta laudańska, której dziadek powierzył opiekę nad wnuczką.

Samowola Kmicica i spalenie Wołmontowicz

W Lubiczu Kmicic i jego kompani urządzają pijackie zabawy, niszczą portrety przodków Billewiczów i krzywdzą służbę. Dla Oleńki to zniewaga pamięci rodziny i dowód lekceważenia innych ludzi. Gdy Kmicic przebywa w Upicie, gdzie jego żołnierze weszli w konflikt z mieszkańcami, dziewczyna dowiaduje się o zachowaniu całej grupy. Zabrania kompanom narzeczonego wstępu do swojego domu. W Upicie Andrzej staje po stronie swoich żołnierzy i każe wychłostać burmistrza oraz radnych. Później przyznaje Oleńce, że prawo było po stronie mieszczan.

W drodze do Upity towarzysze Kmicica zatrzymują się w karczmie i wdają w konflikt z Butrymami, szlachtą z Wołmontowicz. Giną w starciu. Po powrocie Kmicic znajduje ich ciała w Lubiczu. W odwecie pali Wołmontowicze i zabija mieszkańców, nie szukając sprawiedliwości przed sądem.

Ścigany przez szlachtę chroni się u Oleńki. Dziewczyna osłania go przed natychmiastową zemstą, ale potępia jego postępowanie i każe mu odejść. Kmicic traci jej zaufanie oraz możliwość spokojnego życia wśród sąsiadów. Później listownie prosi ją o przebaczenie. Oleńka odpowiada, że przyjmie go dopiero wtedy, gdy przebaczy mu pokrzywdzona szlachta i sama się za nim wstawi. Andrzej nie godzi się z odrzuceniem: porywa Oleńkę i więzi ją w Lubiczu, chcąc wymusić małżeństwo.

Pojedynek z Wołodyjowskim

Szlachta laudańska wyrusza uwolnić Oleńkę. Na jej czele staje Michał Wołodyjowski, doświadczony żołnierz i znakomity szermierz. Kmicic zgadza się rozstrzygnąć starcie pojedynkiem. Jest pewny swoich umiejętności, lecz przeciwnik z łatwością odpiera jego ataki i ostatecznie ciężko rani go w głowę. Oleńka odzyskuje wolność.

Wołodyjowski nie traktuje pokonanego wyłącznie jak wroga. Odwiedza go podczas rekonwalescencji i dostrzega w nim odwagę, którą można wykorzystać w obronie kraju. Przekazuje mu list upoważniający do zaciągu żołnierzy. Służba wojskowa daje Kmicicowi szansę odbudowania reputacji.

Najazd szwedzki i kapitulacja pod Ujściem

Rzeczpospolita jest wyczerpana wcześniejszymi wojnami. W 1655 roku na jej ziemie wkraczają wojska szwedzkiego króla Karola Gustawa. W Wielkopolsce zbiera się pospolite ruszenie, czyli szlachta powołana do osobistego udziału w obronie państwa. Brakuje jej jednak odpowiedniego przygotowania, dyscypliny i zdecydowanego dowództwa.

Pod Ujściem dochodzi do kapitulacji. Wielkopolscy przywódcy, wśród nich Krzysztof Opaliński, uznają zwierzchnictwo króla Szwecji. Do poddania zachęca Hieronim Radziejowski, dawny dostojnik Rzeczpospolitej, który przeszedł na stronę najeźdźcy. Część szlachty łudzi się, że zmiana władcy pozwoli zachować majątki i przywileje.

Szwedzi szybko zajmują kolejne obszary. Najazd ułatwiają kapitulacje i zdrady części mieszkańców kraju. Nie wszyscy jednak rezygnują z oporu. Wołodyjowski, Zagłoba oraz Jan Skrzetuski ze swoim krewnym Stanisławem szukają możliwości dalszej służby ojczyźnie.

Zdrada Janusza Radziwiłła w Kiejdanach

Kmicic wiąże nadzieje z Januszem Radziwiłłem, potężnym hetmanem litewskim. Uważa go za człowieka zdolnego ocalić kraj. Jeszcze przed ujawnieniem planów politycznych księcia składa mu osobistą przysięgę wierności i posłuszeństwa.

Podczas uczty w Kiejdanach Radziwiłł ogłasza zerwanie związku z Koroną i oddanie Litwy pod opiekę szwedzkiego króla. Dla wiernych Rzeczpospolitej oficerów jest to zdrada. Wołodyjowski, Skrzetuscy i inni wypowiadają hetmanowi posłuszeństwo; wraz z Zagłobą zostają uwięzieni.

Kmicic jest wstrząśnięty, lecz pozostaje przy księciu. Wiąże go przysięga, a Radziwiłł przekonuje go, że porozumienie ze Szwedami jest jedynym sposobem ratowania Litwy. Bohater ulega tej argumentacji i pomaga tłumić opór przeciwników hetmana. Myli wierność magnatowi z wiernością ojczyźnie. Oleńka widzi go po stronie zdrajców i odrzuca jego wyjaśnienia.

Ocalenie więźniów i podstęp Zagłoby

Kmicic nie chce śmierci uwięzionych oficerów i wyprasza u Radziwiłła darowanie im życia. Książę pozornie ustępuje, lecz nadal zamierza pozbyć się przeciwników. Więźniowie zostają wysłani pod eskortą Rocha Kowalskiego do Birż.

Podczas drogi Zagłoba wykorzystuje łatwowierność dowódcy. Wmawia Rochowi pokrewieństwo, upija go, zabiera mu hełm, opończę i konia, po czym sprowadza pomoc. Towarzysze odzyskują wolność, a Kowalski przyłącza się do nich.

Gdy później spotykają Kmicica w Billewiczach, uznają go za niebezpiecznego stronnika zdrajcy i chcą rozstrzelać. Ocala dzięki znalezionemu przy nim listowi Radziwiłła, który potwierdza, że wcześniej wyprosił dla nich darowanie życia. Mimo propozycji przyłączenia się do nich nadal wraca do hetmana.

Rozmowa z Bogusławem i narodziny Babinicza

Wysłany przez hetmana Kmicic spotyka Bogusława Radziwiłła. Książę bierze go za świadomego wspólnika i bez skrupułów odsłania rzeczywiste cele rodu. Porównuje Rzeczpospolitą do kawałka czerwonego sukna rozdzieranego przez wrogów. Radziwiłłowie również chcą wyrwać z niego część dla siebie. Kieruje nimi prywata, czyli stawianie własnych interesów ponad dobrem kraju.

Dopiero ta rozmowa ostatecznie uświadamia Kmicicowi, że służy zdrajcom. Porywa Bogusława, aby udaremnić jego działania, ale książę strzela do niego i ucieka. Ranny Kmicic trafia pod opiekę Kiemliczów – ojca i jego dwóch synów, dawnych podkomendnych.

Po odzyskaniu sił postanawia zerwać z Radziwiłłami i naprawić swoje winy. Przyjmuje nazwisko Babinicz, ponieważ własne nazwisko kojarzy się z przemocą i zdradą. Ostrzega dawnych przeciwników przed planami magnatów i rusza na południe. Chce służyć królowi oraz Rzeczpospolitej, nawet jeśli nie odzyska miłości Oleńki.

Obrona Jasnej Góry

W drodze Babinicz dowiaduje się o zamiarze zaatakowania Jasnej Góry, ufortyfikowanego klasztoru i ważnego sanktuarium maryjnego w Częstochowie. Udaje się tam, aby ostrzec przeora Augustyna Kordeckiego. Początkowo budzi nieufność, ale zostaje wśród obrońców. Odbywa u Kordeckiego spowiedź z całego życia i pod jej tajemnicą ujawnia swoje nazwisko. Rozgrzeszenie umacnia go w postanowieniu poprawy.

Wojska generała Millera rozpoczynają oblężenie. Oprócz ostrzału stosują groźby i naciski, aby skłonić zakonników do wpuszczenia szwedzkiej załogi. Kordecki odrzuca żądania poddania twierdzy. Prowadzi rozmowy z przeciwnikiem, organizuje obronę i podtrzymuje odwagę ludzi, wśród których również pojawiają się zwątpienie oraz strach.

Kmicic walczy na murach i bierze udział w niebezpiecznych wyprawach. Największe zagrożenie stanowi kolubryna, czyli potężna armata sprowadzona przez oblegających. Babinicz samotnie przedostaje się do niej i wysadza ją prochem, ryzykując życie dla ocalenia klasztoru.

Po zniszczeniu działa Kmicic dostaje się do niewoli. Podczas przesłuchania nie okazuje strachu i broni odwagi jasnogórskiej załogi. Spodziewając się śmierci, ujawnia swoje prawdziwe nazwisko. Kuklinowski, dowódca służący Szwedom, który wcześniej bezskutecznie próbował przeciągnąć Babinicza na ich stronę, bierze więźnia w swoje ręce i torturuje go, przypalając ogniem.

Kmicica ratują Kiemlicze. Dzięki ich pomocy role się odwracają: bohater uwalnia się i odpłaca Kuklinowskiemu za zadane cierpienie.

Ostatecznie wojska szwedzkie odstępują od oblężenia. Wieść o skutecznej obronie umacnia przekonanie, że ze Szwedami można zwyciężyć. Scena realizuje topos oblężonej twierdzy – powracający w kulturze obraz wspólnoty broniącej zagrożonego miejsca i swoich wartości.

Droga do króla i ratunek w górach

Kmicic wyrusza na Śląsk, gdzie przebywa Jan Kazimierz. Przywozi wiadomości o obronie Jasnej Góry i gotowości mieszkańców kraju do dalszej walki. Na dwór dociera jednak również oszczerczy list Bogusława, według którego Kmicic zamierza porwać monarchę i oddać go Szwedom. Andrzej tym bardziej obawia się ujawnienia nazwiska i nadal występuje jako Babinicz.

Król postanawia wrócić do Rzeczpospolitej. Babinicz towarzyszy mu w podróży. W górskim wąwozie orszak zostaje zagrożony przez Szwedów. Kmicic wraz z Kiemliczami rzuca się do walki, aby osłonić monarchę, i zostaje ciężko ranny. Z pomocą przychodzą górale, którzy uderzają na napastników. Po ocaleniu króla Andrzej ujawnia mu swoje prawdziwe nazwisko oraz opowiada o błędach. Jan Kazimierz poznaje w nim wiernego obrońcę.

Od kapitulacji do wspólnej walki

Tymczasem szwedzkie grabieże i przemoc odbierają mieszkańcom kraju złudzenia, że nowy władca zapewni im bezpieczeństwo. Rozwija się zbrojny opór, do którego przyłączają się szlachta, mieszczanie i chłopi. Powstaje konfederacja tyszowiecka – związek wojskowych podejmujących walkę po stronie Jana Kazimierza. Janusz Radziwiłł traci wpływy i umiera w obleganym Tykocinie.

Powrót króla wzmacnia siły walczące ze Szwedami. We Lwowie Jan Kazimierz składa śluby, powierzając kraj opiece Matki Boskiej i zapowiadając poprawę losu uciskanego ludu. Stefan Czarniecki organizuje działania wojenne i nęka przeciwnika szybkimi uderzeniami.

Kmicic po odzyskaniu zdrowia wraca do walki. Bierze udział w kolejnych działaniach przeciw najeźdźcom, także w kampanii zakończonej odzyskaniem Warszawy. Dowodzi również tatarskim oddziałem wspierającym stronę polską.

Oleńka w Taurogach

Równolegle rozgrywa się wątek Oleńki, która trafia z Tomaszem Billewiczem do Taurogów, posiadłości Bogusława Radziwiłła. Książę przedstawia pobyt jako gościnę, ale ogranicza swobodę dziewczyny i próbuje ją zdobyć. Nie informuje jej uczciwie o losach Kmicica. Rozpowszechnia kłamstwo, że Andrzej zamierzał porwać Jana Kazimierza i oddać go Szwedom.

Oleńka nadal kocha Kmicica, lecz wierzy, że dopuścił się zdrady. Jednocześnie nie ulega Bogusławowi. Sprzeciwia się jego zalotom, broni własnej godności i rozpoznaje niebezpieczeństwo kryjące się za uprzejmością gospodarza.

Jej sojuszniczką jest Anusia Borzobohata-Krasieńska. Kobiety przygotowują ucieczkę. Pomaga im zakochany w Anusi oficer Braun. Po wydostaniu się z Taurogów dołączają do Tomasza Billewicza, który wcześniej opuścił posiadłość i zorganizował oddział walczący przeciw najeźdźcom.

Walka z Bogusławem i bitwa pod Prostkami

Kmicic nadal spotyka się z podejrzeniami wynikającymi z dawnej służby Radziwiłłom, ale kolejne czyny przynoszą mu zaufanie towarzyszy. Gdy Bogusław więzi Sorokę i skazuje go na okrutną śmierć, Andrzej przybywa jako poseł do księcia i błaga o ocalenie podkomendnego, padając przeciwnikowi do nóg. Bogusław każe związać Kmicica i zmusza go do oglądania przygotowań do egzekucji Soroki. Andrzej wykorzystuje oburzenie polskich żołnierzy. Wzywa ich do przejścia na stronę króla, obiecując przebaczenie i wypłatę żołdu. Głowbicz i jego ludzie uwalniają więźniów. Kmicic oraz Soroka odjeżdżają z nimi do hetmana Sapiehy.

W czasie dalszych walk Kmicic uczestniczy w wyprawie do Prus przeciw wojskom sprzymierzonym ze Szwedami. Pod Prostkami dochodzi do zwycięskiej bitwy, w której pokonuje Bogusława Radziwiłła i bierze go do niewoli. Książę twierdzi, że w razie jego śmierci zginie także Oleńka. Kmicic obiecuje darować mu życie w zamian za pisemne rozkazy zapewniające dziewczynie wolność i bezpieczeństwo. Oddaje jeńca pod straż Tatarów. Później zgadza się na przekazanie go hetmanowi Gosiewskiemu. Bogusław podpisuje wymagane rozkazy i pozostaje w niewoli.

Ocalenie Wołmontowicz i kolejny wybór obowiązku

Na Żmudzi Kmicic uderza na siły Sakowicza, stronnika Bogusława, oraz oddziały szwedzkie. Ratuje Wołmontowicze i oddział Tomasza Billewicza. Nie wie jeszcze, że wśród ocalonych znajduje się Oleńka. Dziewczyna słyszy o zwycięstwach Babinicza, ale nie utożsamia go z dawnym narzeczonym.

Ocalenie Wołmontowicz szczególnie wyraźnie łączy nowe czyny bohatera z wcześniejszymi winami: broni teraz ludzi i miejsca, które niegdyś skrzywdził. Gdy wreszcie dowiaduje się, że Oleńka jest blisko, pragnie natychmiast ją zobaczyć.

Otrzymuje jednak wezwanie do dalszej służby. Rzeczpospolitą atakują wojska księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego. Kmicic odkłada spotkanie z ukochaną i ponownie wyrusza na wojnę. Tym razem sam rezygnuje z osobistego szczęścia, aby wykonać obowiązek wobec kraju.

Powrót i publiczne odzyskanie dobrego imienia

Ciężko ranny podczas kolejnej kampanii Kmicic wraca do Lubicza. Oleńka, która nadal nie zna pełnej prawdy o jego zasługach, rozważa wstąpienie do klasztoru. Gdy dowiaduje się o jego stanie, troszczy się o pomoc dla niego, lecz powrót do zdrowia przywraca także nierozwiązany problem jego domniemanej zdrady.

Przełom następuje w kościele w Upicie. Wracający żołnierze laudańscy przybywają z Wołodyjowskim i Zagłobą. Ksiądz odczytuje przywieziony przez Wołodyjowskiego list Jana Kazimierza. Król wyjaśnia, że Radziwiłł oszukał Kmicica, oraz przypomina jego późniejsze zasługi: obronę Jasnej Góry, ocalenie monarchy i udział w walkach. Zebrani dowiadują się, że sławny Babinicz i potępiany Kmicic to ten sam człowiek.

Oleńka poznaje również prawdę o oszczerstwie Bogusława. Wzruszona uznaje, że niesłusznie odmawiała Andrzejowi zaufania po jego przemianie. Szlachta przyjmuje go z wdzięcznością, a dawne zarzuty ustępują uznaniu dla jego czynów. W Wodoktach dochodzi do pojednania zakochanych, a następnie do ślubu. Końcowa informacja o dalszych losach bohatera mówi o kolejnej służbie wojennej, otrzymaniu starostwa upickiego i zgodnym życiu z Oleńką oraz sąsiadami.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.