Wiadomości wstępne
- Autor
- Adam Mickiewicz
- Gatunek
- Sonet
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Podróżnik jedzie wozem przez step, który wyobraża sobie jako ogromny ocean. Po zapadnięciu zmroku zatrzymuje się i wsłuchuje w ciszę. Wydaje mu się, że usłyszałby nawet głos z dalekiej Litwy, ale żaden głos do niego nie dociera. Zachwyt nad niezwykłą przyrodą ustępuje tęsknocie za ojczyzną i poczuciu osamotnienia.
Geneza
Wiersz otwiera cykl Sonety krymskie, opublikowany w Moskwie w 1826 roku. Wiąże się z podróżą Mickiewicza do Akermanu w okresie jego pobytu w okolicach Odessy. Akerman leży nad Dniestrem, poza Półwyspem Krymskim.
Już pierwszy sonet przedstawia bohatera całego cyklu: podróżnik ogląda obcy świat, ale pamięcią pozostaje w ojczyźnie.
Bohaterowie
Podróżnik jako podmiot liryczny
Osoba mówiąca używa pierwszej osoby: opowiada, na co patrzy, czego słucha i co robi. Jest to liryka bezpośrednia. Podróżnik pozostaje bardzo wrażliwy na barwy, światło, ruch i dźwięki. W zakończeniu okazuje się, że jego uwagę kształtuje także tęsknota za Litwą.
W kontekście cyklu można widzieć w nim pielgrzyma, czyli wędrowca oddalonego od rodzinnego miejsca i poszukującego oparcia.
Towarzysze podróży
Formy „stójmy” i „jedźmy” wskazują, że podróżnik nie jest fizycznie sam. Zwraca się do osób jadących z nim. Obecność towarzyszy nie usuwa jego wewnętrznej samotności ani poczucia oddalenia od ojczyzny.
Streszczenie właściwe
Pierwsza strofa: Podróż przez step jak żegluga
Step w wyobraźni mówiącego staje się ogromnym morzem. W rzeczywistości jedzie wozem przez roślinność, ale opisuje ten ruch tak, jakby płynął łodzią. Łąki przypominają fale, kwiaty tworzą powódź, a kępy bujnych roślin stają się koralowymi wyspami.
Wyrażenie „suchego przestwór oceanu” opiera się na oksymoronie, czyli połączeniu znaczeń, które się wykluczają. Pozwala uchwycić jednocześnie suchość lądu i bezkres kojarzony z morzem. Rozbudowana metafora żeglugi spaja całą strofę.
Druga strofa: Mrok i poszukiwanie kierunku
Zapada zmrok, przez co znikają drogi i charakterystyczne punkty terenu. Podróżnik spogląda w niebo, chcąc odnaleźć gwiazdy, które mogłyby wskazać kierunek. Zachowuje się jak żeglarz orientujący się na morzu.
W oddali dostrzega światło i próbuje ustalić jego źródło. Kolejne pytania oddają niepewność wzroku w ciemności. Rozpoznaje blask Dniestru oraz „lampę Akermanu”, czyli widoczne z oddali światło związane z miastem. Obrazy wzrokowe stopniowo ustępują wrażeniom słuchowym.
Trzecia strofa: Wsłuchiwanie się w ciszę
Podróżnik prosi towarzyszy o zatrzymanie. Cisza jest tak głęboka, że słyszy lecące daleko żurawie oraz ruch motyla na trawie. Odległość lotu ptaków wykracza nawet poza zasięg ostrego wzroku sokoła.
Ta hiperbola, czyli wyolbrzymienie, oddaje niezwykłe skupienie mówiącego i jego poczucie bliskości z naturą. Ruch podróży ustaje, a uwaga kieruje się ku ledwie uchwytnym oznakom życia.
Czwarta strofa: Oczekiwanie na głos z Litwy
Opis nasłuchiwania trwa na początku czwartej strofy: mówiący słyszy jeszcze dotknięcie rośliny przez pełznącego węża. Zaraz potem przechodzi do osobistego wyznania. Sądzi, że w tej ciszy usłyszałby nawet głos z Litwy. W tym wyobrażeniu dochodzi do głosu pragnienie kontaktu z ojczyzną.
Oczekiwany głos nie rozlega się. Słowa „Jedźmy, nikt nie woła!” przerywają skupienie i kończą postój. Piękno obcego świata nie zastępuje mówiącemu więzi z miejscem, za którym tęskni. Wiersz kończy się powrotem do podróży i poczuciem braku odpowiedzi.
Język i środki poetyckie
Metafora stepu jako oceanu i porównanie wozu do łódki oddają bezkres krajobrazu. Pytania, wykrzyknienia i krótkie wezwania odtwarzają kolejne reakcje podróżnika. Kontrast między oczekiwanym głosem a rzeczywistą ciszą tworzy końcową puentę, czyli najważniejszą myśl wynikającą z całej sytuacji.
Sens utworu
Najważniejsze motywy to podróż, natura, ojczyzna i samotność. Kontakt z krajobrazem wydobywa ukryte pragnienie podróżnika. Dopiero wzmianka o Litwie pozwala odczytać wcześniejsze nasłuchiwanie jako wyraz tęsknoty za ojczyzną.
Budowa i kompozycja
Sonet ma dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe. Początkowo dominuje opis krajobrazu, później słuchanie i refleksja. Przejście od wzroku do słuchu przygotowuje końcowe wyznanie tęsknoty.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
