Świtezianka

Wiadomości wstępne

Autor

Adam Mickiewicz

Gatunek

Ballada

Czas akcji

Nieokreślona przeszłość; koniec lata, jedna noc

Miejsce akcji

Jezioro Świteź w okolicach Nowogródka, jego brzegi i pobliski las

Pigułka wiedzy

Młody strzelec spotyka się nocami nad Świtezią z tajemniczą dziewczyną. Kiedy prosi, by została z nim, dziewczyna domaga się zapewnienia o wierności i ostrzega przed karą za złamanie przysięgi. Młodzieniec przysięga, lecz jeszcze tej samej nocy ulega urokowi pięknej istoty wynurzającej się z jeziora. Odkrywa, że nowa kusicielka jest jego dotychczasową ukochaną, która sprawdziła prawdziwość jego obietnicy. Za zdradę zostaje pochłonięty przez wodę, a jego duszę czeka długotrwała męka przy modrzewiu. Ballada przedstawia ludowe przekonanie, że złamanie przysięgi sprowadza karę, a natura potrafi osądzić człowieka.

Geneza

Świtezianka powstała w 1821 roku. Weszła do Ballad i romansów, zamieszczonych w pierwszym tomie Poezji Adama Mickiewicza wydanym w Wilnie w 1822 roku. Publikację tego zbioru uznaje się za umowny początek romantyzmu w Polsce. Poeta czerpał z ludowych wierzeń, opowieści i krajobrazu okolic Nowogródka, znanych mu z młodości. Ludowość utworu to wodna istota z miejscowych wierzeń i przekonanie, że za złamanie przysięgi spotyka człowieka kara.

Bohaterowie

Strzelec

Młody mężczyzna pracujący w okolicznym lesie. Spotyka się z nieznaną dziewczyną, obdarowuje ją kwiatami i chce zatrzymać przy sobie. Zapewnia o miłości, lecz nie potrafi dochować obietnicy, kiedy pojawia się nowa pokusa. Jego wina polega na świadomym porzuceniu przysięgi: wcześniej został ostrzeżony przed konsekwencjami.

Dziewczyna / świtezianka

Tajemnicza ukochana strzelca, której domu, rodziny i pochodzenia nikt nie zna. Pojawia się i znika w sposób trudny do wyjaśnienia. Nie ufa zapewnieniom młodzieńca i przestrzega go przed obłudą. Później ukazuje mu się jako niezwykle piękna istota wynurzająca się z jeziora, zachęca do porzucenia dotychczasowej miłości, a po zdradzie ujawnia swoją tożsamość.

W finale strzelec rozpoznaje w niej dziewczynę spotykaną pod lasem. Tytuł i nadprzyrodzone działania wskazują na świteziankę, nimfę wodną z ludowych wierzeń. Stawia bohatera wobec próby i wymierza karę. Narrator do końca podtrzymuje jednak tajemnicę jej pochodzenia.

Narrator

Opowiada o spotkaniach pary, przytacza rozmowy i opisuje wygląd jeziora. Nie przedstawia się jako wszechwiedzący. Zadaje pytania, snuje przypuszczenia i przyznaje, że nie wie, kim jest dziewczyna.

Streszczenie właściwe

Nocne spotkania nad Świtezią

Narrator obserwuje młodego strzelca i dziewczynę spacerujących przy świetle księżyca. Ona daje mu maliny, a on przynosi kwiaty do wianka. Prawie każdej nocy spotykają się pod modrzewiem. Wyglądają na zakochanych, choć opowiadający formułuje to jako przypuszczenie.

Młodzieniec jest znany z pracy w miejscowym lesie, natomiast tożsamość jego towarzyszki pozostaje zagadką. Nikt nie umie ustalić, skąd przychodzi i dokąd odchodzi. Narrator porównuje dziewczynę do kwiatu na bagnie i nocnego ognika, które pojawiają się i znikają.

Prośba o wspólne życie i przysięga

Strzelec pyta ukochaną o dom i rodziców. Minęło lato, nadchodzi deszczowa pora, więc chciałby zakończyć niepewne spotkania na brzegu jeziora. Zaprasza ją do swojej chaty położonej wśród leszczyny i zapewnia, że niczego jej tam nie zabraknie.

Dziewczyna odpowiada ostrożnie. Pamięta, że ojciec ostrzegał ją przed mężczyznami, którzy pięknie mówią, ale kłamią. Pyta, czy strzelec pozostanie jej wierny. Młodzieniec przyklęka, bierze do dłoni piasek i składa przysięgę.

Dziewczyna ostrzega przed karą za złamanie przyrzeczenia. Strzelec wie, jakie zobowiązanie przyjmuje. Dziewczyna odchodzi, a on bezskutecznie próbuje za nią podążyć.

Pojawienie się istoty z jeziora

Strzelec wraca samotnie przez wilgotny, cichy teren. Słyszy szelest zwiędłej gałązki. Nagle podnosi się wiatr, a woda zaczyna się burzyć. Z jeziora wynurza się niezwykle piękna dziewczyna. Narrator porównuje jej lekkie szaty do mgły.

Nieznajoma zwraca się do młodzieńca czułym głosem. Pyta, po co tęskni za kochanką, która go zwodzi i zostawia samego. Proponuje mu wspólne życie w wodnym świecie: zabawę na jeziorze, radość i odpoczynek wśród wodnych lilii. Podważa wartość dotychczasowej relacji, a w zamian obiecuje bliskość i przyjemność.

Początkowo strzelec się waha. Przyciąga go piękno dziewczyny, ale nie od razu decyduje się do niej zbliżyć. Fala muska jego stopy, a narrator porównuje to wrażenie do dotyku ukochanej.

Złamanie przysięgi

Strzelec zapomina o wcześniejszej ukochanej i obietnicy. Wbiega w wodę, oddala się od brzegu i zbliża do nieznajomej. Chwyta jej dłoń, patrzy w twarz i próbuje ją pocałować. Ulega pokusie i łamie złożone przyrzeczenie.

Wtedy znika osłaniający dziewczynę łudzący blask. Młodzieniec rozpoznaje w niej ukochaną spotykaną pod lasem. Nie wiedział, że to ta sama dziewczyna.

Wyrok

Dziewczyna przypomina złożoną obietnicę i wcześniejszą przestrogę. Zapowiada śmierć strzelca: ziemia ma pochłonąć jego ciało. Dusza strzelca ma przez tysiąc lat cierpieć męki piekielnego ognia przy drzewie, które było świadkiem przysięgi.

Kara ma charakter nadprzyrodzony i obejmuje los człowieka po śmierci. Czytelnik może tu dostrzec ludową sprawiedliwość: naruszenie ważnej zasady moralnej zostaje osądzone nawet wtedy, gdy nie zajmuje się nim żaden ludzki sąd. Wiatr ponownie wzmaga się, a jezioro burzy aż do dna. Wir pochłania strzelca i dziewczynę.

Ślady wydarzeń

Narrator przechodzi od dawnej historii do tego, co według opowieści dzieje się nadal. Przy świetle księżyca można zobaczyć dwa ulotne cienie: dziewczynę pląsającą po wodzie i młodzieńca jęczącego pod modrzewiem.

Budowa utworu łączy cechy trzech rodzajów literackich: opowieść narratora i wydarzenia należą do epiki, nastrojowe obrazy oraz rytm wiersza do liryki, a rozmowy postaci do dramatu. Takie połączenie nazywamy synkretyzmem rodzajowym i jest ono charakterystyczne dla ballady. Podział na strofy i regularny rytm nadają opowieści śpiewność.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.