Szewcy

Wiadomości wstępne

Autor

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)

Gatunek

Dramat groteskowy

Czas akcji

Nieokreślona przyszłość

Miejsce akcji

Warsztat szewski i więzienie

Pigułka wiedzy

Szewcy buntują się przeciw upokarzającej pracy i nierównościom społecznym. Po aresztowaniu i przymusowej bezczynności dokonują przewrotu, obejmują władzę i przejmują przywileje dawnych elit. Ich zwycięstwo kończy się kolejną zmianą rządów, a próbująca zapanować nad mężczyznami księżna trafia do klatki. W finale Towarzysz X i Towarzysz Abramowski rozmawiają o organizacji nowego ustroju, po czym gwałtownie opada żelazna kurtyna.

Geneza

Witkacy pracował nad Szewcami w latach 1927–1934; ukończenie dramatu datował na 6 marca 1934 roku. Utwór wydano pośmiertnie w 1948 roku. Doświadczenie rewolucji rosyjskiej, kryzys demokracji i rozwój ruchów totalitarnych stanowiły ważne tło jego myślenia o przyszłości społeczeństwa.

Podtytuł określa dzieło jako naukową sztukę ze śpiewkami. Zapowiada groteskę, czyli połączenie komizmu, grozy i przesady. Postacie mówią językiem mieszającym filozofię, potoczność i wymyślne przekleństwa, a kolejne przewroty zmieniają warsztat w miejsce sprawowania władzy.

Witkacy stworzył teorię Czystej Formy. Według niej sztuka nie ma naśladować codziennego życia. Ma wywołać w odbiorcy uczucie metafizyczne, czyli zdumienie Tajemnicą Istnienia: tym, że w ogóle istniejemy i że istnieje świat. W Szewcach deformacja, czyli celowe zniekształcenie, obejmuje wygląd postaci, język i zdarzenia: Sajetan przemawia nawet po otrzymaniu śmiertelnych ran.

Bohaterowie

Sajetan Tempe

Około sześćdziesięcioletni mistrz szewski, zdolny do filozoficznego namysłu. Cierpi z powodu nierówności, pragnie wygody i uznania. Po zwycięstwie rewolucji nadal stawia pytania o sens istnienia. Czeladnicy chcą usunąć go i uczynić z niego pośmiertny symbol przewrotu.

Czeladnicy

Józek i Jędrek, młodzi pracownicy warsztatu. Uczestniczą w buncie, a po zwycięstwie korzystają z luksusu. Odrzucają rozważania Sajetana; Józek uderza go siekierą. Hiper-Robociarz wyznacza im później rolę dekoracyjnych przedstawicieli nowej władzy.

Prokurator Robert Scurvy

Obrońca istniejącego porządku, który dochodzi do władzy dzięki Dziarskim Chłopcom. Obsesyjnie pożąda księżnej. Po przewrocie szewców zostaje przywiązany na łańcuchu i zachowuje się jak pies. Umiera u stóp arystokratki.

Księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka

Arystokratka wykorzystująca fascynację mężczyzn. Dostosowuje się do kolejnych rządów i rozbudza pożądanie Scurvy’ego oraz szewców. W stroju rajskiego ptaka ogłasza własną dominację. Zostaje zamknięta w klatce.

Gnębon Puczymorda

Przywódca autorytarnej formacji związanej z Dziarskimi Chłopcami. Po kolejnych przewrotach przyłącza się do nowych rządców. Jest oportunistą, czyli zmienia poglądy tak, żeby zawsze być po stronie silniejszego. Hiper-Robociarz pozostawia go jako dekorację systemu, a lokaj przebiera go ze stroju szlacheckiego w łachmany.

Dziarscy Chłopcy

Zorganizowana formacja przemocy, która wspiera Scurvy’ego w stłumieniu buntu. Przypominają faszystów, czyli zwolenników ideologii, w której liczy się siła, posłuszeństwo wodzowi i brutalna walka z przeciwnikami. W więzieniu Dziarscy Chłopcy ulegają zapałowi pracy szewców i przyłączają się do nich.

Józef Tempe

Dwudziestoletni syn Sajetana, członek Dziarskich Chłopców. Początkowo występuje przeciw ojcu. W akcie II jednoczy się z nim podczas wspólnej pracy.

Hiper-Robociarz

Oleander Puzyrkiewicz, dawny więzień skazany przez Scurvy’ego. Razem z Towarzyszami przejmuje prawdziwą władzę. Zastrasza obecnych termosem udającym bombę, strzela do Sajetana i wykonuje polecenia Towarzysza X.

Towarzysz X

Elegancki przedstawiciel nowej władzy, decydujący o organizacji państwa i podporządkowaniu społeczeństwa. Uosabia technokrację, czyli rządy fachowców, którzy kierują społeczeństwem jak maszyną. Poleca zakryć klatkę księżnej, aby uciszyć jej wystąpienie.

Towarzysz Abramowski

Rozmówca Towarzysza X, współuczestniczący w planowaniu nowego ustroju. Z żalem stwierdza, że sami rządzący pozostają ludźmi, choć chcieliby działać jak automaty.

Fierdusieńko

Lokaj księżnej. Przynosi potrzebne jej przedmioty i przebiera ją w strój rajskiego ptaka. Podaje też czerwoną płachtę, którą Hiper-Robociarz nakrywa klatkę jego pani.

Chłopi

Kmieć, Kmiotek i towarzysząca im wiejska dziewczyna w strojach krakowskich. Przychodzą do szewców z Chocholem, przekonani o szczególnej misji chłopstwa po upadku dawnych elit. Zostają odprawieni przemocą.

Chochoł

Postać zaczerpnięta z Wesela Wyspiańskiego. Towarzyszy chłopskiej delegacji. Jego obecność wprowadza narodową symbolikę do groteskowego świata rewolucji.

Głos Straszliwy

Głos dobiegający spoza sceny. Ogłasza wszechmoc nowych sił, a po opadnięciu kurtyny komentuje zakończenie trzeciego aktu.

Streszczenie właściwe

Akt I

Sajetan i czeladnicy pracują w warsztacie położonym wysoko nad doliną. Rozmowy ujawniają wyczerpanie pracą dla innych i gniew na nierówność społeczną. Przeżywają alienację pracy, czyli poczucie, że praca jest dla nich obca i przymusowa, bo pracują na cudzą wygodę. Zazdroszczą zamożnym wygody i swobody korzystania z życia.

Sajetan rozważa sens jednostkowego istnienia, a czeladnicy gwałtownie wyrażają niezadowolenie. Mieszają gwarę, uczone pojęcia i neologizmy, czyli nowo tworzone słowa, takie jak „gnypalstwo”. Ich rozmowę przerywa przybycie Scurvy’ego. Prokurator rozumie niesprawiedliwość systemu, lecz zamierza zachować własne przywileje.

Przychodzi księżna z Fierdusieńkiem i psem Terusiem. Rozbudza pożądanie mężczyzn i utrzymuje Scurvy’ego w stanie upokarzającego oczekiwania. Rozmowa demaskuje bohaterów, czyli odsłania ich prawdziwe pobudki: rozmówcy łączą programy społeczne z marzeniami o osobistej wygodzie i zdobyciu księżnej.

Scurvy sprowadza Dziarskich Chłopców. Wśród nich jest Józef Tempe, syn Sajetana, stojący po przeciwnej stronie niż ojciec. Przy pomocy uzbrojonej formacji prokurator przejmuje władzę i zamyka szewców w więzieniu.

Akt II

Więzienie jest salą przymusowej bezczynności. Za barierą znajduje się świetnie wyposażony warsztat, lecz szewcom zabroniono pracy. Kara jest paradoksem, czyli czymś pozornie sprzecznym: szewcy nienawidzili pracy, a teraz brak pracy jest dla nich męką. Więźniowie krążą jak głodne zwierzęta i coraz bardziej pragną dostać się do narzędzi.

Księżna także zostaje uwięziona. Droczy się ze Scurvym i zapowiada, że po następnym przewrocie odda się nowym zwycięzcom. Prokurator próbuje utrzymać kontrolę, ale narastające pragnienie pracy porywa szewców. Rozbijają barierę, chwytają narzędzia i zaczynają gwałtownie pracować.

Scurvy wzywa Dziarskich Chłopców, aby rozdzielili więźniów. Strażnicy ulegają jednak rytmowi pracy i przyłączają się do szewców. Sajetan jednoczy się z synem. Przewrót dokonuje się w groteskowy sposób: przez wspólne szycie butów. Czerwony blask zalewa scenę, a Scurvy i księżna uciekają.

Akt III, część pierwsza

Warsztat zmienił się w luksusowe wnętrze. Sajetan nosi barwny szlafrok, a czeladnicy kwieciste piżamy. Scurvy, ubrany w psią lub kocią skórę, leży zwinięty w kłębek i jest przywiązany łańcuchem do pnia. To animalizacja, nadanie człowiekowi cech zwierzęcych: prokurator warczy, skomli i porusza się na czworakach.

Sajetan nadal rozważa sens przemian. Czeladnicy uznają jego wypowiedzi za zagrożenie dla nowej władzy i planują uczynić z niego pośmiertną świętość. Księżna zachęca ich do zabicia majstra.

Przy dźwiękach harmonii wchodzi delegacja chłopów w strojach krakowskich: Kmieć, Kmiotek i wiejska dziewczyna. Pchają przed sobą ogromnego Chochoła. To aluzja literacka, czyli nawiązanie do Wesela Wyspiańskiego. Witkacy je parodiuje, czyli ośmiesza: narodową misję chłopstwa zastępują przechwałki, kłótnia i brutalne odprawienie przybyszów.

Józek uderza Sajetana siekierą w głowę. Rannego układają na baranim worze, przed nim na tacy leży pulsujące serce. Śmiertelnie ranny majster nadal przemawia i zwraca się do widowni. To antyrealizm, czyli celowe pokazywanie rzeczy niemożliwych w prawdziwym życiu.

Akt III, część druga

Pojawia się Hiper-Robociarz, dawniej skazany przez Scurvy’ego na dożywotnie więzienie. Rzuca na ziemię rzekomą bombę. Obecni padają ze strachu, po czym przybysz nalewa sobie z przedmiotu herbatę: przedmiot był termosem. Sajetan dalej wygłasza swoje poglądy, a Hiper-Robociarz strzela mu w ucho. Ranny przemawia mimo kolejnych obrażeń.

Czeladnicy dowiadują się, że pozostaną dekoracyjnymi przedstawicielami władzy, przyjmującymi zagranicznych gości. Pojawia się Gnębon Puczymorda, który przeszedł na stronę zwycięzców. On także ma pełnić funkcję dekoracyjną. Fierdusieńko zdejmuje z niego szlachecki kołpak i delię, a zakłada łachmany oraz kaszkiet. Hiper-Robociarz ponownie strzela do Sajetana.

Lokaj ubiera księżnę w kostium rajskiego ptaka. Arystokratka ogłasza triumf matriarchatu, czyli rządów kobiet. Mężczyźni pełzną ku niej, a Scurvy wyje z pożądania. Po słowach Głosu Straszliwego na księżnę opada druciana klatka. Prokurator umiera, leżąc na wyciągniętym łańcuchu.

Towarzysz X i Towarzysz Abramowski wchodzą w angielskich garniturach, obojętnie przekraczają leżących i omawiają organizację ustroju. Za nimi idzie Hiper-Robociarz. Na polecenie Towarzysza X narzuca czerwoną płachtę na klatkę księżnej. Abramowski żałuje, że sami nie mogą być automatami.

W finale ludzie stają się trybikami w maszynie państwa. To mechanizacja społeczeństwa. Witkacy bał się takiej przyszłości: był katastrofistą, czyli przewidywał upadek kultury, w której liczy się pojedynczy człowiek i jego przeżycia. Rządcy mówią już o kompromisach, posiedzeniu i odpoczynku po pracy.

Zakończenie jest metateatralne, czyli przypomina widzom, że oglądają teatr. Gwałtownie opada żelazna kurtyna, po czym Głos Straszliwy oznajmia koniec trzeciego aktu.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.