Przygody Tomka Sawyera

Wiadomości wstępne

Autor

Mark Twain

Gatunek

Powieść przygodowa

Czas akcji

Pierwsza połowa XIX wieku, kilka letnich miesięcy

Miejsce akcji

St. Petersburg nad Missisipi i okolice

Pigułka wiedzy

Tomek Sawyer mieszka u ciotki Polly w miasteczku nad Missisipi. Woli psoty i zabawy w piratów niż szkołę i obowiązki. Razem z Huckiem Finnem widzi nocą na cmentarzu, jak Indianin Joe zabija lekarza. Chłopcy przysięgają milczeć, ale Tomek zeznaje w sądzie i ratuje niewinnego Muffa Pottera. Później gubi się z Becky w jaskini i wyprowadza ją na zewnątrz. Na koniec chłopcy znajdują skarb ukryty przez Indianina Joego.

Geneza

Powieść ukazała się w 1876 roku. Mark Twain, czyli Samuel Langhorne Clemens, wykorzystał wspomnienia z dzieciństwa w Hannibal nad Missisipi. Miejscowość stała się wzorem fikcyjnego miasteczka St. Petersburg. W przedmowie pisarz wyjaśnił, że wiele przygód przeżyli on lub jego koledzy. Tomek łączy cechy trzech chłopców, których pisarz znał, a Huck ma rzeczywisty pierwowzór.

Bohaterowie

Tomek Sawyer

Główny bohater jest sierotą i wychowuje się u ciotki Polly, siostry swojej zmarłej matki. Jest pomysłowy, ma żywą wyobraźnię i lubi przewodzić kolegom. Naśladuje bohaterów książek, unika obowiązków i popisuje się przed Becky. Potrafi jednak zaryzykować własne bezpieczeństwo dla innych. Pomaga przyjaciołom i ratuje niewinnego Pottera.

Huckleberry Finn (Huck)

Syn miejscowego pijaka żyje bez stałej opieki i nie chodzi do szkoły. Dorośli uważają go za zły przykład, a dzieci zazdroszczą mu swobody. Jest wiernym przyjacielem Tomka. Pokonuje strach i sprowadza pomoc dla wdowy Douglas. Później trudno mu przywyknąć do życia pod jej opieką.

Ciotka Polly

Opiekunka Tomka kocha go i próbuje wychować na posłusznego chłopca. Często ulega jego podstępom, a czasem karze go niesłusznie. Martwi się jego zdrowiem i leczy go domowymi sposobami. Po zniknięciu siostrzeńca rozpacza. Bardzo wzrusza ją odnalezienie wiadomości od Tomka.

Becky Thatcher

Córka sędziego Thatchera jest koleżanką i sympatią Tomka. Uczuciowa, dumna i zazdrosna, kłóci się z nim o Amy Lawrence. Docenia, że Tomek przyjmuje za nią szkolną karę. Zagubiona w jaskini traci nadzieję, lecz ufa przyjacielowi i z jego pomocą wychodzi na zewnątrz.

Joe Harper

Bliski kolega Tomka uczestniczy w jego psotach i zabawach. Po niesłusznym oskarżeniu przez matkę ucieka z nim na wyspę Jacksona. Szybko zaczyna tęsknić za domem. Z Tomkiem i Huckiem wraca podczas nabożeństwa za rzekomo zmarłych chłopców.

Indianin Joe

Niebezpieczny przestępca kieruje się zemstą i chęcią zysku. Zabija doktora Robinsona i obarcza winą Pottera. Po zeznaniu Tomka ucieka z sądu i ukrywa się jako głuchoniemy Hiszpan. Planuje okaleczyć wdowę Douglas. Przechowuje skarb w jaskini, gdzie po zamknięciu wejścia umiera z głodu.

Muff Potter

To biedny mężczyzna, który nadużywa alkoholu, ale dla chłopców zawsze jest miły. Pomaga Joemu i doktorowi Robinsonowi wykopać zwłoki. Traci przytomność podczas bójki, a Joe wmawia mu, że zabił lekarza. Potter trafia do więzienia. Zeznanie Tomka oczyszcza go z zarzutu.

Doktor Robinson

Lekarz wynajmuje Joego i Pottera do wykopania zwłok. Kłóci się z nimi o pieniądze, a Joe przypomina mu, że pięć lat wcześniej doktor przegonił go z kuchni swojego ojca, gdy Joe prosił o jedzenie. Podczas bójki ogłusza Pottera. Joe zabija go nożem Pottera. Świadkami zbrodni są Tomek i Huck.

Mary

Kuzynka Tomka mieszka u ciotki Polly. Jest cierpliwa, łagodna i pomocna. Zachęca chłopca do nauki wersetów biblijnych oraz pomaga mu przygotować się do niedzielnego wyjścia. Podczas pikniku zostaje z chorym Sidem.

Sid

Młodszy przyrodni brat Tomka uchodzi za posłusznego, lecz chętnie na niego skarży. Gdy sam tłucze cukiernicę, ciotka niesłusznie karze Tomka. Rozpowiada też wiadomość o uratowaniu wdowy przez Hucka, psując niespodziankę Jonesa.

Wdowa Douglas

Zamożna, gościnna i życzliwa mieszkanka miasteczka opiekuje się chorym Huckiem. Gdy poznaje jego udział w udaremnieniu napadu, zapewnia mu dom i naukę oraz dba o jego pieniądze. Wymaga też przestrzegania zasad, do których chłopcu trudno przywyknąć.

Sędzia Thatcher

Ojciec Becky jest szanowanym mieszkańcem miasteczka. Szuka córki i Tomka. Po ich odnalezieniu nakazuje zamknąć jaskinię, nie wiedząc o obecności Joego. Docenia odwagę chłopca i zamierza pomóc mu w dalszej nauce. Pomaga też tak ulokować jego pieniądze, żeby przynosiły stały dochód.

Pan Dobbins

Surowy nauczyciel wymaga dyscypliny i stosuje kary cielesne. Marzy o zawodzie lekarza, dlatego czyta książkę o budowie ciała człowieka. Za jej uszkodzenie karze Tomka, który osłania Becky. Przed szkolnym popisem nasila wymagania. Podczas uroczystości uczniowie mszczą się na nim.

Walijczyk Jones

Mieszka z synami na wzgórzu Cardiff. Po ostrzeżeniu Hucka rusza z nimi na pomoc wdowie Douglas. Życzliwie przyjmuje chłopca i początkowo ukrywa jego udział w ocaleniu kobiety. Podczas przyjęcia ujawnia jego zasługę.

Streszczenie właściwe

Rozdział I – Nieposłuszny podopieczny ciotki Polly

Ciotka Polly przyłapuje Tomka na podjadaniu konfitur. Chłopiec odwraca jej uwagę i ucieka. Później opuszcza szkołę, aby się kąpać. Próbuje to ukryć, ale Sid zauważa zmianę koloru nici zszywającej kołnierzyk koszuli. Tomek postanawia zemścić się na bracie. Spotyka elegancko ubranego chłopca i wdaje się z nim w bójkę. Zwycięża, lecz wraca późno i w zniszczonym ubraniu. Ciotka postanawia ukarać go sobotnią pracą.

Rozdział II – Malowanie płotu

W sobotę Tomek musi pobielić długi płot. Proponuje Jimowi, czarnoskóremu chłopcu, że przyniesie za niego wodę, jeśli ten pobieli kawałek płotu. Ciotka przerywa im rozmowę. Gdy przychodzi Ben Rogers, chłopiec udaje, że malowanie to wyjątkowa przyjemność i trudna sztuka. Zaciekawiony Ben daje mu jabłko za możliwość spróbowania. Kolejni chłopcy też płacą drobiazgami za pracę. Tomek odpoczywa i zbiera przedmioty, a koledzy nakładają na płot kolejne warstwy wapna.

Rozdział III – Nowa sympatia i poczucie krzywdy

Ciotka pozwala Tomkowi odejść po obejrzeniu pomalowanego płotu. Chłopiec obrzuca Sida ziemią i bawi się z kolegami w bitwę. W ogrodzie Thatcherów widzi jasnowłosą dziewczynkę. Zapomina o dotychczasowej sympatii, Amy Lawrence, i popisuje się przed nową dziewczynką. Dziewczynka rzuca mu kwiat. W domu ciotka niesłusznie karze go za cukiernicę rozbitą przez Sida. Wieczorem Tomek idzie pod dom dziewczynki, gdzie zostaje oblany wodą.

Rozdział IV – Nagroda w szkółce niedzielnej

Mary pomaga Tomkowi uczyć się wersetów biblijnych do szkółki niedzielnej, czyli na niedzielne lekcje religii. Chłopiec wymienia jednak swoje drobiazgi na bileciki przyznawane innym uczniom za recytację. Zbiera ich dość, aby otrzymać Biblię. Do szkółki przychodzi sędzia Thatcher z rodziną, w tym dziewczynką poznaną przez Tomka. Chłopiec odbiera nagrodę przed gośćmi. Sędzia pyta go o pierwszych apostołów. Tomek wymienia Dawida i Goliata, ujawniając swój brak wiedzy.

Rozdział V – Zamieszanie podczas nabożeństwa

Tomek nudzi się podczas nabożeństwa. Wyciąga z pudełka chrząszcza, który szczypie go w palec i spada między ławki. Pies zaczyna obwąchiwać owada, a później na nim siada. Ukąszony zrywa się z piskiem i biega po kościele. Zgromadzeni nie potrafią powstrzymać śmiechu. Tomek wychodzi zadowolony, choć traci chrząszcza.

Rozdział VI – Huck, nocny plan i Becky

Tomek udaje, że boli go palec u nogi, aby uniknąć szkoły. Ciotka odkrywa oszustwo i wyrywa mu ruszający się ząb. W drodze chłopiec spotyka Hucka Finna. Umawiają się na nocną wyprawę na cmentarz z martwym kotem, wierząc, że tak usuną brodawki. Spóźniony Tomek przyznaje się do rozmowy z Huckiem, aby za karę usiąść przy dziewczętach. Trafia obok Becky Thatcher. Rysuje dla niej i zapisuje wyznanie miłości, ale nauczyciel im przerywa.

Rozdział VII – Zabawa na lekcji i nieudane zaręczyny

Tomek i Joe Harper bawią się kleszczem na ławce. Wyznaczają granicę na tabliczce i kierują nim przy użyciu szpilki. Kłócą się, a nauczyciel karze obu chłopców. Podczas przerwy Tomek uczy Becky rysować. Oboje obiecują sobie wierność i uznają się za zaręczonych. Tomek wspomina jednak o wcześniejszych zaręczynach z Amy Lawrence. Becky płacze. Chłopiec próbuje ją udobruchać podarunkiem, lecz nie uzyskuje przebaczenia i odchodzi.

Rozdział VIII – Marzenia o wielkiej przygodzie

Po kłótni z Becky Tomek opuszcza szkołę i idzie do lasu. Marzy o zniknięciu i powrocie jako podziwiany bohater, zwłaszcza pirat. Próbuje odzyskać zagubione kulki za pomocą zaklęcia. Gdy próba zawodzi, obwinia czary. Później spotyka Joego Harpera. Razem odgrywają przygody Robin Hooda na podstawie zapamiętanych książek.

Rozdział IX – Morderstwo na cmentarzu

Nocą Tomek i Huck idą na cmentarz. Ukryci obserwują doktora Robinsona, Muffa Pottera i Indianina Joego wykopujących zwłoki. Potter żąda dodatkowej zapłaty, a Joe przypomina lekarzowi dawną krzywdę. Dochodzi do bójki. Robinson ogłusza Pottera deską. Joe zabija doktora nożem Pottera. Chłopcy uciekają. Morderca wkłada nóż w rękę Pottera, a gdy ten się budzi, wmawia mu, że zabił lekarza. Oszołomiony Potter wierzy jego słowom.

Rozdział X – Przysięga milczenia

Tomek i Huck chowają się w opuszczonej garbarni, czyli budynku, w którym kiedyś wyprawiano skóry. Boją się zemsty Indianina Joego, więc przysięgają milczeć o morderstwie. Spisują przysięgę, podpisują ją krwią i ukrywają. Nocne odgłosy oraz wycie psa zwiększają ich lęk. Okazuje się, że pies wyje zwrócony w stronę śpiącego Pottera. Chłopcy uznają to za zapowiedź jego śmierci. W domu Tomek widzi rozczarowanie ciotki i czuje wyrzuty sumienia. W szkole zostaje ukarany, a Becky zwraca jego podarunek.

Rozdział XI – Oskarżenie Muffa Pottera

Mieszkańcy znajdują ciało doktora i nóż Pottera, którego uznają za zabójcę. Tomek i Huck widzą jego zatrzymanie. Słuchają też fałszywej relacji Joego, powtórzonej podczas badania sprawy. Boją się ujawnić prawdę. Tomek źle śpi, mówi przez sen i unika zabaw w śledztwo. Chce pomóc niewinnemu mężczyźnie, dlatego ukradkiem odwiedza więzienie i przynosi Potterowi prezenty.

Rozdział XII – Kuracja i powrót Becky

Chora Becky przestaje chodzić do szkoły. Zmartwiony Tomek traci ochotę na zabawy. Ciotka uznaje, że chłopiec także choruje, i leczy go domowymi sposobami. Tomek potajemnie pozbywa się piekącego leku. Daje go kotu, który zaczyna szaleć po pokoju. Po rozmowie z siostrzeńcem Polly przestaje go leczyć. Gdy Becky wraca do szkoły, Tomek próbuje zwrócić jej uwagę wygłupami. Dziewczynka go lekceważy.

Rozdział XIII – Ucieczka na wyspę Jacksona

Tomek czuje się niekochany i postanawia zostać piratem. Przyłącza się do niego Joe Harper, niesłusznie ukarany przez matkę, oraz Huck. Chłopcy wybierają wyspę Jacksona na Missisipi. Potajemnie zabierają żywność, sprzęty i tratwę. Nocą płyną na wyspę, nadając sobie pirackie przydomki. Urządzają obóz i przygotowują posiłek. Przed snem Tomek i Joe mają wyrzuty sumienia z powodu ucieczki oraz kradzieży. Postanawiają unikać dalszego złodziejstwa.

Rozdział XIV – Poszukiwania zaginionych chłopców

Na wyspie chłopcy kąpią się, łowią ryby i przygotowują śniadanie. Odkrywają, że tratwa odpłynęła. Po zabawach zaczynają tęsknić za domem, ale żaden nie chce się przyznać. Słyszą wystrzały i widzą łodzie poszukujące ich ciał. Rozumieją, że mieszkańcy uznali ich za topielców. Początkowo cieszy ich to zainteresowanie. Wieczorem myślą o cierpieniu rodzin. Po zaśnięciu przyjaciół Tomek zostawia wiadomość na korze i opuszcza obóz.

Rozdział XV – Potajemna wizyta w domu

Tomek dociera do domu i chowa się pod łóżkiem. Słucha rozmowy Polly, matki Joego, Mary i Sida. Dorośli rozpaczają i żałują dawnych kar. Chłopiec dowiaduje się o planowanym na niedzielę nabożeństwie żałobnym. Gdy ciotka zasypia, chce zostawić wiadomość na korze, że wszyscy żyją. Wymyśla jednak nowy plan i chowa ją do kieszeni. Całuje śpiącą Polly. Rankiem wraca na wyspę i opowiada przyjaciołom o wyprawie.

Rozdział XVI – Tęsknota, palenie i burza

Joe i Huck chcą wrócić do domu. Tomek zatrzymuje ich, zdradzając swój plan. Później Huck uczy kolegów palić. Obu robi się niedobrze i odchodzą pod pretekstem szukania zguby. Nocą gwałtowna burza zrywa namiot, łamie drzewa i przemacza zapasy. Chłopcy szukają schronienia, a później ratują ogień i ogrzewają się. Następnego dnia Tomek odwraca ich uwagę od tęsknoty zabawą w plemiona indiańskie i przypomnieniem obiecanej niespodzianki.

Rozdział XVII – Uczestnicy własnego pogrzebu

Miasteczko przygotowuje się do pożegnania chłopców. Becky żałuje kłótni z Tomkiem. W niedzielę mieszkańcy zbierają się w kościele, a duchowny wychwala zaginionych. Nagle Tomek, Joe i Huck wychodzą z ukrycia. Wcześniej zakradli się na galerię, czyli balkon w kościele, aby wysłuchać własnego nabożeństwa żałobnego. Bliscy obejmują Tomka i Joego. Huck stoi samotnie, więc Tomek zwraca ciotce uwagę na przyjaciela. Polly okazuje mu czułość. Później wypomina siostrzeńcowi jego zachowanie.

Rozdział XVIII – Rzekomy sen i nowa zazdrość

Tomek opowiada ciotce rzekomy sen, w którym widział, o czym rozmawiano w domu podczas jego nieobecności. Polly wierzy mu i wzrusza się, gdy słyszy, że we śnie ją pocałował. W szkole chłopiec wzbudza zazdrość Becky, spędzając czas z Amy Lawrence. Becky odpowiada oglądaniem książki z Alfredem Temple’em. To elegancko ubrany chłopiec, z którym Tomek bił się w rozdziale I. Alfred domyśla się, że został wykorzystany, i wylewa atrament na książkę Tomka. Becky widzi to, lecz z powodu urazy nie ostrzega chłopca.

Rozdział XIX – Prawda o kawałku kory

Ciotka Polly dowiaduje się od matki Joego, że Tomek naprawdę był nocą w domu. Czuje się oszukana. Chłopiec wyjaśnia, że chciał zostawić wiadomość, ale zrezygnował, gdy wymyślił powrót podczas pogrzebu. Zapewnia, że przed odejściem pocałował ciotkę. Polly zagląda do kieszeni jego ubrania i znajduje kawałek kory z informacją, że chłopcy żyją.

Rozdział XX – Tomek bierze na siebie winę Becky

Becky odrzuca przeprosiny Tomka. Później zagląda do książki pana Dobbinsa o budowie ciała człowieka. Zaskoczona pojawieniem się chłopca, przypadkiem rozdziera stronę. Na lekcji Tomek dostaje karę za książkę zalaną atramentem przez Alfreda. Becky wie, kto ją zniszczył, ale milczy. Gdy nauczyciel odkrywa także uszkodzenie własnej książki, zaczyna przesłuchiwać uczniów. Przerażoną Becky ratuje Tomek, który bierze jej winę na siebie. Przyjmuje karę i zostaje po lekcjach. Wdzięczna dziewczynka godzi się z nim i mówi mu o postępku Alfreda.

Rozdział XXI – Szkolny popis i zemsta uczniów

Przed szkolnym popisem pan Dobbins zaostrza wymagania i częściej karze uczniów. Chłopcy przygotowują zemstę z pomocą syna malarza szyldów, u którego rodziny mieszka nauczyciel. Podczas uroczystości Tomek zapomina tekstu przemowy i zawstydzony schodzi ze sceny. Gdy nauczyciel rysuje mapę na tablicy, ze strychu zostaje opuszczony kot. Zwierzę zrywa mu perukę. Publiczność widzi łysą głowę, którą wspólnik chłopców wcześniej pomalował na złoto. Uroczystość kończy się zamieszaniem, a uczniowie rozpoczynają wakacje.

Rozdział XXII – Wakacyjna nuda i choroba

Tomek wstępuje do stowarzyszenia chłopców, którzy obiecują nie palić, nie żuć tytoniu i nie przeklinać. Robi to tylko po to, żeby nosić efektowny strój. Szybko rezygnuje, bo nie chce przestrzegać jego zasad. Becky wyjeżdża, a on nudzi się i nadal myśli o morderstwie. Zapada na odrę. Po chorobie odkrywa, że koledzy pod wpływem kazań i modlitw, które ogarnęły całe miasteczko, stali się pobożni i porzucili psoty. Czuje się osamotniony i bierze burzę za karę dla siebie. Choroba powraca. Gdy Tomek ponownie zdrowieje, zastaje przyjaciół przy dawnych wybrykach.

Rozdział XXIII – Zeznanie w obronie Pottera

Rozpoczyna się proces Muffa Pottera. Tomek i Huck odnawiają przysięgę milczenia, lecz dręczą ich wyrzuty sumienia. Odwiedzają więźnia, który dziękuje im za pomoc. Zeznania świadków obciążają oskarżonego. Niespodziewanie obrońca wzywa Tomka, który wcześniej opowiedział mu prawdę. Mimo strachu chłopiec opowiada o wydarzeniach na cmentarzu i wskazuje Indianina Joego jako zabójcę. Mówi, że był tam z kolegą, ale obrońca przerywa mu, zanim poda jego imię. Joe wyskakuje przez okno i ucieka. Zeznanie Tomka ratuje niewinnego Pottera przed skazaniem.

Rozdział XXIV – Sława i strach przed zemstą

Mieszkańcy podziwiają odwagę Tomka i okazują życzliwość uwolnionemu Potterowi. Chłopiec za dnia cieszy się sławą, ale nocami ma koszmary. Boi się zemsty Indianina Joego i unika wychodzenia po zmroku. Huck również obawia się ujawnienia swojego udziału. Poszukiwania przestępcy i wyznaczona nagroda nie przynoszą skutku. Joe pozostaje na wolności.

Rozdział XXV – Pierwsze poszukiwania skarbu

Tomek namawia Hucka do szukania skarbu. Twierdzi, że rozbójnicy ukrywają pieniądze pod drzewami, w opuszczonych domach i na wyspach. Chłopcy kopią pod uschłym drzewem, ale niczego nie znajdują. Tomek uznaje, że powinni wrócić o północy i kierować się cieniem drzewa. Nocna próba również zawodzi. Przestraszeni opowieściami o duchach, rezygnują z dalszego kopania. Postanawiają za dnia zbadać dom uchodzący za nawiedzony.

Rozdział XXVI – Indianin Joe i skrzynia pieniędzy

Tomek i Huck wchodzą do opuszczonego domu. Zostawiają narzędzia na parterze i oglądają piętro. Wkrótce przychodzą dwaj mężczyźni. Jednym z nich jest Indianin Joe przebrany za głuchoniemego Hiszpana. Chłopcy ukrywają się i słyszą rozmowę o planowanej zemście.

Podczas zakopywania srebrnych monet przestępcy znajdują skrzynię ze złotem. Joe zauważa świeżą ziemię na kilofie chłopców i podejrzewa, że ktoś jest w pobliżu. Zapowiada przeniesienie skarbu do kryjówki: „numer drugi, pod krzyżem”. Próbuje wejść na piętro, ale schody się załamują. Mężczyźni zabierają pieniądze. Tomek i Huck wracają do miasta.

Rozdział XXVII – Poszukiwanie numeru drugiego

Chłopcy próbują odgadnąć znaczenie „numeru drugiego”. Tomek podejrzewa, że chodzi o pokój w gospodzie, ponieważ domy w miasteczku nie mają numerów. Sprawdza dwie gospody. W pierwszej pokój numer dwa zajmuje prawnik. W drugiej pokój jest zamknięty, lecz nocami widać w nim światło. Chłopcy postanawiają obserwować to miejsce i wejść tylnymi drzwiami podczas ciemnej nocy. Zbierają klucze, które mogą pasować do zamka.

Rozdział XXVIII – Nocna wyprawa do gospody

Podczas pochmurnej nocy Huck pilnuje ulicy, a Tomek podchodzi z latarnią do tylnych drzwi gospody. Klucze nie pasują, ale drzwi okazują się otwarte. W pokoju chłopiec niemal nadeptuje na rękę Indianina Joego śpiącego na podłodze. Natychmiast ucieka razem z Huckiem. Opowiada przyjacielowi o butelkach i beczkach. Podejrzewa, że gospoda potajemnie przechowuje alkohol. Nie zdążył sprawdzić, czy w środku jest skarb. Chłopcy postanawiają czekać, aż Joe opuści pokój. Huck ma czuwać nocami i w razie potrzeby przywołać Tomka miauczeniem.

Rozdział XXIX – Piknik i niebezpieczeństwo na wzgórzu

Becky wraca do miasta i dostaje zgodę matki na piknik. W sobotę dzieci płyną promem, bawią się i zwiedzają jaskinię McDougala. Tomek namawia Becky, żeby po wycieczce nocowała u wdowy Douglas zamiast u koleżanki, Susy Harper. Nie mówią o zmianie dorosłym. Wieczorem grupa wraca do miasta bez dokładnego sprawdzenia obecności.

Huck śledzi Joego i jego wspólnika, licząc na odnalezienie skarbu. Pod domem wdowy Douglas słyszy, że Joe chce ją oszpecić w zemście za karę wymierzoną mu przez jej zmarłego męża. Huck biegnie po pomoc do Walijczyka Jonesa. Prosi, żeby jego udział pozostał tajemnicą. Jones i jego synowie ruszają uzbrojeni na wzgórze. Chłopiec słyszy strzały i ucieka.

Rozdział XXX – Ocalona wdowa i poszukiwania dzieci

Rano Huck dowiaduje się od Jonesa, że napastnicy uciekli, a wdowa jest bezpieczna. Wyjawia, że przebrany Hiszpan to Indianin Joe. Jones obiecuje zachować udział chłopca w tajemnicy.

Po nabożeństwie matka Becky i ciotka Polly odkrywają, że dzieci nie nocowały u znajomych. Nikt nie potrafi potwierdzić ich powrotu z wycieczki. Rozpoczynają się poszukiwania w jaskini. Ratownicy znajdują imiona wypisane dymem i wstążkę Becky. Nie odnajdują jednak dzieci. Tymczasem Huck choruje u Jonesa, a wdowa się nim opiekuje. Mijają trzy dni i noce poszukiwań.

Rozdział XXXI – Tomek i Becky w labiryncie

Tomek i Becky oddalają się od grupy w jaskini. Uciekając przed nietoperzami, gubią drogę. Chłopiec oszczędza świece i próbuje uspokoić dziewczynkę. Zatrzymują się przy źródle i dzielą ostatnie ciastko. Ostatnia świeca gaśnie. Słyszą nawoływania ratowników, ale drogę do nich przecina urwisko.

Tomek przywiązuje sznurek od latawca do skały, żeby móc wrócić, i bada korytarze. Dostrzega człowieka ze świecą. Rozpoznaje Indianina Joego, który ucieka. Nie mówi Becky o spotkaniu, żeby jej nie przestraszyć. Gdy wyczerpana dziewczynka nie ma już sił iść dalej, Tomek zostawia ją przy źródle i ponownie szuka wyjścia.

Rozdział XXXII – Powrót do domu i zamknięta jaskinia

Tomek dostrzega światło dzienne w jednym z korytarzy. Znajduje mały otwór nad Missisipi, wraca po Becky i pomaga jej wyjść. Ludzie płynący łodzią dają dzieciom jedzenie i odwożą je do miasta. We wtorek nocą mieszkańcy witają ocalonych biciem dzwonów.

Po trzech dniach i nocach w jaskini dzieci odpoczywają i odzyskują siły. Tomek dowiaduje się, że Huck choruje, a wspólnik Joego został znaleziony martwy w rzece. Około dwóch tygodni później odwiedza Thatcherów. Sędzia mówi mu, że dla bezpieczeństwa kazał zamknąć wejście do jaskini. Tomek ujawnia, że wewnątrz jest Indianin Joe.

Rozdział XXXIII – Śmierć Joego i odnalezienie skarbu

Po otwarciu jaskini mieszkańcy znajdują Joego martwego przy drzwiach. Próby wydostania się nożem nie powiodły się i przestępca umarł z głodu. Tomek współczuje mu, ale czuje też ulgę. Joe zostaje pochowany przy wejściu.

Tomek przypuszcza, że skarb ukryto w jaskini. Razem z Huckiem dostaje się tam przez odkryty otwór. Chłopcy znajdują krzyż nakreślony dymem na skale. Ślady stóp i wosku prowadzą do ukrytej szczeliny, w której stoi skrzynia. Przesypują monety do worków i wracają do miasta. Po drodze spotykają Jonesa, który prowadzi ich na przyjęcie u wdowy Douglas.

Rozdział XXXIV – Dwie niespodzianki na przyjęciu

Na przyjęciu Huck czuje się nieswojo, ale Tomek powstrzymuje go przed ucieczką. Jones opowiada gościom, że to Huck sprowadził pomoc dla wdowy. Kobieta dziękuje chłopcu i obiecuje zapewnić mu dom oraz naukę. Wtedy Tomek ogłasza, że Huck jest bogaty. Przynosi worki i wysypuje złote monety na stół. Opowiada, jak znaleźli skarb, i ogłasza, że połowa należy do Hucka. Po przeliczeniu okazuje się, że pieniędzy jest ponad dwanaście tysięcy dolarów.

Rozdział XXXV – Bogactwo i powrót Hucka

Odnalezienie skarbu wywołuje w miasteczku gorączkę poszukiwań. Tomek i Huck stają się sławni. Wdowa Douglas i sędzia Thatcher wpłacają ich pieniądze na procent, dzięki czemu chłopcy mają stały dochód. Sędzia zamierza również wspierać naukę Tomka.

Huck źle znosi obowiązkowe mycie, eleganckie ubrania i regularny tryb dnia u wdowy. Po trzech tygodniach ucieka. Tomek znajduje go w starej beczce przy nieczynnej rzeźni. Huck chce oddać pieniądze i odzyskać swobodę. Przyjaciel zapowiada założenie bandy rozbójników, do której przyjmie tylko chłopców cieszących się dobrą opinią. Huck zgadza się wrócić do wdowy na próbę. Tomek obiecuje poprosić ją o łagodniejsze wymagania. Chłopcy planują nocne spotkanie i uroczystą przysięgę.

Zakończenie

Narrator kończy opowieść na chłopięcych przygodach Tomka. Zapewnia, że większość przedstawionych postaci nadal żyje i dobrze sobie radzi. Ich późniejszych losów nie opisuje.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.