Wiadomości wstępne
- Autor
- Mikołaj Sęp Szarzyński
- Gatunek
- Sonet
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Życie człowieka zostało przedstawione jako duchowa walka z szatanem, pokusami świata i własnymi pragnieniami. Osoba mówiąca odczuwa słabość oraz wewnętrzne rozdarcie. Zwraca się do Boga z prośbą o pomoc. Zakończenie przynosi nadzieję na zwycięstwo dzięki Bożemu wsparciu i dalszemu wysiłkowi człowieka.
Geneza
Sonet pochodzi ze zbioru Rytmy abo Wiersze polskie, wydanego w 1601 roku przez Jakuba, brata poety, już po śmierci autora. Twórczość Sępa Szarzyńskiego przypada na schyłek XVI wieku i zapowiada ważne tematy polskiego baroku.
Utwór należy do poezji metafizycznej, która rozważa podstawowe pytania o człowieka, Boga, śmierć i zbawienie. Chrześcijański obraz walki duchowej organizuje całą wypowiedź: stawką zmagań jest wieczny los duszy.
Bohaterowie
Człowiek prowadzący duchową walkę
Początkowo podmiot liryczny używa form zbiorowych i mówi o losie wszystkich ludzi. Następnie przechodzi do osobistego wyznania. Nazywa siebie słabym, nieostrożnym i wewnętrznie podzielonym. Chce zbawienia, ale doświadcza pragnień, które odciągają go od dobra. Jego emocje zmieniają się od lęku i bezradności do ufności.
Bóg
Bóg jest bezpośrednim adresatem modlitwy. Człowiek nazywa go potężnym Panem i powszechnym Królem. W jego bliskości szuka pokoju, siły oraz nadziei na zbawienie. Boża pomoc pozwala podmiotowi podjąć walkę z nową pewnością.
Szatan, świat i ciało
Szatan występuje jako wódz ciemności. Świat kusi dobrami, które szybko przemijają. Ciało pragnie chwilowych przyjemności i buntuje się przeciw przewodnictwu ducha. Te trzy siły tworzą razem zagrożenie: człowiek zmaga się zarówno z zewnętrznymi pokusami, jak i z własnymi skłonnościami.
Streszczenie właściwe
Pokój jako pragnienie i życie jako walka
Pierwsze słowa utożsamiają pokój ze szczęściem. Zaraz potem pojawia się stwierdzenie, że ludzki los polega na nieustannym bojowaniu. Dawny przymiotnik „podniebny” określa tutaj byt pod niebem, czyli ziemskie życie. Przeciw człowiekowi występują szatan oraz kuszące wartości doczesnego świata.
Otwierająca utwór antyteza, czyli zestawienie przeciwstawnych treści, wyznacza główny konflikt: człowiek pragnie spokoju, a codziennie musi dokonywać trudnych wyborów moralnych. Język wojny nadaje tym wyborom wagę rozstrzygającej walki.
Ciało jako przeciwnik ducha
W kolejnej części pojawia się dodatkowe zagrożenie. Ciało, nazwane domem człowieka, ulega przemijającym przyjemnościom. Zazdrości duchowi zwierzchnictwa, czyli prawa do kierowania życiem. Słowo „zajźrząc” oznacza tu właśnie zazdroszczenie.
Walka toczy się także wewnątrz człowieka. Mówiący odczuwa konflikt między pragnieniem zbawienia a potrzebami, które mogą prowadzić do grzechu. Wieczny upadek oznacza w religijnym porządku wiersza utratę zbawienia. Nagromadzenie niebezpieczeństw zwiększa napięcie wypowiedzi.
Wyznanie własnej słabości
Pytanie o to, jak poradzić sobie w tak strasznej walce, przenosi uwagę ze wspólnego ludzkiego losu na osobę mówiącą. Trzy określenia – „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie” – nazywają jej słabość, brak dostatecznej czujności oraz sprzeczność pragnień. Człowiek trafnie rozpoznaje zagrożenie, lecz czuje, że jego siły są za małe.
Pytanie ma charakter retoryczny: służy wyrażeniu rozterki i przygotowuje zwrot do Boga. Długa diagnoza sytuacji zamienia się w osobistą modlitwę człowieka potrzebującego pomocy.
Nadzieja i gotowość do dalszego wysiłku
Mówiący odnajduje nadzieję w Bogu. Prosi, aby Stwórca postawił go przy sobie. Bliskość potężnego Króla daje poczucie bezpieczeństwa, którego wcześniej brakowało. Ostatnie słowa zapowiadają dalszą walkę oraz zwycięstwo.
Przemiana emocji prowadzi od bezradności do działania wspartego wiarą. Człowiek nadal ma własne zadanie do wykonania. Modlitwa pozwala mu podjąć wysiłek, od którego zależy jego duchowy los. Końcowa pewność wyrasta z zaufania do Boga.
Język i środki poetyckie
Rozbudowana metafora wojny wiąże moralny wysiłek z walką żołnierza. Określenie szatana jako hetmana ciemności jest peryfrazą, czyli omownym nazwaniem. Przerzutnie przenoszą dalszy ciąg zdania do kolejnego wersu i rozbijają spokojną płynność mowy. Inwersje, czyli przestawienia zwykłego szyku słów, oraz wykrzyknienia wzmacniają emocjonalny charakter modlitwy. Obraz człowieka skupia się na niepokoju, słabości i potrzebie Bożej łaski.
Budowa i kompozycja
Sonet to czternastowersowy utwór o kunsztownym układzie rymów. Tutaj wersy są jedenastozgłoskowe, a rymy układają się w schemat abba abba cdcd ee. Końcowe dwa wersy łączy rym parzysty, który mocno zamyka modlitewną wypowiedź. Rozpoznanie duchowej walki i własnej słabości prowadzi do osobistej modlitwy, a zakończenie przynosi ufność opartą na Bożej pomocy.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
