Tango

Wiadomości wstępne

Autor

Sławomir Mrożek

Gatunek

Dramat groteskowy

Czas akcji

Nieokreślona współczesność; około doby

Miejsce akcji

Mieszkanie Stomila i Eleonory

Pigułka wiedzy

Artur dorasta w rodzinie, która odrzuciła tradycję, zasady i obyczajowe zakazy. W przeciwieństwie do rodziców chce przywrócić porządek, a sposobem na jego odbudowanie ma być tradycyjny ślub z Alą. Gdy uznaje, że same stroje i ceremonie niczego nie zmieniają, postanawia podporządkować sobie bliskich za pomocą przemocy. Jego plan kończy się klęską: Edek zabija go i przejmuje władzę nad domem. Finałowe tango Edka z Eugeniuszem pokazuje zwycięstwo brutalnej siły i podporządkowanie się jej przedstawiciela dawnego świata.

Geneza

Tango ukazało się w 1964 roku w miesięczniku „Dialog”, a polska prapremiera odbyła się w 1965 roku w Teatrze Polskim w Bydgoszczy. Dramat powstał w okresie, gdy Mrożek mieszkał we Włoszech.

Bohaterowie

Artur

Syn Stomila i Eleonory, wnuk Eugenii, kuzyn i narzeczony Ali. Młody student, między innymi medycyny i filozofii. Ubiera się starannie i domaga przestrzegania zasad. Buntuje się przeciw swobodzie, którą wywalczyło pokolenie jego rodziców. Początkowo chce odbudować tradycyjny porządek, lecz później uznaje przemoc za sposób narzucenia ludziom własnej woli. Kocha Alę, choć długo zasłania uczucia rozważaniami o ideach. Ginie z rąk Edka.

Stomil

Ojciec Artura, mąż Eleonory. Artysta i zwolennik eksperymentów, który odrzuca tradycyjne normy obyczajowe oraz reguły sztuki. Zaniedbany wygląd i niechęć do porządkowania domu uzasadnia wolnością. Unika zdecydowanego działania, również wtedy, gdy syn żąda od niego reakcji na romans Eleonory.

Eleonora

Matka Artura, żona Stomila. Jest dumna z zerwania z dawnymi ograniczeniami. Otwarcie mówi o swoim romansie z Edkiem i nie uważa go za powód do wstydu. Nie rozumie potrzeby zasad odczuwanej przez syna. Mimo deklarowanej nowoczesności wzrusza się, gdy Artur i Ala otrzymują błogosławieństwo przed ślubem.

Ala

Kuzynka i narzeczona Artura. Swobodna obyczajowo, początkowo nie przywiązuje wagi do ślubu ani tradycyjnych zakazów. Chce jednak wiedzieć, czy Artur ją kocha, i boleśnie odbiera jego traktowanie małżeństwa jako środka do naprawy świata. Próbuje wzbudzić w nim zazdrość. W finale mówi, że zdradziła go z Edkiem; dopiero gwałtowna reakcja Artura ujawnia jej siłę jego uczuć.

Edek

Człowiek spoza rodziny, zadomowiony u Stomila i Eleonory oraz kochanek Eleonory. Jest niechlujny, prostacki i silny fizycznie. Nie uczestniczy poważnie w sporach o wartości; potrafi za to dostosować zachowanie do sytuacji i wykorzystać cudzą słabość. Artur zamierza uczynić go wykonawcą swoich rozkazów. Edek zabija jednak Artura i sam narzuca pozostałym posłuszeństwo.

Eugenia

Babcia Artura i siostra Eugeniusza. Gra z Edkiem w karty, używa dosadnego języka i ubiera się w sposób odbiegający od tradycyjnego wizerunku starszej pani. Popiera domową swobodę, dlatego pozostaje w konflikcie z wnukiem. W pierwszym akcie Artur każe jej za karę leżeć na katafalku. W trzecim Eugenia wraca na niego z własnej woli i umiera.

Eugeniusz

Brat Eugenii, nazywany w rodzinie wujem. Zachował przywiązanie do dawnych manier, ale brakuje mu odwagi, by samodzielnie ich bronić. Potajemnie wspiera Artura i pomaga przygotować powrót tradycyjnych obyczajów. Kiedy Artur wybiera go na ofiarę swoich przyszłych rządów, protestuje. Po śmierci młodzieńca ulega Edkowi i tańczy z nim finałowe tango.

Streszczenie właściwe

Akt I

Nieporządek w domu i powrót Artura

Akcja rozpoczyna się w dużym, zagraconym pokoju mieszkania Stomila i Eleonory. Obok codziennych sprzętów stoją przedmioty od dawna niepotrzebne: dziecięcy wózek Artura, zakurzona suknia ślubna i katafalk po zmarłym dziadku. Katafalk to podwyższenie, na którym podczas uroczystości pogrzebowych ustawia się trumnę. W tym domu pozostał zwykłym elementem wyposażenia.

Babcia Eugenia, jej brat Eugeniusz i Edek grają w karty. Eugenia zachowuje się hałaśliwie i używa dosadnych powiedzonek, a nieśmiały Eugeniusz próbuje dostosować się do towarzystwa. Do domu wraca Artur, starannie ubrany student. Oburza go zarówno gra, jak i obecność Edka, którego traktuje jak podejrzanego intruza.

Już na początku role pokoleń są odwrócone: najmłodszy członek rodziny usiłuje wychowywać starszych. Artur próbuje zaprowadzić dyscyplinę. Nakłada Eugeniuszowi na głowę klatkę na ptaki, a babci każe położyć się na katafalku, by pomyślała o wieczności i przestała zachowywać się lekkomyślnie. Zapala przy niej świece. Edek nie przejmuje się poleceniem odejścia i ogląda podręcznik anatomii należący do Artura.

Rodzina bez zakazów

Pojawia się Eleonora. Nie rozumie oburzenia syna, a o swojej znajomości z Edkiem mówi bez skrępowania: czasami z nim sypia. Artur jest zszokowany jej spokojem. Eugeniusz na osobności krytykuje Edka i zachęca młodzieńca, by się go pozbył. Gdy jednak może zostać usłyszany przez innych, zmienia ton i chwali nieproszonego gościa.

Stomil przychodzi zaspany, w rozpiętej piżamie. Prośbę Artura, żeby się zapiął, traktuje jako pretekst do dyskusji o bezsensownych konwenansach, czyli przyjętych sposobach zachowania. Razem z Eleonorą wspomina młodzieńczy bunt przeciw obyczajowym zakazom i tradycyjnej sztuce. Oboje są dumni z tego, że zapewnili synowi pełną swobodę. Stomil przypomina nawet, że kiedyś odwagą było zatańczenie tanga.

Dla Artura ta wolność oznacza jednak chaos. Nikt nie dba o dom, przedmioty związane ze ślubem i śmiercią straciły znaczenie, a żadne zachowanie nie budzi sprzeciwu. Rodzice zachęcają go do własnego buntu, ale on odpowiada, że odebrali mu taką możliwość: skoro wszystko wolno, nie ma już zasad, które młody człowiek mógłby odrzucić. Artur buntuje się więc przeciwko braku zasad.

Eksperyment teatralny Stomila

Stomil uważa, że odpowiedzi na problemy należy szukać w sztuce. Postanawia zaprezentować rodzinie swój eksperyment teatralny związany z historią Adama i Ewy. Posługuje się pacynkami przedstawiającymi biblijną parę. Domownicy stają się publicznością. Pojawia się również Ala, młoda kuzynka Artura, która wcześniej spała wśród leżących w pokoju materiałów.

Pokaz Stomila kończy się hukiem rewolweru i zgaśnięciem światła. Rodzina jest przestraszona, a Eugenia nie słyszy pytań Stomila. Stomil tłumaczy, że chciał bezpośrednio wstrząsnąć widzami. Nie potrafi jednak przekonać ich do sensu doświadczenia: Eugeniusz nie rozumie jego związku z Adamem i Ewą, a Edek woli kino.

Zapowiedź odbudowy rodziny

Po eksperymencie Artur każe wszystkim wyjść. Zapowiada, że na nowo stworzy rodzinę i przywróci znaczenie jej rolom: ojciec znów ma być ojcem, a nie tylko człowiekiem, który odrzucił obowiązki. Eugeniusz przed odejściem zapewnia go o swoim poparciu i podkreśla przywiązanie do dawnego świata. Artur zostaje sam z Alą i obiecuje wyjaśnić jej swoje zamiary.

Akt II

Nocne przygotowania i rozmowa z Alą

Nocą Artur i Eugeniusz spotykają się potajemnie. Wuj znosi ze strychu rzeczy potrzebne do odtworzenia dawnych obyczajów. Obaj liczą, że przywrócenie odpowiednich strojów i zachowań pomoże odmienić życie domu. Po odejściu Eugeniusza Artur rozmawia z Alą. Z ich słów dowiadujemy się, że już rano zaproponował jej małżeństwo. Dziewczyna nie odrzuca samego ślubu, ale nie widzi w nim niczego szczególnie ważnego. Artur chce natomiast, by ceremonialne zawarcie związku stało się początkiem odbudowy wspólnych zasad.

Artur próbuje ją pocałować, ale dziewczyna się broni. Wtedy wchodzi Edek. Twierdzi, że idzie do kuchni napić się wody, choć kieruje się w stronę pokoju Eleonory. Artur wskazuje mu właściwą drogę.

Artur dalej przekonuje Alę, że potrzebne są normy i granice. Dziewczyna chciałaby jednak wiedzieć przede wszystkim, co on do niej czuje. Jego wywody odbiera jako dowód, że ważniejsza jest dla niego idea małżeństwa niż ona sama. Prowokuje go swobodnym zachowaniem i zaczyna się rozbierać. Gdy Edek ponownie się pojawia, tym razem od strony kuchni, Ala zaprasza go do środka.

Artur wypędza Edka i grozi mu. Ala rozpoznaje w tej reakcji zazdrość, lecz młodzieniec temu zaprzecza i powołuje się na zasady. Nie umie otwarcie wyznać uczuć. Dziewczyna nadal nie jest przekonana do jego propozycji.

Nieudana próba przywrócenia autorytetu ojca

Artur ponownie dostrzega Edka zmierzającego do pokoju Eleonory. Postanawia skłonić Stomila do działania. Żąda, by ojciec wystąpił jako zdradzany mąż i usunął kochanka żony. Wręcza mu rewolwer, użyty wcześniej podczas eksperymentu. Liczy na gwałtowną konfrontację, która przywróci znaczenie małżeńskiej wierności oraz ojcowskiego autorytetu.

Stomil unika takiej roli. Przyznaje, że romans żony osobiście mu nie odpowiada, ale nie potrafi go potępić bez zaprzeczenia własnej filozofii wolności. Nie wierzy też, że wymuszona tragedia może cokolwiek naprawić. Ostatecznie idzie jednak do pokoju Eleonory. Artur czeka na strzał, lecz z pokoju nie dochodzi żaden odgłos. Zniecierpliwiony zagląda do środka i odkrywa, że Stomil, Eleonora, Eugenia oraz Edek grają w karty.

Zaręczyny wymuszone bronią

Artur odbiera ojcu rewolwer i sam podporządkowuje sobie domowników. Sprowadza ich do wspólnego pokoju i domaga się wykonania poleceń. Gdy nie zdołał przekonać rodziny argumentami ani odwołaniem do autorytetu ojca, sięga po groźbę przemocy.

Ala zgadza się wyjść za niego za mąż. Rozpoczynają się tradycyjne gesty związane z zaręczynami: młodzi klękają, a Eugenia udziela im błogosławieństwa, przymuszana przez Eugeniusza, któremu Artur przekazał rewolwer. Eleonora płacze ze wzruszenia, Stomil zapina piżamę, Eugeniusz cieszy się z przywracania dawnych obyczajów. Porządek zostaje jednak ustanowiony pod przymusem.

Akt III

Porządek na pokaz i rezygnacja ze ślubu

Następnego dnia mieszkanie jest uporządkowane, a domownicy ubrani odświętnie. Edek występuje w roli służącego. Rodzina pozuje do fotografii, lecz przygotowany aparat nie może zrobić zdjęcia. Wszyscy czekają na Artura i ślub.

Ala rozmawia z Eleonorą o małżeństwie i uczuciach. Obawia się, że Artur jej nie kocha. Dla niej zgoda na ceremonię nie rozwiązuje problemu: nadal nie wie, czy narzeczony wybiera ją dla niej samej. Eleonora przyznaje, że Stomil nie reaguje na jej romans, i zachwyca się prostotą oraz brutalnością Edka.

Ala pyta Edka, czy ma zasady. Ten odczytuje z notesu banalne powiedzonka przepisane od kolegi pracującego w kinie. Eleonora mimo to podziwia jego swobodę.

Tymczasem Artur wraca pijany i ogłasza, że ślubu nie będzie. Uznaje swój wcześniejszy pomysł za błąd.

Artur dochodzi do wniosku, że nie można wskrzesić dawnych wartości samym przebraniem ludzi i uporządkowaniem pokoju. Artur uznaje, że same stroje i ceremonie nic nie znaczą, jeśli nikt w nie nie wierzy. Poszukuje zatem idei, która naprawdę połączy domowników. Eugeniusz proponuje Boga i sport, Stomil eksperyment, a Edek postęp. Artur odrzuca te odpowiedzi. Każe Edkowi zamknąć drzwi i nikogo nie wypuszczać, już teraz wykorzystując jego siłę do podporządkowania sobie rodziny.

Śmierć Eugenii i nowy pomysł Artura

Eugenia oznajmia, że umiera. Przygotowuje katafalk i kładzie się na nim. Początkowo bliscy nie traktują jej słów poważnie, ponieważ wcześniej podobne zachowania należały do domowych osobliwości. Tym razem jednak babcia rzeczywiście umiera.

Artur dostrzega w tym wydarzeniu poszukiwaną ideę. Nie chce jednak budować wspólnoty na żałobie czy szacunku dla zmarłej. Uznaje, że największą siłę daje możliwość decydowania o cudzym życiu i śmierci. Ogłasza, że obejmie władzę i narzuci pozostałym porządek.

Do realizacji planu potrzebuje Edka, który dysponuje siłą fizyczną. Zakłada, że sam będzie wydawał rozkazy, a Edek je wykonywał. Chce dowieść swojej władzy pierwszą egzekucją: wskazuje Eugeniusza i każe go zabić. Wuj, dotąd wspierający Artura, odkrywa, że może paść ofiarą porządku, który pomagał tworzyć.

Wyznanie Ali i śmierć Artura

W tym momencie Ala oznajmia Arturowi, że tego ranka zdradziła go z Edkiem. Twierdzi, że sądziła, iż zajęty ideami Artur nie potraktuje tego osobiście; chce też wywołać jego zazdrość. Reakcja narzeczonego ujawnia uczucia, które wcześniej ukrywał za rozważaniami o zasadach. Artur porzuca przemowę o władzy i wpada w rozpacz oraz gniew. Szuka broni, aby zabić Edka.

Edek odstępuje od Eugeniusza i wykorzystuje rozproszenie Artura. Zachodzi go od tyłu, uderza kolbą rewolweru w kark, a następnie zadaje kolejny cios splecionymi dłońmi. Ala klęka przy ciężko rannym narzeczonym i próbuje wycofać wcześniejsze słowa. Dopiero teraz Artur otwarcie mówi, że ją kochał. Dziewczyna pyta, dlaczego nie powiedział tego wcześniej. Artur umiera.

Rządy Edka i finałowe tango

Edek oznajmia pozostałym, że odtąd mają go słuchać. Jego władza opiera się wyłącznie na sile. Zapowiada, że jeśli domownicy będą posłuszni, nie muszą się go obawiać. Rodzina nie zdobywa się na skuteczny opór.

Edek każe Eugeniuszowi zdjąć sobie buty, a następnie wkłada marynarkę zabitego Artura. Rodzice i Ala wychodzą. Eugeniusz zatrzymuje się przy ciele młodzieńca i stwierdza jego obecną nieprzydatność. Gdy Edek zaprasza go do tanga, wuj po krótkim zdziwieniu przyjmuje propozycję. Z magnetofonu rozbrzmiewa La Cumparsita.

Finałowy taniec pokazuje układ sił po śmierci Artura: tango, wspominane przez Stomila jako znak dawnego buntu obyczajowego, staje się teraz tańcem triumfu Edka. Edek prowadzi, a Eugeniusz dostosowuje się do jego kroków.

Motywy

Bunt

Artur buntuje się przeciw swobodzie panującej w rodzinie i próbuje przywrócić zasady oraz porządek. Jego rodzice, Stomil i Eleonora, wcześniej odrzucili tradycyjne normy, dlatego młody bohater nie ma zwyczajowych zakazów, przeciw którym mógłby wystąpić. Konflikt pokoleń zostaje odwrócony: to syn broni tradycji, a rodzice sprzeciwiają się ograniczeniom.