Syzyfowe prace

Wiadomości wstępne

Autor

Stefan Żeromski

Gatunek

Powieść o dorastaniu

Czas

Akcja główna: lata 70. i początek lat 80. XIX wieku. Wspomnienia sięgają powstania styczniowego (1863).

Miejsce

Zabór rosyjski: głównie Owczary, Kleryków i Gawronki; także Pajęczyn Dolny i Pyrzogłowy.

Geneza

Powieść ukazywała się w 1897 roku w czasopiśmie „Nowa Reforma” pod pseudonimem Maurycy Zych. Żeromski wykorzystał własne doświadczenia ucznia gimnazjum w Kielcach oraz obserwacje szkoły działającej pod rosyjskim nadzorem. Pokazał, jak rusyfikacja wpływała na młodych ludzi i co pomagało im się jej przeciwstawić. Historia Marcina jest fikcją literacką, choć zawiera elementy zaczerpnięte z życia autora.

Bohaterowie

Marcin Borowicz

Główny bohater, syn zubożałej rodziny szlacheckiej. Silnie przeżywa rozstanie z domem i śmierć matki. Z czasem ulega rusyfikacji, ale pod wpływem Zygiera i polskiej literatury odzyskuje więź z ojczystą kulturą. Pomaga Radkowi i zakochuje się w Birucie.

Andrzej Radek

Syn ubogiego chłopa z Pajęczyna Dolnego. Dzięki pomocy nauczyciela i własnej pracy zdobywa wykształcenie. Utrzymuje się z korepetycji, a w szkole doświadcza pogardy z powodu pochodzenia. Ambitny i wytrwały, potrafi też gwałtownie zareagować na upokorzenie. Zostaje przyjacielem Marcina.

Bernard Zygier

Uczeń przybyły z Warszawy, usunięty z poprzedniej szkoły. Zna polską literaturę i mimo szczególnego nadzoru ze strony władz broni prawa do jej poznawania. Recytacją Reduty Ordona porusza klasę, a później pomaga kolegom w samodzielnej nauce polskiej literatury.

Antoni Paluszkiewicz

Nauczyciel nazywany „Kawką”. Dostrzega zdolności Radka, uczy go i pomaga mu rozpocząć dalszą naukę. Jego wsparcie otwiera chłopcu drogę do innego życia.

Zabielski

Inspektor szkolny i nauczyciel rosyjskiego. Zdobywa zaufanie Marcina przyjaznym traktowaniem i kieruje go ku rosyjskiej kulturze. Na prośbę Borowicza wstawia się za Radkiem.

Kostriulew

Nauczyciel historii, który przedstawia treści oczerniające katolicyzm i polską przeszłość. Jego lekcja wywołuje protest Waleckiego.

Sztetter

Nauczyciel polskiego. Ze strachu podporządkowuje się ograniczeniom szkoły, lecz podczas recytacji Zygiera nie potrafi ukryć wzruszenia.

Tomasz Walecki

Nazywany „Figą”. Protestuje przeciw treściom przedstawianym przez Kostriulewa, lecz nie otrzymuje poparcia klasy. Podczas recytacji Zygiera sprawdza, czy nikt nie podsłuchuje pod drzwiami.

Marian Gontala

Nazywany „Mańkiem”. Udostępnia swój pokój na tajne spotkania, podczas których uczniowie poznają polską literaturę i historię.

Tymkiewicz

Kolega Radka, który wyśmiewa jego chłopskie pochodzenie i sposób mówienia. Po kolejnej drwinie zostaje przez niego pobity.

Anna Stogowska

Nazywana „Birutą”, córka polskiego lekarza i Rosjanki. Jest silnie przywiązana do polskości. Marcin zakochuje się w niej pod koniec nauki w gimnazjum.

Helena Borowiczowa

Matka Marcina. Troszczy się o jego wykształcenie i jest z nim silnie związana. Jej śmierć pogłębia samotność chłopca.

Walenty Borowicz

Ojciec Marcina, zubożały szlachcic z Gawronek. Wysyła syna do szkoły, aby zapewnić mu wykształcenie.

Szymon Noga

Strzelec znany Marcinowi z rodzinnych stron. Opowiada mu o okrutnie zabitym powstańcu styczniowym. Wspomnienie tej historii powraca podczas recytacji Zygiera.

Ferdynand Wiechowski

Nauczyciel w Owczarach, gdzie Marcin rozpoczyna naukę. Prowadzi szkołę zgodnie z wymaganiami rosyjskich władz.

Majewski

Nauczyciel w klerykowskim gimnazjum, Polak podporządkowany rosyjskim władzom. Udziela Marcinowi płatnych lekcji przed egzaminem. Później kontroluje uczniów i próbuje wykryć ich tajne spotkania.

Pani Przepiórkowska

Znajoma matki Marcina, nazywana „starą Przepiórzycą”. Prowadzi stancję, na której chłopiec mieszka podczas nauki w Klerykowie. Troszczy się o uczniów i pozostaje związana z Marcinem także po zakończeniu jego nauki.

Wilczek

Kolega Marcina z pierwszej klasy, syn zamożnej Wilczkowickiej. Zna sposoby oszukiwania nauczycieli i pomaga Marcinowi unikać szkolnych obowiązków.

Streszczenie właściwe

Opowieść śledzi dorastanie Marcina w kolejności rozdziałów. W rozdziale XII wraca do wcześniejszego życia Radka, a w rozdziale X przywołuje wspomnienie powstania styczniowego.

Rozdziały I–II: Początek nauki w Owczarach

Ośmioletni Marcin Borowicz zostaje oddany do szkoły w Owczarach, prowadzonej przez Ferdynanda Wiechowskiego. Boleśnie przeżywa rozstanie z rodzicami, zwłaszcza z matką. Nie zna jeszcze dobrze rosyjskiego, choć właśnie w tym języku ma się uczyć. Tęskni za domem, ale stopniowo przyzwyczaja się do szkoły i robi postępy.

Podczas wizyty rosyjskiego urzędnika miejscowe kobiety skarżą się, że Wiechowski za mało uczy dzieci po polsku. Ich skarga przynosi odwrotny skutek: urzędnik uznaje ją za dowód gorliwości nauczyciela. Rusyfikacja, czyli skłanianie Polaków do porzucenia własnego języka i kultury na rzecz rosyjskich, jest bowiem celem władz.

Rozdziały III–IX: Gimnazjum i samotność Marcina

Rodzice wysyłają Marcina do gimnazjum w Klerykowie. W tamtym czasie gimnazjum było szkołą średnią, kończącą się maturą i przygotowującą do studiów. Przed egzaminem matka zapisuje chłopca na płatne lekcje u Majewskiego, który później należy do komisji egzaminacyjnej. Marcin zostaje przyjęty i zamieszkuje u pani Przepiórkowskiej na stancji, czyli w mieszkaniu wynajmowanym uczniom.

Początki w nowej szkole są trudne. Marcin nie rozumie części objaśnień po rosyjsku, uczy się więc mechanicznie. Po śmierci matki zaniedbuje naukę i szuka rozrywek z kolegami. Przyjaźni się z Wilczkiem, który umie oszukiwać nauczycieli i podpowiadać na lekcjach.

W późniejszych latach Marcin uczestniczy z kolegami w strzelaniu z pistoletu. Zostaje zatrzymany i boi się usunięcia ze szkoły. Ostatecznie otrzymuje karę szkolnego aresztu, nazywanego kozą, o chlebie i wodzie. Ocalenie przed wydaleniem przypisuje wstawiennictwu zmarłej matki. Zaczyna gorliwie się modlić i uważniej przykłada się do nauki.

Rozdział X: Wakacje w Gawronkach i opowieść Szymona Nogi

Podczas wakacji Marcin wraca do rodzinnego domu. Gospodarstwo podupada, a ojciec się starzeje. Chłopiec spędza dużo czasu w okolicznych lasach i poznaje życie ubogich mieszkańców wsi. Spotyka strzelca Szymona Nogę, który opowiada mu o powstańcu styczniowym zakatowanym przez rosyjskich żołnierzy. Marcin zapamiętuje tę historię, choć jeszcze nie łączy jej z własną sytuacją w rosyjskiej szkole.

Rozdział XI: Teatr i wpływ Zabielskiego

Po wakacjach władzę w gimnazjum obejmują nowy dyrektor i inspektor Zabielski. Nauczyciele sprawdzają mieszkania uczniów, przeszukują ich rzeczy i wypatrują polskich książek. Nadzór obejmuje więc również czas poza lekcjami. Polszczyzna zostaje ograniczona, a nieliczne lekcje polskiego nie dają uczniom swobodnego dostępu do własnej literatury.

Marcin postanawia pójść na rosyjskie przedstawienie amatorskie na przekór kolegom, którzy wyśmiali pomysł jego przyjaciela. Początkowo w teatrze czuje się obco i rozważa wyjście. Podczas przerwy nauczyciel prowadzi kilku polskich uczniów, w tym Marcina, do lóż, gdzie są przedstawiani ważnym urzędnikom i przyjmowani z uprzejmością. Później uczniowie otrzymują słodycze. Borowicz czuje się wyróżniony i pozbywa się wcześniejszego skrępowania.

Następnego dnia inspektor Zabielski okazuje Marcinowi szczególną życzliwość. Po lekcjach poleca mu zanieść zeszyty do swojego mieszkania, gdzie gości chłopca, pokazuje mu książki i zbiory oraz rozmawia z nim przyjaźnie. Marcin zaczyna darzyć inspektora podziwem i zaufaniem, co ułatwia nauczycielowi wpływanie na jego poglądy.

Marcin coraz chętniej szuka uznania rosyjskich nauczycieli. Ich przychylność sprawia, że ufa również przekazywanym przez nich ocenom polskiej historii i kultury.

Rozdział XII: Droga Andrzeja Radka do szkoły

Andrzej Radek dorasta w biedzie, w Pajęczynie Dolnym. Jako dziecko zajmuje się m.in. pilnowaniem zwierząt i początkowo nie ma widoków na dalszą naukę. Jego zdolności dostrzega Antoni Paluszkiewicz, nauczyciel zwany „Kawką”. Zainteresowuje chłopca wiedzą, uczy go i pomaga mu dostać się do szkoły w Pyrzogłowach.

Po śmierci opiekuna Radek musi sam troszczyć się o swoje utrzymanie. Udziela korepetycji i nie rezygnuje z nauki. Następnie wyrusza do Klerykowa, gdzie otrzymuje mieszkanie i wyżywienie w zamian za uczenie syna państwa Płoniewiczów. Jego codzienność to jednoczesna nauka i ciężka praca.

W gimnazjum koledzy wyśmiewają chłopskie pochodzenie Radka i jego sposób mówienia. Podczas odpowiedzi z geometrii Tymkiewicz ponownie go przedrzeźnia, rozśmieszając klasę. Po lekcji Radek rzuca się na niego i dotkliwie go bije. Dyrektor ogłasza wydalenie Andrzeja ze szkoły i każe wykreślić go z listy uczniów.

Załamany Radek wychodzi na dziedziniec. Spotyka go Marcin, który postanawia wykorzystać przychylność inspektora Zabielskiego i prosi go o pomoc. Po tej interwencji dyrektor cofa decyzję, nakazuje Radkowi pogodzić się z Tymkiewiczem i ostrzega, że kolejne przewinienie skończy się wydaleniem. Wdzięczność Andrzeja za pomoc staje się początkiem jego więzi z Marcinem.

Rozdziały XIII–XIV: Rosyjskie lektury i protest Waleckiego

Borowicz zakłada kółko, w którym uczniowie czytają literaturę rosyjską. Wspiera go w tym Zabielski. Marcin ceni uznanie inspektora i oddala się od kolegów, którzy nie podzielają jego zainteresowań.

Na lekcji historii Kostriulew czyta treści oczerniające katolicyzm i polską przeszłość. Tomasz Walecki sprzeciwia się temu i występuje w imieniu klasy, choć wcześniej nie uzgodnił protestu z kolegami. Nauczyciel sprowadza szkolne władze, które rozpoczynają przesłuchanie uczniów.

Borowicz stwierdza, że uważa przedstawiane treści za pożyteczne, a Walecki przemówił jedynie we własnym imieniu. Większość uczniów powtarza jego odpowiedź. Za zgodą matki Walecki zostaje ukarany chłostą, co pozwala mu uniknąć wydalenia ze szkoły. Po powrocie do klasy patrzy na Marcina z bólem i gniewem.

Rozdział XV: Recytacja Reduty Ordona

Do klasy trafia Bernard Zygier. Podczas lekcji polskiego prowadzonej przez Sztettera zwraca uwagę wiedzą i poważnym stosunkiem do języka ojczystego. Gdy nauczyciel pyta, czy zna coś na pamięć, Zygier zaczyna recytować „Redutę Ordona” Adama Mickiewicza, utwór przedstawiający walkę z wojskami rosyjskimi podczas powstania listopadowego.

Początkowo znudzeni uczniowie słuchają coraz uważniej. Sztetter boi się, że ktoś usłyszy recytację, a Walecki podchodzi do drzwi i sprawdza korytarz. Zygier mówi dalej. Opowieść o obronie reduty pozwala chłopcom odczuć dumę z polskiego oporu i krzywdę narodu pozbawionego wolności.

W Marcinie odżywa wspomnienie historii opowiedzianej przez Szymona Nogę: polski powstaniec został okrutnie zabity przez rosyjskich żołnierzy. Wiersz o powstaniu listopadowym przywołuje więc w jego pamięci opowieść z powstania styczniowego. Borowicz przeżywa silny wstrząs i z trudem powstrzymuje szloch. Sztetter także płacze.

Recytacja podważa to, czego Marcin nauczył się o polskiej przeszłości w rosyjskiej szkole. Po raz pierwszy tak mocno odczuwa krzywdę własnego narodu i chce poznać jego literaturę.

Rozdział XVI: Tajne spotkania na górce

Uczniowie spotykają się potajemnie w pokoju Mariana Gontali, na tak zwanej górce w Starym Browarze. Uczestniczą w nich między innymi Zygier, Borowicz, Walecki i Radek. Czytają polskie książki i rozmawiają o historii. Prowadzą samokształcenie: sami zdobywają wiedzę, której szkoła im nie przekazuje.

Marcin czyta między innymi Dziady i Pana Tadeusza. Zaczyna samodzielnie oceniać to, co wcześniej przyjmował od nauczycieli. Poznawanie języka, historii i literatury wzmacnia jego tożsamość narodową, czyli świadomość przynależności do polskiej wspólnoty. Uczniowie pomagają sobie również w nauce szkolnych przedmiotów.

Tajne zebrania grożą karą. Kiedy Majewski próbuje dostać się na górkę, Marcin obrzuca go błotem i zmusza do odwrotu. Nauczyciel sprowadza pomoc, lecz nie udaje mu się tej nocy przyłapać uczniów. Borowicz czynnie broni spotkań, podczas których młodzież poznaje polską kulturę.

Rozdziały XVII–XVIII: Biruta i zakończenie nauki

Przed maturą Marcin zakochuje się w Annie Stogowskiej, nazywanej Birutą. Spotyka ją w ogrodzie miejskim. Nie wyznają sobie miłości słowami; uczucie ujawnia się w spojrzeniach i milczącej obecności. Po ostatnim takim spotkaniu Marcin bezskutecznie szuka dziewczyny, która również przygotowuje się do końcowych egzaminów.

Po zdaniu matury Marcin spędza wakacje w Gawronkach, gdzie pomaga choremu ojcu prowadzić gospodarstwo. We wrześniu wraca do Klerykowa i dowiaduje się, że Biruta wyjechała z rodziną w głąb Rosji. Zrozpaczony spotyka Radka. Wyciąga do niego rękę, a przyjaciel ściska ją, dając mu oparcie w chwili straty.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.