Wiadomości wstępne
- Autor
- Jan Kochanowski
- Gatunek
- Tren
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Cierpiący ojciec odrzuca przekonanie, że uczciwość, pobożność i rozum zapewniają człowiekowi bezpieczeństwo. Świat wydaje mu się podległy niepojętej sile, która jednakowo dotyka dobrych i złych. Krytykuje także ludzką pewność, że można przeniknąć boskie tajemnice. W zakończeniu dostrzega, że rozpacz zagraża jego zdolności rozsądnego osądu.
Geneza
Utwór jest jedenastą częścią Trenów, cyklu dziewiętnastu wierszy wydanego w 1580 roku i poświęconego zmarłej Urszuli Kochanowskiej.
W Trenie XI mówiący gwałtownie odrzuca swoje wcześniejsze przekonania. Polemizuje z ideałem mędrca, który dzięki cnocie i rozumowi miał zachować niezależność od przeciwności losu. To etap kryzysu, po którym w dalszej części cyklu pojawią się próby odzyskania oparcia.
Bohaterowie
Człowiek dotknięty żałobą
Mówiący przechodzi od ogólnych sądów o świecie do osobistego pytania o własny stan. Używa także liczby mnogiej, gdy mówi o ludzkich roszczeniach do mądrości. Włącza siebie do krytykowanej zbiorowości.
Brutus
Rzymski polityk pojawia się jako przykład człowieka, który po klęsce miał zakwestionować wartość cnoty. Mówiący przywołuje jego słowa, aby nadać własnej rozpaczy historyczny odpowiednik. Z jego biografii wybiera moment przegranej i rozczarowania.
Streszczenie właściwe
Zwątpienie w cnotę
Wiersz rozpoczyna się przywołaniem słów pokonanego Brutusa: „Fraszka cnota”. Cnota oznacza tu moralną prawość, a „fraszka” rzecz błahą i pozbawioną znaczenia. Mówiący powtarza słowo „fraszka”, jakby chciał upewnić siebie i odbiorcę, że dawny fundament życia okazał się bezwartościowy.
Następnie pyta, kogo pobożność i dobroć uchroniły przed nieszczęściem. Pytania burzą wyobrażenie świata, w którym moralne postępowanie zostaje zawsze wynagrodzone pomyślnym losem. Moralna zasługa nie zapewnia ochrony przed cierpieniem.
Świat bez sprawiedliwej opieki
Kolejne wersy przedstawiają tajemniczą siłę mieszającą ludzkie sprawy. Nie rozróżnia ona sprawiedliwych i niesprawiedliwych. Każdy może zostać dosięgnięty nieszczęściem, niezależnie od swoich przekonań i postępowania.
Taki obraz wyraża odczucie mówiącego: porządek rzeczy przestał być dla niego zrozumiały i bezpieczny. Obraz nieznanego wroga wyraża bezradność człowieka, który nie potrafi nadać sensu doznanej krzywdzie.
Krytyka ludzkiej pychy poznawczej
W drugiej części utworu mówiący zwraca się ku rozumowi. Ludzie chcą uchodzić za mądrych i wywyższają się nad prostymi osobami, chociaż nie umieją wyjaśnić najważniejszych tajemnic. Słowa o wspinaniu się do nieba przedstawiają próbę przekroczenia własnych możliwości poznawczych.
„Wzrok śmiertelnej źrzenice” jest obrazem ograniczonego ludzkiego poznania. Nie wystarcza, aby przeniknąć Boży zamysł. Rozważania, którym człowiek ufał, przypominają teraz lekkie i zwodnicze sny. Ten fragment wyraża sceptycyzm, czyli podawanie w wątpliwość pewności ludzkiej wiedzy.
Zwrócenie się przeciw własnej rozpaczy
Ostatnie dwa wersy przynoszą zmianę kierunku wypowiedzi. Mówiący przestaje oskarżać jedynie świat i ludzką mądrość. Pyta żałość, co z nim robi, i obawia się utraty zarówno pociechy, jak i „baczenia”, czyli rozsądku oraz zdolności właściwego rozeznania.
Ojciec zauważa, że cierpienie wpływa na jego sądy. To ważny moment: zaczyna rozpoznawać niebezpieczeństwo całkowitego poddania się rozpaczy i namyśla się nad sądami wypowiedzianymi pod wpływem bólu.
Język i środki poetyckie
Powtórzenia „fraszka” wzmacniają gwałtowność początkowego sądu. Pytania retoryczne wyrażają bunt i brak przekonującej odpowiedzi. Metafora wspinania się do nieba przedstawia ambicję poznania spraw niedostępnych człowiekowi. Końcowa apostrofa do żałości pozwala potraktować własne uczucie jako przedmiot namysłu.
Budowa i kompozycja
Wiersz liczy szesnaście wersów i nie jest podzielony na strofy. Trzynastozgłoskowiec oraz rymy parzyste nadają mu regularną formę. Początkowe zakwestionowanie cnoty rozwija się w obraz okrutnego losu i krytykę rozumu. Dopiero w zakończeniu mówiący rozpoznaje wpływ żalu na własne sądy.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
