Quo vadis

Wiadomości wstępne

Autor

Henryk Sienkiewicz

Gatunek

Powieść historyczna

Czas

Lata 60. I wieku n.e., za panowania Nerona; epilog: 68 rok.

Miejsce

Głównie Rzym; także Ancjum, Kume i Sycylia.

Geneza

Powieść ukazywała się w odcinkach w latach 1895–1896, a w 1896 roku została wydana w formie książki. Sienkiewicz interesował się starożytnym Rzymem, odwiedzał miasto i korzystał z dawnych źródeł, między innymi pism Tacyta. Ważną inspiracją była także tradycja o spotkaniu świętego Piotra z Chrystusem na drodze z Rzymu. Pisarz połączył historię miłosną z opowieścią o pierwszych chrześcijanach i ich prześladowaniu.

W powieści historycznej postacie i wydarzenia wymyślone przez pisarza występują obok rzeczywistych. Sienkiewicz połączył losy Ligii i Winicjusza z panowaniem Nerona, pożarem Rzymu i prześladowaniami chrześcijan.

Bohaterowie

Marek Winicjusz

Młody patrycjusz, czyli przedstawiciel uprzywilejowanej warstwy Rzymian, i żołnierz. Krewny Petroniusza, zakochany w Ligii. Początkowo gwałtowny i przyzwyczajony do posłuszeństwa innych, z czasem zaczyna szanować ich wolność. Jego przemiana prowadzi do przyjęcia chrześcijaństwa.

Ligia

Nazywana także Kalliną. Córka władcy Ligów, przebywająca w Rzymie jako zakładniczka, czyli osoba zatrzymana jako gwarancja pokoju. Wychowuje się w domu Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny, którzy traktują ją jak córkę. Jest chrześcijanką. Kocha Winicjusza, ale nie chce związku sprzecznego ze swoją wiarą i zasadami.

Petroniusz

Wuj i doradca Winicjusza, człowiek z otoczenia Nerona. Nazywany arbitrem elegancji, czyli znawcą dobrego smaku, z którego opinią o ubiorze i sztuce liczą się na cesarskim dworze. Pomaga zakochanym i potrafi sprzeciwić się cesarzowi. Nie przyjmuje chrześcijaństwa. Gdy grozi mu śmierć z rozkazu Nerona, sam wybiera chwilę odejścia.

Ursus

Wierny opiekun Ligii, pochodzący z jej ojczyzny. Jest chrześcijaninem i człowiekiem o niezwykłej sile. Ryzykuje życie, aby ją chronić, a na arenie pokonuje tura, do którego przywiązano dziewczynę.

Neron

Cesarz rzymski, postać historyczna. W powieści jest próżny, okrutny i przekonany o swoim talencie artystycznym. Wymaga pochwał i karze ludzi, którzy mu zagrażają. Odpowiada za prześladowania chrześcijan.

Chilon Chilonides

Grek, który za pieniądze pomaga Winicjuszowi odnaleźć Ligię. Oszukuje i donosi, nie zważając na krzywdę innych. Przebaczenie otrzymane od umierającego Glaukusa skłania go do publicznego oskarżenia Nerona o podpalenie Rzymu. Przyjmuje chrzest i ginie, nie odwoławszy swoich słów.

Glaukus

Chrześcijanin i lekarz, którego Chilon wcześniej ciężko skrzywdził. Opiekuje się rannym Winicjuszem. Przebacza Chilonowi, także wtedy, gdy sam umiera podczas prześladowań.

Piotr

Apostoł i przywódca rzymskich chrześcijan, postać historyczna. Naucza na cmentarzu ostriańskim, pomaga Winicjuszowi i udziela mu chrztu. Opuszcza Rzym za namową wiernych, lecz po spotkaniu z Chrystusem wraca. Zostaje ukrzyżowany.

Paweł z Tarsu

Apostoł, postać historyczna. Wyjaśnia Winicjuszowi naukę chrześcijańską i umacnia wspólnotę. Chrzci Chilona po jego publicznym oskarżeniu Nerona. Zostaje skazany na śmierć przez ścięcie.

Aulus Plaucjusz

Rzymski dowódca, mąż Pomponii Grecyny. Wychowuje Ligię jak córkę. Gdy cesarz odbiera ją jego rodzinie, bezskutecznie szuka pomocy.

Pomponia Grecyna

Żona Aulusa, chrześcijanka i przybrana matka Ligii. Wychowuje dziewczynę w swojej wierze. Jej dom daje Ligii bliskość i poczucie bezpieczeństwa.

Akte

Dawna ukochana Nerona. Opiekuje się Ligią w pałacu i osłania ją przed cesarskim otoczeniem. Nie odwraca się też od Nerona po jego śmierci.

Eunice

Niewolnica zakochana w Petroniuszu, który z czasem odwzajemnia jej uczucie i daje jej wolność. Pozostaje z nim z własnej woli. Gdy Petroniusz postanawia umrzeć, wybiera wspólną śmierć.

Tygellin

Zaufany współpracownik Nerona i przeciwnik Petroniusza. Wykonuje wolę cesarza, organizuje krwawe widowiska i uczestniczy w prześladowaniu chrześcijan.

Kroton

Zapaśnik wynajęty przez Winicjusza do porwania Ligii. Przecenia swoją siłę i ginie z rąk Ursusa.

Streszczenie właściwe

Rozdziały I–VI: Winicjusz poznaje Ligię

Po powrocie do Rzymu Winicjusz opowiada Petroniuszowi o Ligii, którą poznał w domu Aulusa Plaucjusza. Dziewczyna bardzo mu się podoba. Nie rozumie jednak jej religii ani tego, dlaczego nie może po prostu jej zdobyć. Ligia rysuje przy nim znak ryby, ale on nie wie jeszcze, że jest to znak rozpoznawczy chrześcijan.

Petroniusz chce pomóc krewnemu. Wykorzystuje fakt, że Ligia jest zakładniczką podlegającą władzy cesarza. Doprowadza do jej odebrania przybranej rodzinie i sprowadzenia do pałacu Nerona. Winicjusz liczy, że w ten sposób dziewczyna trafi do niego. Nie pyta jej o zgodę.

Rozdziały VII–X: Uczta u Nerona i ucieczka Ligii

Podczas uczty w pałacu Ligia widzi świat, w którym liczą się bogactwo, rozrywka i przychylność cesarza. Pijany Winicjusz zachowuje się wobec niej natarczywie. Dziewczyna boi się go, a Ursus staje w jej obronie. W pałacu wsparcia udziela jej także Akte.

Ligia ma zostać odesłana do domu Winicjusza. W drodze Ursus, wspierany przez chrześcijan, uwalnia ją z rąk ludzi Rzymianina. Dziewczyna ukrywa się wśród współwyznawców. Winicjusz wpada w gniew i zaczyna jej szukać. Nadal myśli przede wszystkim o tym, że odebrano mu coś, co uważał za swoje.

Rozdziały XI–XXII: Poszukiwania i spotkanie z chrześcijanami

Winicjusz korzysta z pomocy Chilona Chilonidesa. Grek rozpoznaje znaczenie znaku ryby i ustala, że Ligii należy szukać wśród chrześcijan. Doprowadza Winicjusza na nocne zgromadzenie na cmentarzu ostriańskim. Rzymianin słucha tam nauki apostoła Piotra o Chrystusie, miłości i przebaczaniu. Widzi też Ligię.

Winicjusz nie zmienia się od razu pod wpływem kazania. Nadal zamierza porwać dziewczynę. Wraz z silnym zapaśnikiem Krotonem śledzi ją i dociera do miejsca, w którym przebywa. Próba uprowadzenia kończy się klęską: Ursus zabija Krotona, a Winicjusz zostaje ranny.

Rozdziały XXIII–XXIV: Ligia i Glaukus opiekują się Winicjuszem

Ranny Winicjusz pozostaje pod opieką chrześcijan, których przed chwilą zaatakował. Ligia troszczy się o niego, a Glaukus go leczy. Ich postępowanie zaskakuje Rzymianina. Przywykł do odwetu i przemocy, tymczasem ludzie, których skrzywdził, nie wykorzystują jego bezradności.

W czasie poszukiwań Ligii Chilon próbował pozbyć się Glaukusa, nakłaniając Ursusa do zabicia go jako rzekomego zdrajcy. W rzeczywistości obawiał się, że lekarz rozpozna w nim człowieka odpowiedzialnego za jego wcześniejsze nieszczęścia. Oszustwo wychodzi na jaw, lecz Glaukus przebacza Chilonowi. Winicjusz widzi, że nauka o miłosierdziu wpływa na rzeczywiste decyzje chrześcijan.

Rozdziały XXV–XL: Przemiana Winicjusza i wzajemna miłość

Podczas powrotu do zdrowia Winicjusz coraz lepiej poznaje Ligię. Uświadamia sobie, że nie zdobędzie jej miłości rozkazem ani siłą. Ligia również go kocha, ale boi się związku z człowiekiem, który nie rozumie jej wiary. Ich uczucie nie usuwa więc od razu wszystkich przeszkód.

Po powrocie do własnego domu Winicjusz zaczyna łagodniej traktować niewolników. Nie potrafi już z przyjemnością uczestniczyć w rozrywkach dworu. Kiedy Chilon proponuje mu sposób wydania chrześcijan władzom, odrzuca tę możliwość. Nadal bywa jednak gwałtowny: każe wychłostać Greka, choć później poleca opatrzyć jego rany i dać mu pieniądze.

Winicjusz udaje się do apostołów i otwarcie przyznaje, że chce poznać ich naukę. Piotr błogosławi jego związek z Ligią. Dziewczyna może już odwzajemnić miłość bez obawy, że Rzymianin będzie zmuszał ją do porzucenia wiary. Podczas pobytu z dworem w Ancjum Winicjusz pisze do niej listy i przygotowuje się do wspólnego życia.

Rozdziały XLI–XLVIII: Pożar Rzymu

Gdy Winicjusz przebywa wraz z dworem w Ancjum, dociera do niego wiadomość o pożarze Rzymu. Wraca, ponieważ w mieście została Ligia. Przedziera się przez tłum uciekających mieszkańców i szuka ukochanej, ryzykując życie. W końcu odnajduje ją wśród chrześcijan. W tym okresie przyjmuje chrzest z rąk Piotra.

Pożar niszczy ogromną część miasta. Neron śpiewa o zagładzie Troi, traktując katastrofę jako temat dla własnej sztuki. W powieści Sienkiewicz wiąże podpalenie z cesarzem i jego otoczeniem. Gniew mieszkańców zmusza władcę do szukania ludzi, których mógłby obarczyć winą.

Rozdziały XLIX–LXI: Oskarżenie chrześcijan i uwięzienie Ligii

Otoczenie Nerona wskazuje chrześcijan jako winnych pożaru. Chilon pomaga prześladowcom, ujawniając, kim są i gdzie można ich znaleźć. Za donos otrzymuje nagrody. Rozpoczynają się masowe aresztowania, a Ligia i Ursus trafiają do więzienia.

Winicjusz próbuje ocalić ukochaną, korzystając z pieniędzy, znajomości i pomocy Petroniusza. Dociera do niej w więzieniu, lecz nie udaje mu się zapewnić jej wolności. Ligia choruje i słabnie. Winicjusz nie porzuca jej mimo bezsilności i zagrożenia.

Neron urządza krwawe widowiska. Chrześcijanie giną rozszarpywani przez zwierzęta, krzyżowani i paleni żywcem. Ich cierpienie ma bawić publiczność i odwracać uwagę od odpowiedzialności władcy. Wielu skazańców zachowuje wiarę, wspiera innych i modli się zamiast błagać o życie za cenę wyrzeczenia się przekonań.

Rozdziały LXII–LXIII: Glaukus przebacza Chilonowi

Podczas widowiska w ogrodach Nerona Chilon widzi ludzi palonych jako żywe pochodnie. Wśród nich rozpoznaje Glaukusa. Przerażony cierpieniem człowieka, którego skrzywdził, prosi go o przebaczenie. Umierający lekarz mu go udziela.

Chilon publicznie ogłasza, że chrześcijanie są niewinni, a odpowiedzialność za pożar ponosi Neron. Paweł z Tarsu udziela mu chrztu. Grek zostaje uwięziony, poddany torturom i skazany na ukrzyżowanie. Mimo cierpienia nie odwołuje oskarżenia.

Rozdziały LXVI–LXVIII: Ursus ratuje Ligię na arenie

Na arenę zostaje wypuszczony potężny tur. Do jego rogów przywiązano Ligię. Widowisko ma zakończyć się jej śmiercią, a obecny wśród widzów Winicjusz nie może jej pomóc. Ursus początkowo jest gotowy umrzeć jako chrześcijanin, jednak na widok dziewczyny rzuca się do walki.

Chwyta zwierzę za rogi i z ogromnym wysiłkiem skręca mu kark. Następnie uwalnia Ligię i prosi o litość. Publiczność, poruszona jego siłą i oddaniem, domaga się ocalenia obojga. Winicjusz zbiega na arenę do ukochanej. Pod naciskiem tłumu Neron zgadza się ich ułaskawić.

Po widowisku Ligia odzyskuje siły w domu Petroniusza. Ursus wierzy, że to Chrystus dał mu siłę do walki ze zwierzęciem. Winicjusz czuwa przy ukochanej, a Petroniusz zabiega o to, by mogli bezpiecznie opuścić Rzym.

Rozdziały LXIX–LXXI: „Quo vadis, Domine?”

Chrześcijanie proszą Piotra, aby opuścił Rzym i ocalił życie. Apostoł wyrusza z miasta, ale na drodze ukazuje mu się Chrystus. Piotr pyta: „Quo vadis, Domine?”, czyli „Dokąd idziesz, Panie?”. Słyszy, że skoro opuszcza wiernych, Chrystus idzie do Rzymu, aby ponownie dać się ukrzyżować.

Piotr wraca do Rzymu, by nauczać i wspierać prześladowanych. Zostaje później ukrzyżowany, a Paweł z Tarsu ginie przez ścięcie. Pytanie Piotra wyjaśnia tytuł powieści: spotkanie z Chrystusem skłania apostoła do powrotu do ludzi, którzy potrzebują jego pomocy.

Rozdziały LXXII–LXXIV: Losy zakochanych i śmierć Petroniusza

Ligia poślubia Winicjusza i wyjeżdża z nim na Sycylię. W liście do Petroniusza Winicjusz opisuje ich spokojne życie i zaprasza wuja do siebie. Petroniusz pozostaje jednak przy Neronowym dworze. W końcu dowiaduje się, że cesarz postanowił go zgładzić.

Petroniusz sam wybiera chwilę śmierci. Podczas ostatniej uczty każe otworzyć sobie żyły. Eunice nie chce go opuścić i umiera razem z nim. W pożegnalnym liście Petroniusz wyśmiewa twórczość Nerona, której cesarz przez lata kazał wszystkim schlebiać.

Epilog: Upadek Nerona

Opuszczony przez stronników Neron ucieka z Rzymu. Nie potrafi od razu odebrać sobie życia; ostatecznie umiera, gdy pomaga mu w tym wyzwoleniec Epafrodyt. Narrator przeciwstawia koniec cesarza przetrwaniu chrześcijaństwa i rozwojowi wspólnoty, którą Neron prześladował.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.