Wiadomości wstępne
- Autor
- Gustaw Herling-Grudziński
- Gatunek
- Esej
- Czas akcji
- Maj 1944 roku
- Miejsce akcji
- Stanowiska artylerii pod Monte Cassino
Pigułka wiedzy
Herling-Grudziński porównuje podróżnego w interesach, snoba kolekcjonującego kraje, wyczynowca oraz człowieka poszukującego wiedzy o świecie. Rozważania rozpoczyna od lektury i podróży wyobraźni, następnie przywołuje między innymi Lawrence’a, Gerbaulta i Wagnera. Za warunki sztuki podróżowania uznaje bezinteresowność, gotowość do ryzyka oraz poznanie. W finale odwołuje się do Conrada, który z doświadczenia morza uczynił tworzywo literatury.
Geneza
Tekst powstał 5–7 maja 1944 roku na stanowiskach artylerii pod Monte Cassino. Herling-Grudziński był wówczas żołnierzem 2. Korpusu Polskiego. Miał za sobą pobyt w sowieckim łagrze, później opisany w Innym świecie. Wojenne miejsce pisania zderza się z tematem swobodnego poznawania świata. Utwór ukazał się w tomie Żywi i umarli, wydanym w Rzymie w 1945 roku.
Esej ma swobodny tok wywodu. Herling-Grudziński rozwija osobiste rozważania, przywołuje przykłady i podejmuje polemikę. Kompozycję organizuje typologia, czyli podział postaw według wybranych cech: motywacji do wyjazdu, stosunku do trudu i celu wyprawy. Autor zestawia podróżnych zainteresowanych zyskiem, prestiżem, własnym wyczynem oraz poznaniem świata.
Bohaterowie
Narrator-eseista
Prowadzi rozważania, ocenia postawy i przewiduje zastrzeżenia czytelnika. Korzysta z literatury, biografii podróżników oraz przykładów z życia codziennego. Formułuje trzy warunki sztuki podróżowania.
Edward Grey
Autor eseju Przyjemność czytania. Jego skarga na zanik skupionej lektury rozpoczyna rozważania o pośpiechu nowoczesnego życia.
Filozof z anegdoty
Odpowiada młodemu podróżnikowi, że przemierzył cały wszechświat. Reprezentuje poznanie dokonujące się dzięki myśli i wyobraźni.
Podróżny w interesach
Wyjeżdża dla praktycznej korzyści. Zajmują go dokumenty, ceny i sprawne dotarcie do celu, a mijane miasta pozostają tłem.
Snob
Gromadzi nazwy krajów i oznaki odbytych podróży. Snobizm oznacza zabieganie o prestiż przez naśladowanie cenionych wzorów.
Thomas Edward Lawrence
Podróżnik i autor Siedmiu filarów mądrości. W eseju reprezentuje wybór trudniejszej drogi, zainteresowanie mieszkańcami odwiedzanych ziem oraz bezinteresowność.
Alain Gerbault
Samotny żeglarz przywołany jako przykład odwagi i wytrwałości. Jego wyprawa skłania autora do rozróżnienia wyczynu sportowego i poznawania świata.
Władysław Wagner
Polski żeglarz, którego dokonanie zostaje zestawione z podróżą Gerbaulta. Ilustruje sprawdzanie własnych sił podczas dalekiej wyprawy.
Joseph Conrad
Pisarz i człowiek morza. Zamyka wywód jako twórca, który przekształcił przeżycia podróżne w pogłębione poznanie świata.
Streszczenie właściwe
Edward Grey i pośpiech
Grey ubolewa nad zanikiem spokojnej, uważnej lektury. Eseista rozwija paradoks, czyli pozornie sprzeczną myśl, która pozwala zrozumieć istotną zależność: mimo skracania odległości współczesny świat staje się dla człowieka trudniejszy do ogarnięcia niż wszechświat dla dawnego filozofa. Rozwój środków komunikacji zestawia z kurczeniem się czasu na skupienie.
Filozof i lektura w podróży
Młodzieniec chwali się pobytem w Jugosławii, a filozof odpowiada mu opowieścią o podróży przez wszechświat. Anegdota, krótka historia z wyrazistym zakończeniem, służy tutaj porównaniu przebytej trasy z zasięgiem myśli. Następnie autor opisuje książki kupowane do pociągu: sensacyjną okładkę i łatwą treść przeznaczoną do zabicia czasu. Ironia, czyli ukryta w pozornie rzeczowym opisie ocena, wynika z zestawienia lektury Norwida z jednoczesnym czyszczeniem paznokci.
Podróżny w interesach
Autor przedstawia człowieka pochłoniętego interesami. Jego stosunek do wyjazdu określa nastawienie na użyteczność, bliskie potocznemu rozumieniu utylitaryzmu jako podporządkowania działania korzyści. Podróżny chciałby pokonać drogę możliwie szybko. W mieście dostrzega przede wszystkim adres kontrahenta, a w bagażu wiezie dokumenty i informacje o cenach.
Kolekcjoner krajów
Snob zbiera odwiedzone państwa jak znaczki pocztowe. Może wspominać Kalkutę wyłącznie przez koniak wypity na dworcu. Materialnym dowodem jego osiągnięć są nalepki hotelowe, które można kupić także w warszawskim sklepie przy Świętokrzyskiej. Wywód porządkuje antyteza, wyraziste przeciwstawienie: interesowi w podróży autor przeciwstawia zainteresowanie samą podróżą.
Lawrence i trudna droga
Autor zestawia łatwy rejs z Suezu do Basry z zainteresowaniem Lawrence’a samym Półwyspem Arabskim. Podróż w głąb lądu pozwala poznać mieszkańców i warunki ich życia. Bezinteresownego wędrowca przeciwstawia przedsiębiorcy szukającemu ropy. Odpowiada też na zarzut, że podróżnicy przygotowali brytyjskie podboje: przypomina wycofanie się Lawrence’a z życia publicznego pod nazwiskiem Shaw oraz niechęć podróżnika Davida Livingstone’a do powrotu do Anglii.
Te przykłady tworzą argumentację, czyli uzasadnienie stanowiska za pomocą racji i świadectw. Pierwsze dwa warunki sztuki podróżowania to bezinteresowność i gotowość do ryzyka. Autor przywołuje losy ludzi, którzy wybierali pustynię lub afrykański interior.
Samotni żeglarze
Gerbault i Wagner podejmują wysiłek wymagający odwagi, wytrwałości oraz rezygnacji z wygody. Herling-Grudziński odróżnia jednak sportowe sprawdzanie siebie od zaprzyjaźniania się ze światem. Do dwóch wcześniejszych warunków dodaje trzeci: poznanie. Wyprawa ma angażować wolę, serce i rozum, tworząc wewnętrzny atlas podróżnika.
Conrad i poznanie świata
Zakończenie wyraża humanizm, postawę skupioną na wartości człowieka, jego doświadczenia i więzi z innymi. Sztuka podróżowania wymaga uważnego poznawania ludzi i miejsc. Eseista zestawia Conrada z Szekspirem: twórca związany z morzem poznaje rzeczywistość także przez własne wyprawy. Finał przywołuje Conrada oglądającego piękno i niezwykłość świata.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
