Skąpiec

Wiadomości wstępne

Autor

Molier

Gatunek

Komedia

Czas akcji

Jeden dzień w XVII wieku

Miejsce akcji

Paryż, dom Harpagona i jego najbliższe otoczenie

Pigułka wiedzy

Bogaty Harpagon podporządkowuje życie rodziny oszczędzaniu i gromadzeniu pieniędzy. Planuje wydać córkę Elizę za Anzelma, który nie żąda posagu, synowi Kleantowi przeznacza zamożną wdowę, a sam chce poślubić Mariannę, ukochaną syna. Młodzi ukrywają swoje uczucia i szukają sposobów na pokonanie jego oporu. Gdy służący Strzałka zabiera szkatułkę Harpagona, zrozpaczony skąpiec podejrzewa wszystkich o kradzież, a przy okazji odkrywa miłość Elizy i Walerego. Rozpoznanie w Anzelmie ojca Walerego i Marianny umożliwia szczęśliwe zakończenie obu miłosnych historii. Harpagon zgadza się na małżeństwa dzieci w zamian za odzyskanie pieniędzy i pokrycie wydatków przez Anzelma, lecz sam pozostaje skąpcem. W tej komedii molierowskiej portret skąpca łączy się z komedią intrygi, opartą na podstępach i nieporozumieniach.

Geneza

Skąpiec został po raz pierwszy wystawiony w Paryżu w 1668 roku. Na prapremierze Harpagona grał sam Molier. Utwór jest napisany prozą i składa się z pięciu aktów. Molier był dramatopisarzem, aktorem i kierował zespołem teatralnym – tworzył w XVII-wiecznej Francji, w kręgu klasycyzmu, który chętnie odwoływał się do wzorów starożytnych. W tej komedii wykorzystał między innymi pomysł znany z Garnka (Aulularii) Plauta: obsesyjną troskę skąpca o ukryte pieniądze.

Bohaterowie

Harpagon

Bogaty paryski mieszczanin, wdowiec, ojciec Kleanta i Elizy. Boi się każdego wydatku i podejrzewa otoczenie o próbę kradzieży. Oszczędza na dzieciach, służbie, jedzeniu oraz utrzymaniu koni. Zajmuje się lichwą, czyli udzielaniem pożyczek na krzywdzących dla dłużnika warunkach, z wygórowanym zyskiem dla pożyczkodawcy. W ogrodzie ukrywa szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów.

Chce decydować o małżeństwach dzieci, a własne plany wobec Marianny stawiają go w roli rywala syna. Jest próżny i podatny na pochlebstwa, szczególnie gdy dotyczą jego wieku, wyglądu lub rozsądku. Jego skąpstwo stanowi przykład komizmu postaci: jedna cecha zostaje tak wyolbrzymiona, że kieruje niemal każdym zachowaniem. Finał nie przynosi moralnej przemiany Harpagona; odzyskanie pieniędzy pozostaje jego najważniejszym celem.

Kleant

Syn Harpagona, brat Elizy, zakochany w Mariannie. Chciałby pomóc ukochanej i jej chorej matce, ale ojciec ogranicza mu dostęp do pieniędzy. Kleant lubi eleganckie stroje, gra w karty i zaciąga długi. Potrafi być hojny, lecz również lekkomyślny oraz gotowy do podstępu. W sporze o Mariannę otwarcie przeciwstawia się ojcu. Wykorzystuje przejętą przez Strzałkę szkatułkę, by uzyskać zgodę na ślub.

Eliza

Córka Harpagona, siostra Kleanta. Kocha Walerego, który uratował ją przed utonięciem, i potajemnie przyrzeka mu małżeństwo. Boi się ojca oraz potępienia otoczenia, ale stanowczo odmawia ślubu z Anzelmem. Wspiera miłość brata i Marianny.

Walery

Ukochany Elizy. Aby być blisko niej i zdobyć przychylność Harpagona, przyjmuje posadę rządcy w jego domu. Ukrywa prawdziwe pochodzenie i podtrzymuje dobre zdanie gospodarza o sobie za pomocą pochlebstw. Czasem broni przez to krzywdzących zasad oszczędzania. Popada w konflikt z Jakubem, którego bije i który później oskarża go o kradzież. W finale okazuje się synem Anzelma oraz bratem Marianny, odłączonym od rodziny po katastrofie morskiej.

Marianna

Młoda dziewczyna, która żyje w ubóstwie i opiekuje się chorą matką. Odwzajemnia uczucie Kleanta, początkowo nie wiedząc, że jest on synem Harpagona. Perspektywa ślubu ze starszym skąpcem budzi w niej niechęć, ale dziewczyna pozostaje zależna od matki i nie chce działać przeciw niej. Zachowuje uczciwość: nie podoba jej się także pomysł oczekiwania na śmierć bogatego męża. Rozpoznanie odnalezionej rodziny zmienia jej położenie i pozwala poślubić ukochanego.

Anzelm

Zamożny mężczyzna, którego Harpagon wybiera na męża Elizy, ponieważ zgadza się wziąć ją bez posagu. Naprawdę nazywa się don Tomasz d’Alburci i pochodzi z Neapolu. Po rozbiciu statku przez wiele lat uważał żonę i dzieci za zmarłych. Okazuje się ojcem Walerego i Marianny. Nie chce poślubić kobiety kochającej kogoś innego, szanuje uczucia młodych i bierze na siebie koszty obu wesel.

Frozyna

Swatka, czyli pośredniczka w zawieraniu małżeństw. Początkowo organizuje związek Harpagona z Marianną. Schlebia starszemu mężczyźnie i przedstawia mu oszczędny tryb życia dziewczyny jako rodzaj posagu. Liczy na wynagrodzenie, lecz nie potrafi skłonić skąpca do zapłaty. Gdy poznaje uczucia Marianny i Kleanta, zgadza się pomóc młodym.

Strzałka

Służący Kleanta. Pomaga mu szukać pożyczki, obserwuje Harpagona i trafnie rozpoznaje jego obsesję. Zostaje przez skąpca obrażony, przeszukany i wyrzucony z domu. Później zabiera ukrytą w ogrodzie szkatułkę, a wiadomość o tym przekazuje Kleantowi. Dzięki temu młodzieniec zyskuje środek nacisku na ojca.

Jakub

Kucharz i stangret, czyli woźnica, w domu Harpagona. Dwie funkcje łączy ze względu na oszczędności gospodarza. Wie, że nie da się przygotować dobrej uczty bez pieniędzy, i współczuje niedożywionym koniom. Gdy szczerze mówi Harpagonowi o jego opinii w mieście, zostaje pobity. Później otrzymuje razy również od Walerego. Z zemsty fałszywie oskarża rządcę o kradzież szkatułki.

Pani Claude, Szczygiełek i Ździebełko

Służba Harpagona. Pani Claude zajmuje się domem i zna tajemnicę Elizy oraz Walerego; była świadkiem ich zobowiązań. Szczygiełek i Ździebełko pomagają przy obsłudze gości.

Simon

Pośrednik, który organizuje pożyczkę dla Kleanta. Doprowadza do spotkania dłużnika z wierzycielem, nie wiedząc, że są synem i ojcem. Dzięki jego udziałowi wychodzi na jaw lichwiarska działalność Harpagona.

Komisarz

Przybywa, aby zbadać sprawę kradzieży. Przesłuchuje Jakuba i sporządza protokół. Nawet gdy konflikt zostaje rozwiązany, domaga się zapłaty za swoją pracę, co prowadzi do ostatniego targowania się Harpagona.

Streszczenie właściwe

Akt I

Scena 1 – sekret Elizy i Walerego

Eliza rozmawia z Walerym o ich miłości i wzajemnych zobowiązaniach. Jest mu wdzięczna za uratowanie życia, lecz boi się ojca, opinii otoczenia i możliwości utraty uczucia ukochanego. Walery wyjaśnia, że pozostał w mieście dla niej i przyjął służbę u Harpagona. Liczy na odnalezienie rodziny, co pomogłoby wyjaśnić jego pochodzenie. Na razie zjednuje sobie gospodarza, pochwalając jego poglądy i oszczędność. Eliza chce natomiast pozyskać poparcie brata.

Scena 2 – zwierzenia rodzeństwa

Kleant wyznaje Elizie, że kocha Mariannę. Opowiada o jej łagodności i trosce o chorą matkę. Chciałby wspomóc obie kobiety, ale skąpstwo ojca mu to uniemożliwia. Rodzeństwo skarży się na surowe warunki życia. Kleant przyznaje, że zaciąga długi, i prosi siostrę o zbadanie nastawienia ojca do jego uczucia. Rozważa ucieczkę z ukochaną, jeśli Harpagon nie zgodzi się na małżeństwo, a Elizie proponuje wspólne opuszczenie domu, gdyby ojciec sprzeciwiał się także jej planom.

Scena 3 – przeszukanie Strzałki

Harpagon wyrzuca Strzałkę z domu. Podejrzewa, że służący syna śledzi go i szuka okazji do kradzieży. Każe mu pokazywać ręce, ogląda kieszenie i wypytuje o pieniądze. Sam zdradza przy tym, że szczególnie boi się o ukryty majątek. Strzałka drwi ze skąpców, a jego wypowiedzi na stronie pozwalają widzowi poznać myśli, których Harpagon nie powinien słyszeć.

Scena 4 – obawy gospodarza

Pozostawiony sam Harpagon rozważa trudność bezpiecznego przechowywania pieniędzy. Nie ufa zamkom ani skrzyniom, ponieważ jego zdaniem przyciągają złodziei.

Scena 5 – ojciec rywalem syna

Harpagon mówi sam do siebie o dziesięciu tysiącach talarów zakopanych w ogrodzie. Zauważa dzieci i boi się, że usłyszały jego sekret. Zaprzecza więc, jakoby posiadał taką sumę, a Kleanta oskarża o kosztowne stroje i możliwe okradanie ojca.

Rozmowa przechodzi na małżeństwo. Harpagon pyta syna o Mariannę. Kleant chętnie ją wychwala, sądząc, że może to przybliżyć jego własny ślub. Dopiero po chwili dowiaduje się, że ojciec zamierza poślubić Mariannę sam. Wstrząśnięty wychodzi pod pretekstem zasłabnięcia.

Scena 6 – sprzeciw Elizy

Harpagon oznajmia córce dalsze plany: Kleant ma poślubić wdowę, a ona – Anzelma. Ślub Elizy ma odbyć się jeszcze tego samego wieczoru. Dziewczyna odmawia. Ojciec nie pyta o jej uczucia i upiera się przy swoim wyborze. Na rozjemcę w sporze wyznaczają zbliżającego się Walerego.

Scena 7 – małżeństwo bez posagu

Walery najpierw przyznaje Harpagonowi rację, zanim jeszcze pozna przedmiot sporu. Gdy słyszy o planowanym ślubie, próbuje ostrożnie wspomnieć o wieku Anzelma, uczuciach córki i konieczności namysłu. Harpagon na każdy argument odpowiada, że Anzelm bierze Elizę bez posagu, czyli bez majątku wnoszonego przez rodzinę panny młodej. Powtarzanie tej samej odpowiedzi tworzy komizm słowny i odsłania rzeczywisty powód decyzji. Zaniepokojony odgłosem z ogrodu gospodarz na chwilę odchodzi.

Scena 8 – wyjaśnienie podstępu

Eliza ma żal do Walerego za pozorne poparcie ojca. Ukochany wyjaśnia, że bezpośredni sprzeciw tylko rozdrażniłby Harpagona. Proponuje opóźnić ślub, na przykład przez udawanie choroby. Chce zyskać czas na znalezienie skuteczniejszego rozwiązania.

Scena 9 – Walery zyskuje władzę nad Elizą

Walery wspomina o ucieczce jako ostatecznej możliwości. Dostrzega jednak powracającego Harpagona i natychmiast zaczyna pouczać Elizę o posłuszeństwie wobec ojca. Skąpiec jest zachwycony. Powierza rządcy wpływ na córkę, nie wiedząc, że pomaga w ten sposób jej ukochanemu.

Scena 10 – zaufanie zdobyte pochlebstwem

Walery zapewnia, że dalej będzie przekonywał Elizę. Ponownie wychwala pieniądze i korzyść wynikającą z małżeństwa bez posagu. Harpagon uznaje go za rozsądnego, godnego zaufania człowieka i wychodzi do miasta.

Akt II

Scena 1 – warunki pożyczki

Strzałka przedstawia Kleantowi warunki pożyczki znalezionej za pośrednictwem Simona. Nieznany wierzyciel żąda wysokich odsetek. Z piętnastu tysięcy franków tylko dwanaście tysięcy ma zostać wypłacone w gotówce; resztę zastąpią wycenione przez pożyczkodawcę stare sprzęty i inne przedmioty. Kleant oburza się na wyzysk, ale pilnie potrzebuje pieniędzy i czuje, że nie ma wyboru. Strzałka ostrzega go przed drogą prowadzącą do ruiny.

Scena 2 – ujawnienie wierzyciela

Simon rozmawia z Harpagonem o młodym człowieku potrzebującym pieniędzy. Zapewnia, że przyszły dłużnik pochodzi z bogatej rodziny i może liczyć na spadek. Pojawienie się Kleanta ujawnia pomyłkę: pożyczkodawcą jest Harpagon, a pożyczkobiorcą jego syn. Obaj reagują oburzeniem. Simon ucieka, a Strzałka się chowa.

Scena 3 – wzajemne oskarżenia

Harpagon zarzuca Kleantowi rozrzutność i gotowość zadłużenia się na niegodziwych warunkach. Kleant odpowiada, że ojciec sam takie warunki narzuca i hańbi się lichwą. Harpagon wypędza syna i postanawia uważniej kontrolować jego postępowanie.

Scena 4 – oczekiwanie Frozyny

Przychodzi Frozyna. Harpagon każe jej chwilę poczekać, ponieważ chce sprawdzić ukryte pieniądze.

Scena 5 – ostrzeżenie Strzałki

Frozyna rozmawia ze Strzałką o wynagrodzeniu za swoje usługi. Służący ostrzega, że Harpagon chętnie podziękuje i pochwali, ale nie zapłaci. Swatka wierzy jednak w skuteczność własnych pochlebstw i znajomość ludzkiej próżności.

Scena 6 – swatka i skąpiec

Frozyna wychwala wygląd oraz kondycję Harpagona. Zapewnia go, że Marianna szczególnie lubi starszych mężczyzn. Brak posagu próbuje przedstawić jako zaletę: dziewczyna skromnie je, nie wymaga drogich strojów i nie gra, więc ma przynieść wielkie oszczędności. Harpagon woli jednak majątek, który dałoby się rzeczywiście otrzymać.

Swatka potwierdza zgodę matki Marianny na spotkanie i ustala wizytę dziewczyny w domu skąpca. Kilkakrotnie prosi o finansową pomoc we własnej sprawie sądowej. Harpagon za każdym razem zmienia temat. Odchodzi, nie dając jej pieniędzy, mimo wszystkich pochlebstw i obietnic wdzięczności.

Akt III

Scena 1 – obowiązki pani Claude

Harpagon rozdziela domownikom zadania przed wieczorną ucztą. Pani Claude ma posprzątać, ale nie ścierać za mocno, aby nie niszczyć sprzętów. Ma również pilnować butelek. Za straty gospodarz grozi potrąceniem pieniędzy z jej wynagrodzenia.

Scena 2 – oszczędna obsługa gości

Szczygiełek i Ździebełko otrzymują polecenie nalewania wina tylko wtedy, gdy gość wyraźnie o nie poprosi, oraz rozcieńczania go wodą. Ponieważ ich ubrania są zniszczone, Harpagon każe zasłaniać plamy kapeluszem i ustawiać się tak, aby nie było widać rozdarć.

Scena 3 – polecenia dla córki

Eliza ma pilnować rzeczy podczas sprzątania ze stołu. Ojciec nakazuje jej również uprzejmie przyjąć Mariannę i pojechać z nią na jarmark.

Scena 4 – obietnica Kleanta

Harpagon żąda od Kleanta życzliwości wobec przyszłej macochy. Syn zapewnia, że zachowa się wobec Marianny bardzo uprzejmie, choć nie cieszy go planowane małżeństwo. Ojciec nie rozpoznaje dwuznaczności tej odpowiedzi: Kleant chce okazywać dziewczynie uczucie z całkiem innego powodu.

Scena 5 – uczta i szczerość Jakuba

Jakub występuje na zmianę jako kucharz i stangret, podkreślając zmianę funkcji strojem. Harpagon chce wydać dobrą kolację jak najmniejszym kosztem. Walery mówi, że je się po to, żeby żyć, a nie żyje po to, żeby jeść. Harpagon zachwyca się tą myślą, ale za pierwszym razem przekręca ją na odwrót. Wybiera potrawy, którymi goście mają się szybko nasycić.

Jako stangret Jakub mówi o niedożywionych koniach, zbyt słabych do ciągnięcia powozu. Drażnią go pochlebstwa Walerego. Gdy Harpagon pyta o opinię mieszkańców, sługa opowiada, że ludzie wyśmiewają jego skąpstwo i powtarzają o nim złośliwe historie. Mimo wcześniejszej obietnicy spokoju Harpagon bije go za szczerość.

Scena 6 – początek zemsty

Walery śmieje się z pobitego Jakuba. Kucharz próbuje go zastraszyć, lecz szybko traci przewagę i zostaje przez niego uderzony. Zapamiętuje upokorzenie i postanawia się zemścić.

Scena 7 – przybycie Marianny

Frozyna przyprowadza Mariannę. Prosi Jakuba, aby zawiadomił gospodarza.

Scena 8 – obawy przed ślubem

Marianna wyznaje Frozynie, że nie chce małżeństwa z Harpagonem. Wspomina młodego człowieka, który ją odwiedzał i wzbudził jej uczucia, lecz którego pochodzenia nie zna. Frozyna przekonuje ją do bogatego starszego męża, sugerując, że wkrótce może zostać wdową. Mariannę przeraża myśl o budowaniu własnego szczęścia na oczekiwaniu czyjejś śmierci.

Scena 9 – zaloty Harpagona

Harpagon wita Mariannę w okularach, ponieważ uwierzył Frozynie, że dziewczyna ceni oznaki dojrzałego wieku. Wygłasza przesadne komplementy. Marianna reaguje chłodno, ale swatka tłumaczy jej milczenie nieśmiałością i wzruszeniem.

Scena 10 – spotkanie z Elizą

Eliza uprzejmie wita Mariannę. Harpagon mówi lekceważąco o własnej córce. Marianna cicho wyraża odrazę do niego, a Frozyna przekazuje jej słowa jako pochwały. Gospodarz nadal wierzy, że robi dobre wrażenie.

Scena 11 – rozpoznanie ukochanego

Marianna widzi Kleanta i rozpoznaje w nim młodzieńca, którego kocha. Oboje odkrywają, jak trudne jest ich położenie. Kleant wyjaśnia, że nie chce widzieć w Mariannie macochy. Następnie, pod pozorem przemawiania w imieniu ojca, składa jej własne wyznanie miłości. Harpagon przerywa tę zbyt gorliwą wypowiedź.

Scena 12 – poczęstunek i pierścień

Kleant informuje, że zamówił kosztowny poczęstunek na rachunek ojca. Zdejmuje również z jego palca pierścień z diamentem i wręcza Mariannie jako rzekomy dar Harpagona. Dziewczyna próbuje odmówić, lecz Kleant przedstawia to jako obrazę gospodarza. Skąpiec nie chce ujawnić chciwości przed narzeczoną i bezsilnie obserwuje utratę klejnotu. W szkolnym odczytaniu sceny komizm sytuacyjny wynika z pułapki, w której Harpagon nie może uprzejmie odmówić. Marianna zatrzymuje pierścień.

Scena 13 – wiadomość o pieniądzach

Ździebełko informuje o przybyszu. Harpagon początkowo nie chce go przyjąć, ale zmienia zdanie, gdy dowiaduje się, że człowiek przyniósł pieniądze. Natychmiast przeprasza Mariannę i zamierza odejść.

Scena 14 – upadek Harpagona

Wbiegający Szczygiełek przewraca gospodarza. Harpagon podejrzewa nawet zamach zlecony przez dłużników. Służący chciał jedynie powiedzieć, że konie nie są podkute. Kleant proponuje zaprosić towarzystwo do ogrodu na poczęstunek, zanim powóz będzie gotowy.

Scena 15 – ratowanie wydatków

Harpagon poleca Walerymu dopilnować, aby jak najwięcej produktów można było zwrócić do sklepu. Jest przekonany, że syn chce doprowadzić go do ruiny.

Akt IV

Scena 1 – pomysł Frozyny

Kleant, Marianna, Eliza i Frozyna naradzają się nad rozwiązaniem sytuacji. Marianna jest gotowa poprzeć ukochanego, ale nie chce skrzywdzić matki ani działać bez jej zgody. Frozyna proponuje znaleźć kobietę, która odegra rolę bogatej damy zakochanej w Harpagonie. Obietnica wielkiego majątku miałaby skłonić go do rezygnacji z Marianny.

Scena 2 – podejrzenie ojca

Harpagon zauważa Kleanta całującego Mariannę w rękę. Zaczyna podejrzewać, że syn ukrywa uczucie. Oznajmia, że powóz jest gotowy, ale nie pozwala Kleantowi towarzyszyć kobietom. Chce z nim porozmawiać sam na sam.

Scena 3 – podstęp Harpagona

Kleant początkowo udaje, że Marianna mu się nie podoba. Harpagon oznajmia wtedy, że z powodu różnicy wieku rozważał odstąpienie dziewczyny synowi. Kleant wierzy w tę deklarację i przyznaje, że od dawna ją kocha oraz ją odwiedzał.

Ojciec osiąga cel: poznaje prawdę, po czym wycofuje pozorną propozycję. Nakazuje synowi wyrzec się Marianny i poślubić wybraną dla niego kobietę. Kleant stanowczo odmawia. Kłótnia zaostrza się, a Harpagon grozi mu biciem.

Scena 4 – pozorne pojednanie

Jakub próbuje pogodzić ojca z synem. Rozmawia z każdym osobno i każdemu mówi to, co ten chce usłyszeć. Harpagon sądzi, że Kleant zrezygnował z Marianny, a Kleant – że ojciec zgodził się na jego ślub. Zadowoleni przeciwnicy szykują się do zgody, choć faktycznie niczego nie ustalili.

Scena 5 – zerwanie zgody

Kleant przeprasza ojca i dziękuje za oddanie mu Marianny. Harpagon odkrywa nieporozumienie. Spór wybucha na nowo. Ojciec wyrzeka się syna, grozi wydziedziczeniem i przeklina go. Kleant nadal odmawia porzucenia ukochanej.

Scena 6 – szkatułka w rękach Strzałki

Strzałka wychodzi z ogrodu ze szkatułką i mówi Kleantowi, że udało mu się zabrać skarb Harpagona. Nakłania go do szybkiego odejścia. Słychać już krzyki gospodarza, który odkrył brak pieniędzy.

Scena 7 – rozpacz skąpca

Harpagon wzywa pomocy, krzyczy o kradzieży i zachowuje się tak, jakby stracił życie. W zamieszaniu chwyta samego siebie za ramię, biorąc własny ruch za ślad złodzieja. Zwraca się do pieniędzy jak do ukochanej osoby i najbliższego przyjaciela.

W tym monologu, czyli dłuższej wypowiedzi jednej postaci, Harpagon chce przesłuchiwać i karać wszystkich, łącznie z domownikami, podejrzewa nawet zgromadzonych wokół widzów.

Akt V

Scena 1 – śledztwo

Harpagon żąda od komisarza odnalezienia dziesięciu tysięcy talarów. Ponieważ podejrzewa każdego, chciałby aresztowania całego miasta i przedmieść. Komisarz próbuje skierować rozmowę ku konkretnym poszlakom.

Scena 2 – oskarżenie Walerego

Jakub początkowo myśli, że rozmowa dotyczy przygotowywanej kolacji. Kiedy pojmuje, iż chodzi o kradzież, dostrzega szansę zemsty na Walerym. Oskarża go bez dowodów. Nie umie nawet opisać szkatułki, więc dopasowuje odpowiedzi do podpowiedzi Harpagona. Skąpiec uznaje jednak zeznanie za wiarygodne.

Scena 3 – rozmowa o dwóch różnych sekretach

Harpagon oskarża Walerego o zdradę i rabunek. Rządca sądzi, że odkryto jego zaręczyny z Elizą, dlatego przyznaje się do ukrywania prawdy i mówi o miłości. Harpagon jest przekonany, że chodzi o szkatułkę, więc z oburzeniem słucha czułych słów.

To qui pro quo, czyli nieporozumienie wynikające z tego, że rozmówcy inaczej rozumieją tę samą sytuację. Gdy Walery wspomina córkę i podpisane przyrzeczenie małżeństwa, pomyłka wychodzi na jaw. Harpagon dowiaduje się o drugim sekrecie i oskarża młodzieńca również o uwiedzenie Elizy.

Scena 4 – obrona ukochanego

Eliza błaga ojca o wysłuchanie Walerego. Przypomina, że uratował ją przed utonięciem. Harpagon mówi, że wolałby, żeby Walery pozwolił jej utonąć. Grozi jej zamknięciem, a Waleremu surową karą.

Scena 5 – odnaleziona rodzina

Przybywa Anzelm. Gdy poznaje sytuację, oświadcza, że nie chce poślubić kobiety wbrew jej uczuciom. Walery broni swojego pochodzenia i podaje nazwisko ojca: don Tomasz d’Alburci. Opowiada o katastrofie morskiej sprzed kilkunastu lat. Jako dziecko ocalał razem ze sługą, a wychował go kapitan hiszpańskiego statku. Później rozpoczął poszukiwania rodziny.

Marianna rozpoznaje tę historię z opowieści matki. Ona i matka również przeżyły rozbicie, ale trafiły do niewoli u korsarzy. Po odzyskaniu wolności wróciły do Neapolu i dowiedziały się, że ich majątek sprzedano. Po dalszych trudnościach znalazły się w Paryżu. Walery i Marianna okazują się rodzeństwem, a Anzelm ich ojcem. Sam Anzelm przeżył katastrofę i zmienił nazwisko, sądząc, że utracił bliskich. Rodzina rozpoznaje się dzięki zgodnym opowieściom i wspomnianym dowodom pochodzenia.

Harpagona nawet to wydarzenie nie odrywa od sprawy skarbu. Domaga się, by Anzelm odpowiadał za rzekomą kradzież syna. Walery zaprzecza i dowiaduje się, że oskarżył go Jakub.

Scena 6 – zgoda kupiona pieniędzmi

Kleant oznajmia ojcu, że szkatułka jest bezpieczna i zostanie oddana w zamian za zgodę na ślub z Marianną. Anzelm popiera oba związki: Kleanta z Marianną oraz Walerego z Elizą. Harpagon nie chce płacić za wyposażenie dzieci ani wesela. Zgadza się dopiero wtedy, gdy Anzelm bierze wydatki na siebie, włącznie z nowym ubraniem dla skąpca.

Komisarz upomina się jeszcze o zapłatę za protokół. Harpagon znów próbuje uniknąć kosztu i proponuje ukaranie Jakuba. Anzelm skłania go do przebaczenia słudze i zgadza się uregulować należność. Młodzi oraz odnaleziony ojciec zamierzają podzielić się radością z matką Walerego i Marianny. Harpagon chce uściskać swoją szkatułkę.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.