Wiadomości wstępne
- Autor
- Ignacy Krasicki
- Gatunek
- Bajka epigramatyczna
- Czas akcji
- Nie dotyczy
- Miejsce akcji
- Nie dotyczy
Pigułka wiedzy
Mówiący wymienia ludzi, którzy zachowują się uczciwie, skromnie i bezinteresownie. Na końcu zalicza jednak opowieść o nich do bajek. Żartobliwa puenta zawiera krytyczne spojrzenie na ludzkie wady. Utwór zachęca do rozpoznawania tych wad także wtedy, gdy nie zostały nazwane wprost.
Geneza
Utwór pełni funkcję wstępu do Bajek i przypowieści, wydanych w 1779 roku, w epoce oświecenia. Krasicki wykorzystywał krótkie utwory do przyglądania się ludzkim zachowaniom i do krytykowania wad.
Bajka epigramatyczna to zwięzły utwór, który prowadzi do celnej puenty. Nie musi opowiadać o zwierzętach. We Wstępie do bajek występują ludzie, a nauka wynika z ironicznego zakończenia.
Bohaterowie
Mówiący i jego rozmówca
Mówiący przedstawia kolejne przykłady, a na końcu wypowiada własny sąd. Drugi głos protestuje: opisani ludzie mogą przecież istnieć. Ich krótki dialog pozwala zestawić dosłowne odczytanie wypowiedzi z ukrytym żartem.
Ludzie pozbawieni typowych wad
Wymieniono dziesięć postaci: młodego człowieka, starca, bogacza, autora, celnika, szewca, żołnierza, łotra, ministra i poetę. Każdy jest określony przez jedną cechę lub zachowanie. Są to typy ludzkie, czyli uproszczone postacie reprezentujące pewne grupy i postawy.
Streszczenie właściwe
Zaskakująca lista
Młody człowiek żyje z umiarem, a starszy nikogo nie beszta i nie narzeka. Bogacz pomaga potrzebującym. Autor cieszy się cudzym powodzeniem. Celnik nie kradnie, szewc nie pije, żołnierz nie przechwala się, a łotr nie napada na ludzi. Minister rzetelnie służy innym i nie myśli o sobie. Poeta niczego nie zmyśla.
Każdy przykład odwraca obiegowe wyobrażenie o danej postaci. Czytelnik sam dopowiada pominięte wady: chciwość, zazdrość, pychę czy egoizm. Są to satyryczne uogólnienia.
Sprzeciw i odpowiedź
Rozmówca pyta, dlaczego taka opowieść miałaby być bajką. Przecież dobre zachowania są możliwe. Mówiący przyznaje mu rację, ale i tak zamierza umieścić historię między bajkami. Sugeruje w ten sposób, że opisany świat jest aż podejrzanie doskonały.
Znaczenie puenty
Puenta to zakończenie, które wydobywa sens całej wypowiedzi. Tutaj zmienia sposób odczytania wcześniejszej listy. Pozorne pochwały okazują się pośrednią krytyką tego, jak ludzie często postępują.
Działa też dwuznaczność słowa „bajka”. Oznacza ono gatunek literacki, ale w języku potocznym także opowieść zmyśloną lub mało wiarygodną. Wzmianka o poecie, który nigdy nie zmyśla, dodatkowo żartobliwie kieruje uwagę na samą literaturę. Tworzenie fikcji nie jest przecież tym samym co oszukiwanie ludzi.
Jak powstaje ironia
Ironia polega tu na rozbieżności między dosłownym brzmieniem pochwał a krytycznym sensem całego utworu. Dopiero zakończenie wyjaśnia, po co zestawiono tak wiele wyjątkowo dobrych zachowań.
Anafora, czyli powtarzanie wyrazu na początku kolejnych wersów, pojawia się w powracającym „Był”. Wyliczenie przyspiesza przedstawianie przykładów i rozszerza obraz społeczeństwa. Dziesięć trzynastozgłoskowych wersów oraz rymy parzyste nadają wypowiedzi regularny tok. Ostatni dwuwiersz zamienia listę w krótką rozmowę i przynosi zaskoczenie.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
