Tajemniczy ogród

Wiadomości wstępne

Autor

Frances Hodgson Burnett

Gatunek

Powieść obyczajowa

Czas akcji

Przełom XIX i XX wieku; od zimy do jesieni

Miejsce akcji

Indie i posiadłość Misselthwaite w Yorkshire

Pigułka wiedzy

Osierocona Mary Lennox przyjeżdża z Indii do posiadłości wuja, gdzie odkrywa zamknięty ogród i poznaje ukrywanego przed ludźmi kuzyna Colina. Razem z Dickiem Sowerbym przywraca ogrodowi życie, a praca, przyjaźń i codzienny ruch zmieniają także samych bohaterów. Mary zaczyna interesować się innymi, Colin nabiera sił i nadziei, a jego ojciec stopniowo wychodzi z wieloletniej żałoby.

Geneza

Tajemniczy ogród ukazuje się w wydaniu książkowym w 1911 roku. Ważną inspiracją jest ogród różany przy Great Maytham Hall w hrabstwie Kent, gdzie Burnett mieszka przez kilka lat. Pisarka wykorzystuje znajomość angielskiej przyrody i ogrodnictwa, choć akcję powieści umieszcza w Yorkshire.

Bohaterowie

Mary Lennox

Dziesięcioletnia Angielka wychowana w Indiach. Po śmierci rodziców zamieszkuje u wuja w Misselthwaite. Początkowo jest osamotniona i nieprzyzwyczajona do samodzielności: wcześniej wszystkie jej zachcianki spełnia służba. Ciekawość zamkniętego ogrodu skłania ją do spacerów, obserwacji natury i pracy. Mary zaprzyjaźnia się z Dickiem, poznaje Colina i dzieli się z nimi swoim odkryciem. Staje się wytrwalsza, pogodniejsza i bardziej wrażliwa na cudze uczucia. Nadal potrafi gwałtownie się złościć, jednak uczy się godzić i troszczyć o bliskich.

Colin Craven

Dziesięcioletni syn Archibalda Cravena i kuzyn Mary. Dorasta w przekonaniu, że niedługo umrze, a jego plecy ulegną zniekształceniu. Większość czasu spędza w pokoju, leży, czyta i rozmyśla o chorobach. Jest osłabiony, przestraszony oraz przyzwyczajony do bezwzględnego posłuszeństwa otoczenia. Przyjaźń z Mary i Dickiem zachęca go do wyjścia z domu. Zaczyna chodzić, ćwiczyć i pracować w ogrodzie. Marzy o odkryciach naukowych i pragnie odzyskać bliskość ojca, dlatego chce sam pokazać mu swoje postępy.

Dick Sowerby

Dwunastoletni brat Marty, wychowany w licznej rodzinie na wrzosowisku. Zna rośliny i zwyczaje dzikich zwierząt, opiekuje się osieroconymi stworzeniami i umie zdobyć ich zaufanie. Przynosi Mary nasiona oraz narzędzia, uczy ją pielęgnacji ogrodu i dochowuje powierzonej tajemnicy. Nawiązuje kontakt z Colinem, wozi go do ogrodu, pomaga mu stawiać kroki i pokazuje różne ćwiczenia. Jest cierpliwy, życzliwy i zaradny, pomaga również matce w uprawie przydomowego warzywnika.

Marta Sowerby

Młoda służąca pracująca w Misselthwaite i siostra Dicka. Opowiada Mary o rodzinie, wrzosowisku i zamkniętym ogrodzie. Nie rozumie, dlaczego dziewczynka nie potrafi sama się ubrać, i zachęca ją do większej samodzielności. Jej bezpośredniość początkowo oburza Mary, lecz z czasem obie się do siebie przywiązują. Marta przynosi skakankę kupioną przez matkę i pomaga skontaktować się z Dickiem. Obawia się utraty posady, ponieważ jej zarobki są ważne dla biednej rodziny.

Zuzanna Sowerby

Matka Marty, Dicka i dziesięciorga innych dzieci. Mimo ubóstwa tworzy ciepły dom i uważnie rozpoznaje potrzeby dzieci. Radzi Archibaldowi, by pozwolił Mary bawić się na świeżym powietrzu, przesyła jej skakankę, a później dostarcza jedzenie do ogrodu. Zna tajemnicę poprawy zdrowia Colina i otacza go serdecznością, której chłopcu brakowało. Pisze do jego ojca, zachęcając go do powrotu do Misselthwaite.

Archibald Craven

Właściciel Misselthwaite, ojciec Colina i wuj Mary przez małżeństwo z siostrą jej ojca. Po śmierci żony zamyka ukochany przez nią ogród, unika syna i często podróżuje. Zapewnia Colinowi lekarzy oraz opiekę, ale nie potrafi nawiązać z nim bliskiej relacji. Pod wpływem Zuzanny interesuje się potrzebami Mary. Z czasem zaczyna inaczej patrzeć na swoje życie, wraca do domu i z radością odkrywa, że Colin odzyskał siły.

Lilias Craven

Zmarła żona Archibalda, matka Colina i ciotka Mary. Za życia kocha ogród różany i spędza w nim czas z mężem. Upadek po złamaniu gałęzi, na której siedzi, prowadzi do jej śmierci. Pamięć o niej wpływa na losy rodziny: Archibald pogrąża się w żałobie, Ben pielęgnuje róże, a Colin długo zasłania jej portret. Gdy chłopiec zaczyna cieszyć się życiem, odsłania obraz i z przyjemnością patrzy na uśmiechniętą twarz matki.

Ben Weatherstaff

Starszy ogrodnik, szorstki i małomówny, zaprzyjaźniony z ptakiem o czerwonej piersi. Dostrzega własne usposobienie w początkowo ponurej Mary i udziela jej wskazówek dotyczących roślin. Wbrew zakazowi Archibalda przez lata zagląda do zamkniętego ogrodu przez mur, by zadbać o róże zmarłej pani; później utrudnia mu to reumatyzm. Odkrywa sekret dzieci i widzi, jak Colin po raz pierwszy staje na nogach. Wzruszony, obiecuje milczenie i dołącza do opieki nad ogrodem.

Pani Medlock

Gospodyni Misselthwaite, która przywozi Mary z Londynu i nadzoruje służbę. Wymaga przestrzegania zakazów pana domu i próbuje ukryć przed dziewczynką obecność Colina. Bywa opryskliwa oraz niecierpliwa, a napady chłopca budzą w niej lęk. Zna i ceni Zuzannę Sowerby. Z ulgą obserwuje, że Mary uspokaja kuzyna, choć długo nie rozumie przyczyn zmian zachodzących w obojgu dzieciach.

Doktor Craven

Kuzyn Archibalda i lekarz Colina. Mógłby odziedziczyć posiadłość po śmierci jej właściciela, gdyby chłopiec nie żył. Colin podejrzewa, że lekarz liczy na jego śmierć, ale doktor uczciwie się nim opiekuje. Jest ostrożny i ma trudności z przeciwstawianiem się chłopcu. Zgadza się na jego wyjścia z Mary i Dickiem, a następnie z zaskoczeniem obserwuje poprawę zdrowia.

Streszczenie właściwe

Rozdział 1. Mary zostaje sama

Mary Lennox dorasta w Indiach, w domu angielskich rodziców. Ojciec jest zajęty pracą i własnymi dolegliwościami, a matka skupiona jest na życiu towarzyskim. Dziewczynką zajmuje się opiekunka, a służba spełnia jej polecenia, by płacz dziecka nie przeszkadzał pani domu. Mary jest chorowita, kapryśna i przyzwyczajona do rozkazywania wszystkim. Pewnego ranka zauważa zamieszanie oraz nieobecność swojej opiekunki. W okolicy wybucha epidemia cholery.

Służący chorują, umierają albo uciekają. Podczas panującego chaosu nikt nie pamięta o Mary, która chroni się w swoim pokoju. Gdy budzi się po długim śnie, dom jest zupełnie cichy. Znajdują ją przybyli oficerowie, zaskoczeni, że pozostało w nim dziecko. Dziewczynka dowiaduje się, że oboje rodzice zmarli. Zostaje bez rodziny i dotychczasowych opiekunów, nie rozumiejąc jeszcze w pełni swojej sytuacji.

Rozdział 2. Wyjazd do Anglii

Mary trafia tymczasowo do rodziny angielskiego duchownego. Nie potrafi bawić się z jego dziećmi i traktuje je nieprzyjaźnie. Jeden z chłopców, Basil, dokucza jej piosenką o kapryśnej Mary i jej ogrodzie. Dziewczynka słyszy również, że zamieszka w Anglii u Archibalda Cravena, samotnego właściciela wielkiej posiadłości. Pogłoski o jego wyglądzie i trudnym usposobieniu nie zachęcają jej do podróży.

Po przeprawie morskiej odbiera ją w Londynie pani Medlock, gospodyni wuja. W pociągu do Yorkshire opowiada o Misselthwaite: starym domu z wieloma zamkniętymi pokojami, otoczonym parkiem i wrzosowiskiem. Wyjaśnia, że śmierć ukochanej żony odsunęła Cravena od ludzi. Mary nie może oczekiwać jego towarzystwa ani swobodnie zwiedzać domu. Dziewczynka zaczyna odczuwać własną samotność i zastanawiać się, dlaczego nigdy nie miała nikogo bliskiego.

Rozdział 3. Przyjazd do Misselthwaite

Pociąg dociera wieczorem na małą stację. Mary i pani Medlock przesiadają się do powozu, którym mają przejechać przez wrzosowisko. Dziewczynka zna krajobraz Indii, dlatego rozległa, ciemna przestrzeń wydaje jej się zupełnie obca. Pyta nawet, czy za oknem znajduje się morze. Gospodyni tłumaczy, że to dziki teren porośnięty wrzosem i krzewami. Wiatr, noc oraz długa droga wzmagają poczucie oddalenia od wszystkiego, co Mary znała wcześniej.

Wreszcie docierają do bramy posiadłości, a następnie do wielkiego domu. W słabo oświetlonym holu Mary widzi portrety i zbroje. Służący Pitcher przekazuje, że pan Craven nie chce spotkać się z dziewczynką i rano wyjeżdża. Pani Medlock prowadzi ją przez kolejne korytarze do przygotowanych pokoi. Nakazuje jej trzymać się wyznaczonej części domu. Nowa mieszkanka czuje się zagubiona i niechętnie myśli o swoim pobycie.

Rozdział 4. Marta i pierwszy spacer

Rano Mary poznaje Martę, służącą rozpalającą ogień w jej pokoju. Jest zdumiona swobodnym sposobem mówienia dziewczyny i jej oczekiwaniem, że dziesięciolatka potrafi sama się ubrać. Marta opowiada o ubogim domu, licznych siostrach i braciach oraz Dicku, który przyjaźni się ze zwierzętami. Zachęca Mary do wyjścia na dwór. Wspomina również o ogrodzie zamkniętym dziesięć lat wcześniej po śmierci pani Craven. Jego właściciel zakopał klucz i zabronił tam wchodzić.

Podczas spaceru Mary trafia do ogrodów warzywnych i spotyka Bena Weatherstaffa. Stary ogrodnik początkowo odpowiada niechętnie, lecz ożywia się na widok zaprzyjaźnionego ptaka. Dziewczynkę zachwyca gil i po raz pierwszy przyznaje, że jest samotna. Ben zauważa podobieństwo ich ponurych charakterów. Gdy ptak przelatuje za mur, Mary wypytuje o ukryty ogród. Ogrodnik ucina rozmowę i wraca do pracy.

Rozdział 5. Historia zamkniętego ogrodu

Mary coraz częściej wychodzi z domu, spaceruje i biega, aby rozgrzać się na wietrze. Zaczyna odczuwać apetyt oraz lepiej sypiać. Obserwuje gila i próbuje odnaleźć wejście do ogrodu, nad którym widuje ptaka. Dokładnie ogląda mur, ale drzwi pozostają ukryte pod roślinami.

Wieczorem Marta wyjaśnia, dlaczego wuj zamknął ogród. Pani Craven bardzo kochała to miejsce i siadywała na gałęzi starego drzewa. Gałąź pękła, kobieta spadła i wkrótce zmarła wskutek obrażeń. Mąż nie umiał pogodzić się z jej śmiercią. Mary słucha ze współczuciem. Wśród odgłosów wiatru rozpoznaje następnie płacz dziecka dochodzący z wnętrza domu. Marta zaprzecza, a potem wspomina o służącej cierpiącej na ból zęba. Jej zmieszanie budzi podejrzenia dziewczynki.

Rozdział 6. Wędrówka po domu

Ulewa uniemożliwia Mary spacer. Marta opowiada jej o zwierzętach uratowanych przez Dicka i wspomina o domowej bibliotece. Dziewczynka postanawia samodzielnie zbadać zamknięte części posiadłości. Przemierza korytarze, przygląda się dawnym portretom i zagląda do pokojów. Szczególnie interesuje ją obraz dziewczynki z papugą. W jednym z pomieszczeń znajduje kolekcję słoni z kości słoniowej, którymi przez pewien czas się bawi.

W poduszce na kanapie odkrywa mysz i jej młode. Kiedy próbuje wrócić, kilkakrotnie myli drogę. W pobliżu drzwi zasłoniętych tkaniną ponownie słyszy dziecięcy płacz. Niespodziewanie pojawia się pani Medlock, chwyta ją za ramię i prowadzi do jej części domu. Gospodyni stanowczo zaprzecza, jakoby ktokolwiek płakał, oraz grozi zamknięciem Mary w pokoju. Dziewczynka jest oburzona. Wie, co słyszała, i zamierza odkryć prawdę.

Rozdział 7. Klucz w ziemi

Po deszczowych dniach pojawia się słońce. Mary zaczyna dostrzegać piękno wrzosowiska i chciałaby odwiedzić rodzinę Marty. Rozmowa ze służącą skłania ją też do zastanowienia nad własnym usposobieniem. Przyznaje, że sama niezbyt siebie lubi. Marta korzysta z wolnego dnia i wraca do domu, a Mary, odczuwając jej brak, wychodzi do ogrodów.

Ben Weatherstaff mówi dziewczynce o nadchodzącej wiośnie i roślinach, które wkrótce zaczną wyrastać z ziemi. Nadal nie chce rozmawiać o zamkniętym ogrodzie. Mary odchodzi pod porośnięty bluszczem mur, gdzie znów spotyka gila. Ptak skacze po świeżo rozkopanej ziemi. Dziewczynka dostrzega w niej metalowe kółko i wyciąga zardzewiały klucz. Zastanawia się, czy właśnie odnalazła przedmiot zakopany przez wuja przed dziesięciu laty, i z przejęciem ogląda swoje znalezisko.

Rozdział 8. Drzwi ukryte pod bluszczem

Mary chowa klucz do kieszeni i szuka drzwi, lecz gęsty bluszcz skutecznie zasłania mur. Wyobraża sobie własne miejsce, do którego mogłaby przychodzić bez wiedzy innych. Tymczasem Marta wraca od rodziny i przynosi prezent od matki: skakankę. Mary jest zaskoczona, że uboga kobieta pomyślała o niej i wydała własne pieniądze na podarunek dla niej. Marta pokazuje, jak skakać, a dziewczynka podejmuje kolejne próby.

Zabawa prowadzi ją znów w pobliże tajemniczego ogrodu. Gil pojawia się na murze, a Mary podchodzi do niego. Silniejszy podmuch wiatru odsuwa zwisające pędy bluszczu i odsłania gałkę drzwi. Dziewczynka rozgarnia liście, odnajduje zamek i wkłada klucz. Udaje jej się go obrócić. Sprawdza, czy nikt nie nadchodzi, po czym wchodzi do środka i zamyka drzwi. Jest zachwycona odkryciem.

Rozdział 9. Pierwsze prace w ogrodzie

Za murem Mary widzi splątane pędy róż, drzewa i zaniedbane rabaty. Nie potrafi ocenić, czy krzewy żyją. W ziemi dostrzega jednak zielone kiełki, o których mówił Ben. Zaczyna usuwać wokół nich trawę oraz chwasty za pomocą ostrego patyka. Praca tak ją pochłania, że traci poczucie czasu.

Przy obiedzie wypytuje Martę o cebulki kwiatów i ogrodnicze narzędzia. Postanawia wykorzystać swoje kieszonkowe na mały zestaw do pracy oraz nasiona. Z pomocą służącej pisze drukowanymi literami list do Dicka, prosząc o zakupy. Cieszy się, że dzięki temu pozna chłopca. Zanim Marta wychodzi, Mary wspomina, że ponownie słyszała płacz. Służąca znów unika wyjaśnień, co umacnia przekonanie dziewczynki, że dom skrywa kolejną tajemnicę.

Rozdział 10. Spotkanie z Dickiem

Przez następne słoneczne dni Mary pracuje w ogrodzie i wypytuje Bena o pielęgnację roślin. Ogrodnik zauważa poprawę jej wyglądu oraz sił. Opowiada o pani, która kochała róże, i przyznaje, że po jej śmierci od czasu do czasu się nimi zajmował. Mary słucha uważnie, lecz stara się nie zdradzić, dlaczego tak bardzo interesują ją krzewy.

W pobliskim lasku spotyka chłopca grającego na drewnianej piszczałce. Wokół niego spokojnie przebywają dzikie zwierzęta. To Dick, który przyniósł zamówione narzędzia i nasiona. Tłumaczy Mary, jak uprawiać kwiaty, i proponuje pomoc w sadzeniu. Dziewczynka początkowo obawia się powiedzieć, gdzie znajduje się jej ogród. Gdy upewnia się, że Dick potrafi dochować tajemnicy, opowiada o odkryciu. Prowadzi go przez ukryte drzwi do środka i wyznaje, jak bardzo pragnie ocalić to miejsce.

Rozdział 11. Wspólna praca i zaufanie

Dick dokładnie ogląda rośliny i uspokaja Mary: wiele róż nadal żyje. Pokazuje, jak rozpoznać zielone, wilgotne wnętrze zdrowego pędu, oraz usuwa suche gałęzie. Chwali dziewczynkę za oczyszczenie miejsc wokół kiełkujących kwiatów. Oboje kopią, rozluźniają ziemię i planują nowe nasadzenia. Postanawiają zachować swobodny, nieco dziki wygląd ogrodu. Dick zauważa przy tym ślady wcześniejszego przycinania krzewów, choć wejście miało być od dawna zamknięte.

Mary opowiada mu o dzieciach, które dokuczały jej w Indiach. Odkrywa, że polubiła już kilka osób, i odważa się zapytać, czy chłopiec również ją lubi. Jego szczera odpowiedź daje jej poczucie bezpieczeństwa. Dick obiecuje przychodzić do pracy. Kiedy Mary musi wrócić na obiad, zostaje jeszcze w ogrodzie. Zapewnia, że będzie strzegł ich sekretu równie uważnie, jak chroni wiadomości o ptasich gniazdach.

Rozdział 12. Prośba o kawałek ziemi

Po powrocie Mary z entuzjazmem opowiada Marcie o spotkaniu z Dickiem. Dowiaduje się, że pan Craven wrócił i chce ją zobaczyć. Do rozmowy namówiła go Zuzanna Sowerby, która zwróciła uwagę na potrzeby osieroconej dziewczynki. Mary obawia się spotkania, ponieważ sądzi, że wuj może ograniczyć jej swobodę i zatrudnić nauczycielkę.

Craven okazuje się człowiekiem głęboko nieszczęśliwym i roztargnionym. Przyznaje, że zapomniał należycie zatroszczyć się o Mary. Dziewczynka prosi, by mogła jeszcze bawić się na dworze, a następnie pyta o kawałek ziemi do uprawy. Wuj zgadza się, pozwalając jej wybrać nieużywane miejsce. Poleca też zapewnić jej dobre jedzenie i możliwość odwiedzania Sowerbych. Mary wraca do ogrodu pełna radości. Dick już odszedł, lecz zostawił rysunek ptaka w gnieździe i wiadomość, że powróci.

Rozdział 13. Odkrycie Colina

W deszczową noc Mary ponownie słyszy płacz. Bierze świecę i idzie za dźwiękiem przez korytarze. W oświetlonym pokoju znajduje chłopca leżącego w łóżku. To Colin Craven, syn jej wuja i jej kuzyn. Oboje są zdumieni spotkaniem. Colin wyjaśnia, że służbie nie wolno o nim mówić. Uważa, że jest ciężko chory, niedługo umrze, a wcześniej może wyrosnąć mu garb. Sądzi, że ojciec nie chce go widywać, ponieważ przypomina mu zmarłą żonę.

Mary opowiada o sobie i nieostrożnie wspomina o zamkniętym ogrodzie. Colin chce natychmiast nakazać jego otwarcie. Dziewczynka przekonuje go jednak, że ciekawiej byłoby odnaleźć wejście wspólnie i zachować tajemnicę. Nie wyjawia jeszcze swojego odkrycia. Chłopiec pokazuje jej ukryty za zasłoną portret matki, którego widok zwykle go rozdrażnia. Prosi Mary o pozostanie, a ona śpiewa mu pieśń zapamiętaną z Indii, aż zasypia.

Rozdział 14. Kuzyn przyzwyczajony do rozkazów

Marta jest przerażona wiadomością, że Mary odnalazła Colina. Boi się oskarżenia o zdradzenie tajemnicy i utraty posady. Dziewczynka zapewnia, że chłopiec sam chce ją widywać. Słyszy też więcej o jego wychowaniu: lęk dorosłych o jego plecy, izolacja i spełnianie wszystkich żądań utrwaliły przekonanie o nieuchronnej śmierci. Colin każe przyprowadzić kuzynkę, a następnie obiecuje Marcie ochronę przed panią Medlock.

Mary porównuje jego rozkazujący sposób bycia do zachowania młodego radży, czyli indyjskiego władcy. Opowiada o Dicku, zwierzętach i wrzosowisku. Colin słucha z rosnącym zainteresowaniem, a rozmowa odwraca jego uwagę od dolegliwości. Oboje zaczynają się śmiać. Takich zastaje ich doktor Craven z panią Medlock. Lekarz obawia się nadmiernego pobudzenia, lecz chłopiec stanowczo domaga się dalszych spotkań. Twierdzi, że dzięki Mary czuje się lepiej, i chce zjeść z nią podwieczorek.

Rozdział 15. Plan wyprowadzenia Colina

Przez deszczowy tydzień Mary codziennie odwiedza kuzyna. Czytają, oglądają książki i rozmawiają. Colin staje się spokojniejszy. Dziewczynka ostrożnie sprawdza, czy zgodziłby się poznać Dicka i czy można powierzyć mu sekret. Chłopiec, zwykle niechętny obcym spojrzeniom, przyznaje, że brat Marty budzi jego zaufanie.

Kiedy pogoda się poprawia, Mary wcześnie wychodzi do ogrodu. Zastaje Dicka z oswojonym liskiem i ptakiem. Oboje obserwują rozwijające się kwiaty oraz gila budującego gniazdo. Mary opowiada o Colinie. Dick zna jego historię i współczuje mu samotności oraz strachu. Dzieci uznają, że pobyt w ogrodzie mógłby pomóc chłopcu zainteresować się światem. Planują wywieźć go tam w fotelu na kołach. Dick podejmuje się pchania wózka, a Mary zamierza przekonać kuzyna do wyjścia i dalszego zachowania tajemnicy.

Rozdział 16. Kłótnia z kuzynem

Mary spędza dzień na pracy z Dickiem i odkłada wizytę u Colina. Chłopiec czeka na nią, rozdrażnia się i każe położyć się z powrotem do łóżka. Kiedy dziewczynka wreszcie przychodzi, grozi, że zabroni Dickowi odwiedzać posiadłość. Mary gwałtownie protestuje i zapowiada, że wtedy przestanie z nim rozmawiać. Oboje zarzucają sobie egoizm. Colin wraca do opowieści o śmierci i garbie, a Mary nie chce mu ustępować.

Rozgniewany chłopiec rzuca w nią poduszką i każe jej wyjść. Dziewczynka rezygnuje z zamiaru powierzenia mu sekretu ogrodu. W swoim pokoju znajduje jednak paczkę od wuja: książki, gry i przybory do pisania. Podarunek wzrusza ją i poprawia jej nastrój. Stopniowo przypomina sobie, jak bardzo Colin boi się zniekształcenia pleców. Mimo wcześniejszych gróźb zaczyna rozważać ponowne odwiedziny następnego dnia.

Rozdział 17. Nocny napad lęku

Mary budzą krzyki Colina. Chłopiec jest przekonany, że wyczuł na plecach rosnący garb, i nie potrafi się uspokoić. Bezradna pielęgniarka prosi dziewczynkę o pomoc. Mary wbiega do pokoju rozwścieczona hałasem i ostro nakazuje mu przestać krzyczeć. Zaskoczenie przerywa napad. Dziewczynka domaga się obejrzenia jego pleców, a potem stanowczo mówi, że widzi tylko kręgosłup bardzo szczupłego dziecka. Pielęgniarka potwierdza, że żadnego garbu nie ma.

Colin po raz pierwszy otwarcie pyta, czy może dorosnąć. Uspokojony, godzi się z Mary i zgadza na wyjście z nią oraz Dickiem. Kiedy dorośli odchodzą, pyta o ogród. Mary przyznaje, że wie coś o wejściu, i obiecuje dalsze wiadomości. Zamiast śpiewać, opisuje cicho splątane róże, kiełkujące kwiaty i ptasie gniazda. Colin słucha, trzymając ją za rękę, aż spokojnie zasypia.

Rozdział 18. Powierzenie tajemnicy

Rano Colin jest wyczerpany po nocnym płaczu, lecz grzecznie prosi o przyjście Mary. Dziewczynka najpierw krótko go odwiedza i zapowiada, że wróci z wiadomościami dotyczącymi ogrodu. Następnie opowiada Dickowi o całym zajściu. Chłopiec jeszcze mocniej przekonuje się, że trzeba pomóc Colinowi wyjść z zamkniętego pokoju. Wspólnie planują jego spotkanie z Dickiem i oswojonymi zwierzętami.

Po powrocie Mary naśladuje gwarę Yorkshire, czym rozśmiesza kuzyna. Oboje przyznają, że wcześniej trudno było im polubić innych ludzi. Colin żałuje swojej groźby pozbycia się Dicka. Mary uznaje, że może mu zaufać, i wyjawia prawdę: znalazła drzwi pod bluszczem, od dawna chodzi do ogrodu oraz pracuje tam z przyjacielem. Opisuje już to, co naprawdę widziała. Colin słucha zachwycony i nie może doczekać się własnej wizyty.

Rozdział 19. Dick odwiedza Colina

Doktor Craven przychodzi po wiadomości o nocnym napadzie i zastaje Colina w zaskakująco dobrym nastroju. Chłopiec siedzi z Mary, ogląda książkę o kwiatach i oznajmia, że chce wychodzić na świeże powietrze. Lekarz początkowo jest niespokojny, ale uspokaja się, gdy słyszy, że wózek będzie prowadził Dick. Zna jego odpowiedzialność i siłę. Pani Medlock dostrzega, jak korzystna dla kuzynów okazuje się obecność drugiego dziecka.

Nazajutrz Mary wpada do pokoju z wiadomościami o wiośnie. Colin pozwala otworzyć okno i chętnie je śniadanie. Wkrótce Dick przychodzi z liskiem, oswojonym ptakiem, dwiema wiewiórkami i uratowanym jagnięciem. Kładzie jagnię na kolanach Colina i pokazuje karmienie z butelki. Chłopiec zapomina o skrępowaniu, zasypuje go pytaniami i ogląda z nim ilustracje roślin. Jeszcze bardziej pragnie zobaczyć ogród.

Rozdział 20. Pierwsza wyprawa do ogrodu

Silny wiatr i obawa przed przeziębieniem odsuwają wycieczkę o ponad tydzień. Dzieci wykorzystują ten czas na dokładne przygotowania. Ustalają trasę, która pozwoli dotrzeć pod mur bez obserwatorów. Colin wzywa głównego ogrodnika i nakazuje, by podczas jego spaceru nikt nie pracował przy wybranej alejce. Chce zachować ogród w tajemnicy i korzysta z przyzwyczajenia domowników do wykonywania swoich poleceń.

W pogodny dzień służący znosi go do fotela na kołach. Dick pcha wózek, a Mary idzie obok. Colin uważnie chłonie zapachy, dźwięki i widok nieba. Dziewczynka pokazuje mu miejsce znalezienia klucza, odsłania bluszcz i otwiera drzwi. W ogrodzie widać młode liście, kwiaty oraz ptaki. Chłopiec jest tak przejęty, że na jego bladej twarzy pojawia się rumieniec. Nabiera przekonania, że może odzyskać zdrowie i żyć.

Rozdział 21. Ben odkrywa dzieci

Colin spędza popołudnie pod kwitnącymi drzewami. Mary i Dick pokazują mu pąki, ptasie pióra i inne drobne znaleziska. Chłopiec chce codziennie wracać, obserwować rozwój roślin, a w przyszłości także pracować. Przyznaje, że jego nogi są bardzo słabe i boi się na nich stanąć. Towarzysze zachęcają go, nie przerywając spokojnego odpoczynku oraz wspólnego podwieczorku.

Nagle ponad murem ukazuje się Ben Weatherstaff stojący na drabinie. Oburzony obecnością dzieci zaczyna wypytywać Mary, jak dostała się do środka. Colin każe podwieźć się bliżej i ujawnia swoją tożsamość. Ogrodnik rozpoznaje oczy zmarłej pani, ale bez namysłu powtarza zasłyszane pogłoski o niepełnosprawności chłopca. Dotknięty Colin postanawia dowieść, że jego nogi i plecy są proste. Przy pomocy Dicka wstaje z fotela. Ben płacze ze wzruszenia. Colin nakazuje mu wejść do ogrodu i zachować tajemnicę.

Rozdział 22. Pierwsze kroki i posadzenie róży

Zanim Mary przyprowadza Bena, Colin przechodzi z pomocą Dicka kilka kroków do drzewa. Stoi oparty o pień i z dumą pokazuje, że potrafi utrzymać się na nogach. Ogrodnik przyznaje, że ludzie powtarzali o nim nieprawdziwe opowieści. Mary wcześniej uprzedza Bena, aby nie wracał do słów o umieraniu i zniekształceniach, ponieważ Colin zaczyna wierzyć w swoją przyszłość.

Ben opowiada o prośbie dawnej pani domu, która powierzyła mu pod opiekę róże. Po jej śmierci przechodził przez mur i potajemnie zajmował się krzewami; dopiero reumatyzm uniemożliwił mu dalsze wizyty. Wyjaśnia się zagadka śladów przycinania roślin. Colin chce dołączyć do pracy. Zaczyna kopać małą łopatką, a Ben przynosi różę w doniczce. Dzięki pomocy towarzyszy chłopiec sadzi ją przed zachodem słońca. Na koniec ponownie wstaje i z radością patrzy na ogród.

Rozdział 23. Czary i codzienne ćwiczenia

Po powrocie doktor przestrzega Colina przed przemęczeniem, lecz chłopiec stanowczo zapowiada kolejne wyjścia. Mary zwraca mu uwagę, że opryskliwie traktuje ludzi przywykłych do spełniania jego zachcianek. Colin postanawia się zmienić. W następnych tygodniach codziennie obserwuje ogród: rosnące kwiaty, owady i zwierzęta. Coraz mniej miejsca zajmują w jego myślach dawne obawy.

Siłę, którą dostrzega w przyrodzie i w sobie, nazywa czarami. Organizuje z Mary, Dickiem i Benem spotkania pod drzewem. Powtarza słowa wyrażające wiarę we własne siły i traktuje to jako eksperyment. Następnie ćwiczy chodzenie, z początku z pomocą oraz przerwami na odpoczynek. Marzy o przyszłej pracy naukowej i sprawności fizycznej. Postanawia jednak utrzymać postępy w sekrecie. Chce sam pokazać ojcu, że potrafi chodzić, dlatego przed służbą nadal korzysta z fotela na kołach.

Rozdział 24. Tajemne posiłki

Dick opowiada matce o ogrodzie oraz postępach Colina. Chłopiec i Mary mają coraz większy apetyt, co utrudnia udawanie przed służbą, że jego stan właściwie się nie zmienił. Zuzanna postanawia przesyłać im świeże mleko i domowe wypieki. Dzieci przyjmują podarunki z wdzięcznością, a później przekazują pieniądze na zakupy, aby nie obciążać ubogiej rodziny. Dick przygotowuje też w lesie mały piecyk z kamieni, w którym pieką ziemniaki i jajka.

Codzienny ruch wzmacnia Colina. Dick poznaje od miejscowego siłacza ćwiczenia i pokazuje je przyjaciołom, pamiętając o ostrożności oraz odpoczynku. Najedzone w ogrodzie dzieci zaczynają zostawiać posiłki podawane w domu. Pani Medlock i pielęgniarka martwią się, choć oboje wyglądają coraz lepiej. Doktor nie umie wyjaśnić pozornej sprzeczności, lecz uznaje poprawę zdrowia. Coraz częściej słychać wspólny śmiech kuzynów.

Rozdział 25. Odsłonięty portret

Narrator przygląda się dzieciom również z wyobrażonej perspektywy gila, który strzeże gniazda i jaj. Ptak stopniowo przyzwyczaja się do Colina, jego chodzenia oraz ćwiczeń. Chłopiec nabiera takiej sprawności, że może biegać, kopać i pielić. Coraz trudniej znosi udawanie bezradności przed domownikami. Podczas deszczu Mary proponuje zwiedzanie opuszczonych części domu. Służący dowozi Colina do galerii i odchodzi, a kuzyni ćwiczą oraz oglądają pokoje, portrety i kolekcję słoni.

Mary zauważa potem, że zasłona nad portretem matki Colina pozostaje odsunięta. Chłopiec wyjaśnia, że nocą sam odkrył obraz i po raz pierwszy uśmiech kobiety sprawił mu przyjemność. Chce odtąd widzieć jej twarz. Rozmawia też z Mary o ojcu: pragnie jego miłości i ma nadzieję podzielić się z nim radością, którą odnalazł w ogrodzie.

Rozdział 26. Wizyta Zuzanny Sowerby

Colin coraz pewniej pracuje z przyjaciółmi. Pewnego dnia, patrząc na własne ręce i czując siłę ciała, z ogromną radością uświadamia sobie rozmiar zmiany. Chce wyrazić wdzięczność. Ben proponuje pieśń religijną, a Dick rozpoczyna śpiew. Dołączają pozostali, również wzruszony ogrodnik. Colin rozważa podobieństwo między wdzięcznością Bogu a tym, co sam nazywa Czarami.

Do ogrodu przychodzi Zuzanna Sowerby, zaproszona przez Dicka. Serdecznie wita dzieci, zauważa ich przemianę i podobieństwo Colina do matki. Wspólnie oglądają rośliny, rozmawiają, jedzą i planują przyszłą wizytę u Sowerbych. Zuzanna rozumie, że chłopiec chce osobiście zaskoczyć ojca swoją sprawnością. Zapewnia go, że Archibald powinien wrócić do domu. Colin wyznaje, jak bardzo potrzebuje jej matczynego ciepła. Kobieta przytula go i dodaje mu otuchy.

Rozdział 27. Powrót ojca

Archibald Craven podróżuje po Europie, nadal pogrążony w żałobie. W alpejskiej dolinie na krótko odzyskuje spokój, obserwując strumień i niezapominajki. Z czasem takie chwile zdarzają się częściej. Jesienią, nad jeziorem Como, śni o żonie wzywającej go do ogrodu. Rano otrzymuje list od Zuzanny Sowerby z prośbą o powrót. Postanawia natychmiast wyjechać i po drodze zastanawia się nad własnym zaniedbaniem syna.

W Misselthwaite pani Medlock opowiada mu o niezrozumiałych zmianach w zachowaniu Colina. Craven kieruje się do zamkniętego ogrodu. Przy drzwiach słyszy śmiech, a po chwili wpada na niego biegnący chłopiec. Rozpoznaje syna, który właśnie ścigał się z Mary. Colin pokazuje ojcu odnowiony ogród i opowiada o przyjaciołach, ćwiczeniach oraz zachowanej tajemnicy. Wzruszony Archibald słucha jego relacji. Potem wracają razem do domu. Służba z niedowierzaniem widzi pogodnego pana posiadłości i idącego obok niego o własnych siłach Colina.

Motywy

Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.