Sposób na Alcybiadesa

Wiadomości wstępne

Autor

Edmund Niziurski

Gatunek

Powieść młodzieżowa

Czas akcji

Rok szkolny 1960/1961

Miejsce akcji

Warszawa i Czersk

Pigułka wiedzy

Uczniowie klasy VIII A szukają metody, która pozwoli im unikać nauki i jednocześnie otrzymywać dobre oceny. Za zebrane pieniądze kupują sposób na nauczyciela historii, Tymoteusza Misiaka, nazywanego Alcybiadesem. Plan wymaga okazywania mu życzliwości oraz podsuwania ciekawych tematów historycznych, co stopniowo wciąga całą klasę w samodzielne poszukiwania. Chłopcy długo nie zauważają, że w ten sposób naprawdę uczą się historii. Przekonują się o tym dopiero na wycieczce, podczas której oprowadzają po Warszawie uczniów z Ełku.

Geneza

Powieść ukazała się po raz pierwszy w 1964 roku w Naszej Księgarni. Akcja dzieje się w roku szkolnym 1960/1961. Opowiada ją jeden z uczniów, który po maturze wspomina tamte wydarzenia. W tamtych latach szkoła podstawowa i liceum tworzyły często jedną szkołę jedenastoletnią. Klasa VIII była w niej pierwszą klasą licealną, a maturę zdawało się po klasie XI.

Bohaterowie

Marcin Ciamciara – Ciamcia

Narrator i jeden z czterech głównych bohaterów. Po maturze odnajduje zapiski, które przywołują wspomnienia o wydarzeniach z klasy VIII A. Jest dowcipny, ma wyobraźnię i zdolności literackie. Uczestniczy w zakupie sposobu, lecz coraz bardziej przywiązuje się do Alcybiadesa i odczuwa wyrzuty sumienia z powodu postępowania paczki. Próbuje wyznać nauczycielowi prawdę o początkowych zamiarach chłopców. Podczas finałowej wycieczki przekonuje się, ile zapamiętał z rozmów historycznych.

Zenon Zasępa

Pomysłodawca zdobycia sposobu na nauczycieli i główny organizator działań paczki. Jest uparty, przedsiębiorczy i przekonany, że potrafi wykorzystać ludzkie słabości. Negocjuje z kolegami i obmyśla podstępy, które budzą sprzeciw Ciamci. Najdłużej broni pierwotnego celu: sposobu na uniknięcie pracy. Denerwuje się, gdy koledzy dobrowolnie poświęcają czas historii, choć sam zaczyna dokładnie rysować dawnych żołnierzy. Przed wycieczką przejmuje się losem Alcybiadesa i uczestniczy w próbie wyjaśnienia mu, od czego wszystko się zaczęło.

Józef Pędzelkiewicz – Pędzel

Członek paczki Ciamci i młodszy brat Tadeusza Pędzelkiewicza. Lubi sport, motocykle i samochody. Zgadza się sprzedać stary motocykl, aby pomóc w zakupie sposobu, lecz ostatecznie pieniądze przynosi sprzedaż dętek. Przygotowując rozmowę o Piastach, po raz pierwszy skutecznie wciąga Alcybiadesa w historyczną dyskusję. Z czasem sam poszukuje tematów, angażuje się w koło historyczne i wyjeżdża do Płocka po materiały. W finale opowiada o kolumnie Zygmunta i dynastii Wazów.

Słabiński – Słaby

Najsilniejszy chłopiec w paczce, dlatego jego przezwisko jest żartem. Uczestniczy w kolejnych planach Zasępy, choć często potrzebuje objaśnień i dodatkowego zachęcenia. Interesuje się sportem i filatelistyką, czyli zbieraniem znaczków pocztowych. Z czasem wybiera pracę w kole historycznym zamiast treningu. Podczas ostatniej wycieczki wykorzystuje swoje zainteresowanie pocztą i opowiada o sposobach przekazywania wiadomości w różnych epokach.

Tymoteusz Misiak – Alcybiades

Nauczyciel historii, łagodny, roztargniony i oddany swojemu przedmiotowi. Początkowo uchodzi za niezaradnego i często nie potrafi zapanować nad hałasem. Przezwisko otrzymuje, gdy przywołuje Alcybiadesa, ucznia Sokratesa, jako przykład człowieka, któremu kontakt z mądrym nauczycielem nie wystarczył do poprawy postępowania. Zawiera z klasą VIII A umowę opartą na zaufaniu i wspólnych poszukiwaniach. Prowadzi rozmowy tak, aby uczniowie łączyli wydarzenia i rozumieli ich przyczyny. Broni wystawionych im ocen i organizuje wycieczkę, podczas której wszyscy widzą, ile uczniowie się u niego nauczyli.

Juliusz Lepki – Szekspir

Zdolny uczeń klasy X, bardzo dobry w nauce i zakochany w teatrze. Kieruje przygotowaniem przedstawienia Przebudzenie Afryki. Po porwaniu przez młodszych kolegów chroni ich przed pełnym ujawnieniem sprawy, a następnie zobowiązuje do dalszej gry w sztuce. Później, na prośbę Wątłusza, przekazuje im zasady sposobu na Alcybiadesa. Podkreśla wyjątkowość nauczyciela i zakazuje dręczenia go. Jego tajemnicze uśmiechy sprawiają, że Ciamcia i Zasępa długo podejrzewają go o zemstę.

Wątłusz Pierwszy

Uczeń starszej klasy, dawny bokser, który po sportowych porażkach zwraca się ku poezji i muzyce. Przyjaźni się z Szekspirem, którego wcześniej obronił przed napastnikami. Sprzedaje chłopcom sposób za czterdzieści siedem złotych i dziesięć groszy. Ponieważ skarży się na kłopoty z pamięcią i nie potrafi przekazać instrukcji, sprowadza do tego zadania Szekspira.

Mały Kicki

Uczeń klasy IX, pośrednik w poszukiwaniu sposobów. Handluje, gra w tenisa stołowego i stara się uzyskiwać korzyści za informacje. Najpierw kieruje paczkę do Szekspira, a potem do Wątłusza. Gdy dowiaduje się, że obiecana mu rakieta tenisowa w ogóle nie należy do chłopców, wpada w gniew i próbuje się z nimi rozliczyć.

Babiński – Alibaba

Uczeń klasy XI, przedstawiciel starszych kolegów. Ma pretensje do klasy VIII A, że przez jej ogromną niewiedzę nauczyciele zaczęli dokładniej sprawdzać wszystkie klasy. Wyznacza jej miesiąc na uspokojenie sytuacji, ale odmawia udzielenia gotowej pomocy. Później uznaje, że zadanie zostało wykonane, bo nauczyciele widzą, że klasa zaczęła interesować się historią, i przestają uważać ją za beznadziejną.

Dyrektor – Dyr

Kieruje szkołą imienia Lindego i stale odwołuje się do jej tradycji oraz sławnych wychowanków. Po odkryciu poziomu klasy VIII A wprowadza zaostrzone zasady i dodatkowe zajęcia. Początkowo nie docenia Alcybiadesa i nie ufa jego wysokim ocenom. Bierze udział w końcowej wycieczce, zadaje uczniom pytania i jest zaskoczony ich obszernymi odpowiedziami. Ostatecznie składa im gratulacje.

Żwaczek

Nauczyciel języka polskiego i wychowawca klasy VIII A. Jest wymagający, energiczny i ironiczny. Ujawnia braki uczniów, pilnuje dyscypliny oraz podejrzliwie obserwuje ich nowy stosunek do Alcybiadesa. Zauważa też, że Ciamcia zaczął mówić płynniej i ciekawiej.

Ejdziatowicz – Dziadzia

Nauczyciel matematyki. Na początku roku szkolnego odkrywa podstawowe braki klasy, między innymi to, że Pędzel nie wie, czym jest liczba pierwsza. Później zauważa, że Zasępa posługuje się systemem dwójkowym. Zaczyna dostrzegać jego zdolności i stara się rozwijać zainteresowanie uczniów matematyką.

Farfala

Nauczyciel chemii. Po wywołanym przez Ciamcię wybuchu w pracowni zaostrza wymagania wobec klasy. Obserwując zmiany na historii, sam próbuje angażować uczniów w rozmowę o naukowych problemach. W Ciamci dostrzega talent do doświadczeń chemicznych i zapowiada, że będzie wymagał od niego dalszej pracy.

Streszczenie właściwe

Rozdział I

Po maturze Ciamciara porządkuje szkolne zeszyty i znajduje zapis wydatku oznaczonego skrótem SPONAA, czyli Sposób na Alcybiadesa. Przypomina sobie zakup sposobu na Alcybiadesa i wraca pamięcią do początku klasy VIII. Wcześniej uczniowie długo korzystają z tego, że nauczyciele są dla nich łagodni, zwłaszcza dobrej wychowawczyni Lilkowskiej. Po jej odejściu kolejne zastępstwa pozwalają im nadal zaniedbywać naukę. Egzamin do licealnej części szkoły zdają między innymi dzięki ściąganiu i łatwemu tematowi wypracowania.

We wrześniu 1960 roku nauczyciele specjaliści odkrywają rozmiar zaległości. Dziadzia nie może uwierzyć w odpowiedzi Pędzla z matematyki, a Żwaczek odkrywa, że nie znają podstaw języka polskiego. Ciamcia, Zasępa, Pędzel i Słaby zostają wezwani przed dyrektora i wszystkich nauczycieli. Kolejne pytania potwierdzają ich braki. Zdenerwowany Dyrektor przypadkowo strąca popiersie Katona. Nauczyciele omawiają brzydotę rzeźby, lecz rozmowa nie odwraca uwagi od uczniów na długo. Dyrektor zapowiada, że koniec z łagodnością i że szkoła zacznie walczyć z lenistwem uczniów.

Rozdział II

Dyrektor zleca badanie klasy psychologowi. Chłopcy przesadnie opisują swoje kłopoty. Liczą, że psycholog stwierdzi u nich jakieś trudności i szkoła da im spokój. Badanie wskazuje jednak na żywą inteligencję, bujną wyobraźnię i brak dyscypliny. Szkoła rozpoczyna intensywną pracę nad zaległościami: przenosi klasę bliżej pokoju nauczycielskiego, ogranicza udział w sporcie i życiu towarzyskim oraz wprowadza dodatkowe lekcje. Wychowawcą zostaje Żwaczek.

Paczka szuka wyjścia z sytuacji podczas spotkań w swoich kryjówkach, Wędzarni i Obserwatorium. Zasępa sprowadza Alibabę z klasy XI. Starszy kolega ma do ósmoklasistów pretensje: przez ich ogromną niewiedzę nauczyciele zaczęli dokładniej sprawdzać także inne klasy. Alibaba daje chłopcom miesiąc na to, żeby nauczyciele się uspokoili. Zapowiada nieprzyjemne konsekwencje, jeśli zadanie się nie powiedzie.

Rozdział III

Na chemii Ciamcia rozmyśla o kłopotach i nie słucha wyjaśnień. Wywołany do doświadczenia nie wie, co ma zrobić, przekręca kurek i doprowadza do wybuchu oraz zniszczenia aparatu. Farfala zapowiada, że klasa musi lepiej poznać teorię, zanim zacznie robić doświadczenia. W Wędzarni Zasępa przekonuje przyjaciół, że każdy nauczyciel ma słaby punkt. Trzeba tylko poznać sposób jego wykorzystania, aby odzyskać swobodę.

Chłopcy najpierw liczą na starszego brata Pędzla, ale ten wyśmiewa prośbę. Alibaba również odmawia: uważa, że uczeń szkoły imienia Lindego powinien radzić sobie sam. Paczka zwraca się więc do Małego Kickiego, który zna szkolny handel informacjami. Kicki twierdzi, że sposoby sprzedają starsze klasy, a ósmoklasistom zwykle nikt ich nie sprzedaje. Za obietnicę przejażdżek na motocyklu wskazuje im jednak Juliusza Lepkiego, zwanego Szekspirem. Chłopcy mają szukać go na próbie szkolnego przedstawienia.

Rozdział IV

Paczka trafia na próbę Przebudzenia Afryki. Starsi uczniowie biorą przybyszów za statystów, czyli aktorów do małych ról bez słów, i przygotowują ich do występu. Szekspir każe im odegrać scenę pojmania wodza, którego sam gra. Zasępa wykorzystuje scenariusz: chłopcy naprawdę wiążą Lepkiego i wynoszą go do ogrodu. Próbują wymusić ujawnienie sposobu, między innymi łaskocząc jeńca źdźbłem trawy.

Plan kończy się zamieszaniem, ponieważ miejsce wybrane na przesłuchanie znajduje się przy mrowisku. Pogryziony Szekspir uwalnia się, a paczka ucieka do Wędzarni. Szkolna woźna Więckowska sprowadza nauczycieli, zaniepokojona widokiem przebranych i umalowanych chłopców. Lepki wyjaśnia, że koledzy uczestniczą w próbie teatralnej, i osłania ich przed pełnym ujawnieniem porwania. Jednocześnie sprawia, że Żwaczek oficjalnie powierza mu młodszych uczniów do dalszej pracy nad spektaklem. Paczka nie zdobywa informacji i dodatkowo zostaje zobowiązana do udziału w następnych próbach.

Rozdział V

Chłopcy podejrzewają, że Szekspir zamierza się zemścić. Ponownie zwracają się do Kickiego, który zna już historię porwania i bezlitośnie z nich kpi. Tym razem nie chce przejażdżek niesprawnym motocyklem. Zasępa obiecuje mu więc rakietę tenisową i prowadzi go pod okno mieszkania w suterenie, czyli w części budynku położonej pod parterem, częściowo poniżej poziomu ziemi. Twierdzi, że mieszka tam Ciamcia, którego ojciec stracił stanowisko dyrektora.

Na widok rakiety Kicki zgadza się przekazać następny kontakt. Kieruje paczkę do Wątłusza Pierwszego, byłego boksera zajmującego się obecnie poezją. Następnie żąda zapłaty. Spór chłopców budzi siedzącego obok staruszka, Duriasza, emerytowanego pracownika sądu. Mężczyzna chce rozstrzygnąć ich spór i ujawnia, że rakieta należy do niego: kupił ją dla wnuczek. Oszustwo Zasępy wychodzi na jaw. Paczka ucieka przed rozgniewanym Kickim, a później ukrywa się w szkolnej szafie. Ciamci dokuczają wyrzuty sumienia mimo usprawiedliwień wymyślanych przez Zasępę.

Rozdział VI

Chłopcy zbierają pieniądze na zakup sposobu. Oszczędności okazują się niewielkie, więc Pędzel proponuje sprzedaż motocykla. Nie znajdują kupca na całą maszynę ani na większość części. Udaje im się sprzedać dętki, dzięki czemu mają łącznie czterdzieści siedem złotych i dziesięć groszy. Z tą sumą odnajdują Wątłusza Pierwszego, który przeżywa sportowe porażki i marzy o pisaniu wierszy.

Ciamcia pomaga mu dobierać rymy. Wątłusz jest mu wdzięczny, ale sposobu za darmo nie odda. Wątłusz oczekuje pieniędzy, a sposoby na surowych nauczycieli są dla paczki o wiele za drogie. Za posiadaną kwotę oferuje jedynie sposób na Alcybiadesa. Chłopcy są rozczarowani, ponieważ łagodny nauczyciel historii uchodzi w szkole za człowieka niezaradnego i mało groźnego. Narrator przedstawia jego zwyczaje, oddanie historii, pochodzenie przezwiska oraz niechętny stosunek dyrektora. Paczka odkłada decyzję, zastanawiając się, czy taki zakup w ogóle się opłaca.

Rozdział VII

Paczka decyduje się kupić dostępny sposób, licząc, że nawet niewielki sukces przywróci jej pewność siebie. Wątłusz nie umie jednak przypomnieć sobie instrukcji. Tłumaczy to kłopotami z pamięcią po walce bokserskiej i proponuje sprowadzenie Szekspira, który ma wobec niego dług wdzięczności. Chłopcy obawiają się spotkania z dawnym jeńcem, ale ostatecznie płacą umówioną kwotę.

Szekspir rzeczywiście przychodzi i zgadza się pomóc na prośbę przyjaciela. Zapewnia, że sposób istnieje w kilku wariantach: można zabiegać o bardzo dobre oceny, o przeciętne wyniki, a nawet celowo o stopnie niedostateczne. Paczce chodzi jednak o unikanie nauki przy zachowaniu wrażenia, że ma się wiedzę. Lepki rozpoznaje ten wariant jako NUPUM, czyli zasadę „nie uczyć się, a pozornie umieć”. Ten wariant łączy się z Wielkim Asocjacyjnym Bluffem, w skrócie WAB-em. Zapowiada, że przyniesie szczegółowe materiały. Następne spotkanie ma odbyć się w Obserwatorium.

Rozdział VIII

Szekspir pokazuje chłopcom szczegółową kartotekę, czyli zbiór notatek o charakterze i zachowaniu Alcybiadesa. Podkreśla, że nauczyciel jest wyjątkowy i znajduje się pod stałą ochroną: nie wolno go dręczyć ani urządzać mu przykrych żartów. WAB ma zapewniać profesorowi dobre samopoczucie. Najpierw należy go zaskoczyć życzliwością i pomocą, a w klasie zachować ciszę.

Kolejnym działaniem jest dryf, czyli skierowanie rozmowy na inny temat. Pomaga w tym tak zwany Wąż Morski: pytanie lub uwaga, które odciągają uwagę od tematu lekcji. Szekspir nie kończy szkolenia, ponieważ musi iść na zebranie kółka teatralnego. Chłopcy uznają jednak, że poznali wystarczająco dużo. Ciamcia przypomina wcześniejsze zmyślone historie, którymi odwracali uwagę Lilkowskiej, między innymi opowieści o żyletce w maśle i wybuchu podczas prania spodni. Przekonani o własnym doświadczeniu zamierzają od razu zastosować podobną metodę na historii.

Rozdział IX

Chłopcy spotykają Alcybiadesa przed szkołą, zabierają mu teczkę i gazetę oraz próbują odprowadzić go pod ręce. Ich przesadna uprzejmość zdumiewa nauczyciela i zwraca uwagę Żwaczka. Zamiast planowanej lekcji historii następuje wyjazd do Domu Młodzieży na Bielanach, gdzie starsi uczniowie wystawiają Przebudzenie Afryki. Paczka pomaga Misiakowi nieść ciężkie pakunki, podczas gdy dziesięcioklasiści lekceważą jego polecenia.

Na miejscu pojawia się zamieszanie. Chłopcy zostają zamknięci w umywalni, a później uczestniczą w poszukiwaniu rzekomo zaginionych aktorów. Okazuje się, że ścigają miejscowych wychowanków, których starsi uczniowie dla żartu wysmarowali pastą. Alcybiades musi tłumaczyć gospodarzom zachowanie swoich uczniów. Sam występ udaje się, lecz nauczyciel wraca wyczerpany i smutny. W szkole paczka dowiaduje się o kolejnych złych ocenach z innych przedmiotów. Wiadomość o kupieniu sposobu podnosi klasę na duchu. Uczniowie zaczynają liczyć na ulgę przynajmniej podczas historii.

Rozdział X

Nazajutrz chłopcy ponownie pomagają Alcybiadesowi w drodze do szkoły. Tym razem niosą naprawione popiersie Katona. Nauczyciel wyjaśnia, że celowo zachowuje część dawnych uszkodzeń, ponieważ wiążą się one z dziejami szkoły. Potrafi też wyobrazić sobie, że któryś z obecnych uczniów zostanie kiedyś sławnym człowiekiem. Paczka pomaga mu przedostać się przez hałaśliwy szkolny korytarz.

Z podsłuchanej rozmowy chłopcy dowiadują się, że dyrektor obwinia Misiaka o zamieszanie na Bielanach i nie chce przyjąć z powrotem brzydkiego popiersia. Uczniowie proszą historyka o mapy oraz materiały do lekcji, a następnie proponują umieszczenie Katona we własnej klasie. Ciamcia broni rzeźby także przed Żwaczkiem, przywołując jej znaczenie dla szkolnej tradycji. Polonista zauważa, że Ciamcia nagle mówi płynnie i przekonująco. Zaczyna uważniej przyglądać się klasie. Paczka tłumaczy swoją pomoc zasadami bluffu, choć coraz mocniej przejmuje się losem nauczyciela.

Rozdział XI

Pierwsza próba dryfu na lekcji kończy się porażką. Klasa milczy zgodnie z instrukcją, a Zasępa opowiada historię o wybuchu podczas prania spodni. Alcybiades pyta jednak, jakie znaczenie ma ta opowieść dla historii. Sam podsuwa uczniom ciekawe historyjki z przeszłości, po czym wraca do materiału o Egipcie. Wywołani do odpowiedzi Bem i Koch otrzymują oceny niedostateczne, a paczka spotyka się z pretensjami kolegów.

Szekspir wyjaśnia przyczynę niepowodzenia: Alcybiades daje się zainteresować przede wszystkim tematami historycznymi. Chłopcy muszą wyznaczać dyżurnych, którzy przygotują odpowiedni materiał i poprowadzą rozmowę. Lepki przekazuje także klucz, według którego nauczyciel ma wybierać uczniów do odpowiedzi: nazwiska dzieli na grupy, a następnie porządkuje według liczby liter, spółgłosek i alfabetu. Paczka sprawdza, że na początku listy znajdują się właśnie Bem i Koch. Odzyskuje nadzieję, że po uzupełnieniu instrukcji metoda okaże się skuteczna.

Rozdział XII

Chłopcy szukają przedmiotu, który ułatwi rozpoczęcie historycznej rozmowy. Zamierzają skorzystać ze zbiorów kuzyna Pędzla, który kolekcjonuje stare monety. Ciamcia sprzeciwia się pomysłowi potajemnego zabrania monety i proponuje założenie koła historycznego. Alcybiades chętnie zostaje opiekunem koła, a szkoła wystawia uczniom zaświadczenie. Pożyczka nie dochodzi jednak do skutku. Rodzina początkowo tłumaczy nieobecność kuzyna wyprawą do Egiptu, później wychodzi na jaw sprawa kradzieży cennej monety.

Paczka postanawia sama szukać znalezisk. Jedzie rowerami do Czerska, ale zostaje powstrzymana przed kopaniem bez pozwolenia przy ruinach zamku i traci narzędzia. Napotkany mieszkaniec proponuje zakup rzekomych zabytków ze swojej skrzyni. Chłopcy wybierają przedmiot przedstawiony jako fragment misiurki, czyli dawnej ochrony głowy. Płacą trzydzieści złotych i oddają dynamo z roweru Pędzla. Wracają przekonani, że zdobyli cenny zabytek za wyjątkowo niską cenę.

Rozdział XIII

Alcybiades ogląda przedmiot z Czerska i rozpoznaje w nim starą siatkę ochronną pszczelarza. Uczniowie padają więc ofiarą oszusta. Zanim profesor wróci do planowanej lekcji o Babilonii, Pędzel zadaje przygotowane pytanie o Bolesława Chrobrego. Wraz ze Słabym przedstawia wyuczone wiadomości o Piastach. Historyk dostrzega w tym rozwój ciekawości i proponuje klasie szczególny układ.

Umowa nazywa się Triumwiratem, czyli związkiem trzech stron: uczniów, Alcybiadesa i Katona, który jest jej symbolicznym świadkiem. Nauczyciel obiecuje traktować chłopców jak samodzielnych poszukiwaczy wiedzy: rozmawiać, dyskutować i organizować wycieczki, zamiast stale wywoływać do odpowiedzi na ocenę. W zamian oczekuje rzeczywistej pracy historycznej. Klasa przyjmuje umowę. Alcybiades prowadzi zajmującą rozmowę o tym, że ludzi z przeszłości trzeba oceniać, biorąc pod uwagę czasy, w których żyli. Uczniowie słuchają z własnej woli, a po lekcji otaczają profesora i odprowadzają go w triumfalnym pochodzie. Zasępa jest rozczarowany, ponieważ sposób miał uwolnić klasę także od słuchania.

Rozdział XIV

Przez następne miesiące klasa regularnie przygotowuje historyczne dyskusje. Dyżurni, zwani stoikami, zdobywają materiały i podsuwają tematy. Alcybiades łączy je w coraz szerszą opowieść. Dobrowolnie zgłaszają się kolejni uczniowie, koło historyczne organizuje pokazy, zbiera eksponaty i przygotowuje przedstawienia. Chłopcy przywiązują się do nauczyciela, który odzyskuje energię i stanowczo broni ich dobrych ocen przed pozostałymi pedagogami.

Alibaba uznaje, że klasa wykonała zadanie: nauczyciele nie są już pewni, czy ta klasa naprawdę niczym się nie interesuje. Zasępa próbuje powstrzymywać nadmierne zaangażowanie kolegów, lecz sam zostaje przyłapany na dokładnym rysowaniu dawnych żołnierzy. Zmiany zachęcają również Farfalę i Dziadzię do innego podejścia. Chemik wciąga klasę w dyskusję, a matematyk dostrzega uzdolnienia Zasępy. Żwaczek i nauczycielka geografii Kalino pozostają surowi. SPONAA pochłania coraz więcej czasu, lecz uczniowie nie chcą już rezygnować ze swoich historycznych zajęć.

Rozdział XV

W kwietniu Alcybiades oznajmia, że klasa ma oprowadzić po Warszawie uczniów z Ełku. Dyrektor, który nie ufa jej wiedzy, pójdzie z grupą osobiście; Szekspir ma pomagać w razie kłopotów. Wiadomość wywołuje panikę. Chłopcy są przekonani, że znają tylko tematy przygotowane na jedną lekcję i podczas publicznego sprawdzianu ośmieszą nauczyciela. Ciamcia rozmyśla o nieuczciwych początkach sposobu i boi się, że zawiedzie człowieka, którego polubił.

Nocą śni mu się katastrofalna wycieczka. We śnie Szekspir podpowiada błędne odpowiedzi, uczniowie ośmieszają się, a dyrektor i Żwaczek każą Alcybiadesowi odejść. Następnie Ciamcia ogląda pogrzeb profesora i słyszy, że chłopcy odpowiadają za jego śmierć. Przerażony budzi się na podłodze przy ojcu.

Rozdział XVI

Rano Zasępa odwiedza Ciamcię, aby porozmawiać o zagrożeniu dla Alcybiadesa. Narrator udaje obojętność i podsuwa zwariowane pomysły uniknięcia wycieczki. Po wyjściu przyjaciela sam biegnie jednak do szkoły, zamierzając wyznać historykowi prawdę. Pozostali członkowie paczki również przychodzą. Początkowo sądzą, że Ciamcia próbuje wybielić siebie ich kosztem, lecz w końcu wspólnie wyjaśniają swoje obawy.

Chłopcy mówią Alcybiadesowi, że stosowali sposób i prowadzili swobodne rozmowy, zamiast zwyczajnie się uczyć. Profesor pozostaje spokojny. Tłumaczy, że kierował dyskusjami, sprawdzał ich sens i łączył poruszane zagadnienia. Wie też, że uczniowie zdobywali wiedzę podczas przygotowań, słuchania i własnych poszukiwań. Mówi, że skoro na początku prawie nic nie umieli, to widać, jak wiele się nauczyli. Nie odwołuje wycieczki. Chłopcy ustępują jego pewności, choć nadal obawiają się tego, że ośmieszą się przy wszystkich.

Rozdział XVII

Podczas prawdziwej wycieczki kolejne odpowiedzi okazują się poprawne. Słaby opowiada o poczcie, Bem radzi sobie z pytaniami o epokę saską, czyli czasy królów z Saksonii, a Pędzel wyjaśnia dzieje kolumny Zygmunta i Wazów. Ciamcia rozpoznaje te wiadomości i ze zdziwieniem odkrywa, że sam także je pamięta. Dyrektor nadal sprawdza klasę. Na Rynku Starego Miasta pyta narratora o nazwy poszczególnych stron placu i o Jana Dekerta.

Ciamcia początkowo nie potrafi rozwinąć odpowiedzi. Skojarzenie z czarną procesją, czyli pochodem warszawskich mieszczan, których Dekert poprowadził do króla, przywołuje jednak całą dawną dyskusję o upadku i próbach naprawy Rzeczypospolitej. Chłopiec wygłasza tak obszerną opowieść, że goście zaczynają się niecierpliwić. Dyrektor w końcu przerywa, a uczniowie z Ełku dziękują przewodnikom. Dyrektor gratuluje klasie i zastanawia się, skąd wzięła się jej przemiana.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.