Wiadomości wstępne
- Autor
- Autor anonimowy
- Gatunek
- Dialog dydaktyczny
- Czas akcji
- Średniowiecze
- Miejsce akcji
- Kościół
Pigułka wiedzy
Uczony Polikarp prosi Boga, aby mógł zobaczyć Śmierć, lecz spotkanie z nią wywołuje w nim ogromny strach. Rozmówczyni wyjaśnia mu swoje pochodzenie i przypomina, że dosięga ludzi wszystkich stanów. Jej wypowiedzi zawierają także krytykę przekupnych sędziów, chciwych karczmarzy i duchownych łamiących własne zasady. Utwór łączy religijne pouczenie o przemijaniu z komizmem oraz satyrą na ludzkie słabości.
Geneza
Utwór powstał w XV wieku, a jego autor pozostał anonimowy. Polski twórca wykorzystał wcześniejszą łacińską tradycję dialogu człowieka ze śmiercią i rozwinął ją w obszerną rozmowę wierszem. Dodał sceny komiczne oraz przykłady wad spotykanych w różnych grupach społeczeństwa. Dzieło należało do średniowiecznej literatury religijnej i dydaktycznej, która przypominała o kresie ziemskiego życia i odpowiedzialności za własne postępowanie.
Bohaterowie
Mistrz Polikarp
Uczony przedstawiony jako człowiek obdarzony wielką wiedzą. Pragnie poznać Śmierć, dlatego prosi Boga o możliwość spotkania. Kiedy jego prośba zostaje spełniona, traci pewność siebie: pada na ziemię, drży i boi się podnieść. Zadaje pytania o pochodzenie Śmierci, granice jej władzy oraz możliwość uniknięcia jej. Jego lęk i próby targowania się nadają rozmowie komiczny charakter.
Śmierć
Zostaje przedstawiona jako odrażająca kobieca postać z oznakami rozkładu ciała i kosą w ręku. To personifikacja, czyli nadanie abstrakcyjnemu zjawisku ludzkiego wyglądu, mowy i zachowania. Śmierć jest gwałtowna, szydercza i dumna ze swojej potęgi. Przyjmuje rolę nauczycielki, a uczonego traktuje jak przestraszonego ucznia. Podkreśla, że działa mocą otrzymaną od Boga.
Bóg
Adresat modlitwy rozpoczynającej utwór i prośby Polikarpa o ujrzenie Śmierci. W wypowiedziach Śmierci występuje jako stwórca oraz najwyższy sędzia ludzkich czynów. Wyznacza porządek, któremu podlegają życie i umieranie.
Chrystus
Postać przywołana przez Śmierć jako jedyny, który przez zmartwychwstanie zwycięża jej władzę.
Streszczenie właściwe
Modlitwa i spotkanie w kościele
Osoba rozpoczynająca opowieść prosi Boga o pomoc w ułożeniu dzieła służącego jego chwale i poprawie ludzi. Następnie zwraca się do wszystkich słuchaczy, przypominając, że każdy musi umrzeć. Realizuje motyw memento mori, czyli pamięci o nieuchronności śmierci. Jako przykład przedstawia historię uczonego Polikarpa.
Mistrz długo modli się o możliwość zobaczenia Śmierci. Kiedy zostaje sam w kościele, dostrzega nagą kobiecą postać przepasaną tkaniną. Ma ona wychudzone ciało, żółtawą twarz, odsłonięte zęby i widoczne kości. Brakuje jej warg oraz końca nosa, a z oczu płynie krew. W dłoni trzyma kosę. Polikarp jest tak przerażony tym widokiem, że upada na ziemię.
Uczony w roli przestraszonego ucznia
Śmierć przypomina Polikarpowi, że sama nieproszona tu nie przyszła: to on zabiegał u Boga o spotkanie. Zapewnia go, że tym razem nie odbiera mu życia, i nakazuje mu wstać. Drwi z jego bezradności. Połączenie makabrycznego wyglądu Śmierci z ośmieszeniem uczonego tworzy groteskę, w której groza sąsiaduje z komizmem. Autorytet mistrza zostaje zachwiany: rozmówczyni traktuje go jak żaka, czyli ucznia. Mistrz prosi, aby odsunęła się i odłożyła kosę, lecz rozmówczyni odmawia. Wreszcie podnosi się, wciąż drżąc.
Pochodzenie i granice władzy Śmierci
Polikarp pyta rozmówczynię, skąd pochodzi i kto jest jej rodzicem. Śmierć odpowiada opowieścią o Adamie i Ewie. Według jej relacji pojawia się wtedy, gdy pierwsi ludzie łamią Boży zakaz i sięgają po owoc. Ich czyn sprawia, że śmiertelni stają się także potomkowie.
Śmierć utrzymuje, że otrzymuje od Boga władzę nad ludźmi. Wymienia również sławnych zmarłych, których nie ocaliły mądrość, uroda ani siła. Przyznaje jednak, że jej kosa zostaje pokonana przez Chrystusa: Jezus umiera, lecz trzeciego dnia zmartwychwstaje.
Równość wszystkich wobec śmierci
Rozmówczyni Polikarpa wylicza ludzi, po których przychodzi: młodych i starych, zdrowych i chorych, biednych i bogatych. Pod jej władzę podlegają królowie, uczeni, rzemieślnicy, chłopi i duchowni. Wyliczenie stanów i obraz Śmierci pląsającej z kosą nawiązują do danse macabre, czyli tańca śmierci zrównującego ludzi wobec końca życia. Jej kosa ścina wszystkich tak jak źdźbła trawy. Śmierć potrafi zdjąć królowi koronę i dosięgnąć człowieka w pałacu.
Daremne próby uniknięcia końca
Polikarp próbuje dowiedzieć się, czy Śmierć da się przebłagać podarunkami. Obiecuje nawet dobry kołacz, ale wywołuje tym jej gniew. Rozmówczyni nie potrzebuje jedzenia, bogactwa ani kosztownych tkanin. Uczony pyta także o sens pracy lekarzy. Śmierć przyznaje, że leczenie może na pewien czas przywrócić człowiekowi siły, lecz nie zapewni mu nieśmiertelności.
Mistrz rozważa ukrycie się pod ziemią, za murami lub pod ochroną straży. Śmierć odrzuca wszystkie te pomysły. Zapowiada, że znajdzie człowieka w każdej kryjówce, podobnie jak dociera do zwierząt w ich norach.
Satyra na ludzkie występki
Przy wyliczaniu swoich przyszłych ofiar Śmierć ujawnia ich przewinienia. Satyra polega tu na ośmieszeniu zachowań sprzecznych z obowiązkami poszczególnych grup. Wypomina karczmarzom oszukiwanie klientów i chciwość. Sędziom zarzuca przyjmowanie darów od winnych, stronniczość oraz przeciąganie postępowań. Wyśmiewa duchownych oddających się pijaństwu i mnichów, którzy opuszczają klasztor, aby żyć według własnych zachcianek. Zapowiada sędziom, że na Sądzie Ostatecznym ich nadużycia zostaną ujawnione i ukarane.
Śmierć ludzi dobrych i grzeszników
Według Śmierci wszyscy tracą życie, ale dalszy los duszy zależy od postępowania człowieka. Dobrzy zakonnicy także umierają, ale mogą oczekiwać niebiańskiej radości, dlatego nie muszą obawiać się kresu tak jak ci, którzy łamią Boże przykazania. Gdy Polikarp pyta o kobiety zachowujące czystość, rozmówczyni przywołuje męczennice. Opowiada o zadawanych im torturach i z podziwem wspomina ich odwagę. Zachowany tekst średniowiecznego rękopisu płockiego urywa się w tym miejscu, dlatego nie znamy jego pierwotnego zakończenia.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
