Wiadomości wstępne
- Autor
- Ida Fink
- Gatunek
- Opowiadanie
- Czas akcji
- Okupacja niemiecka; jeden wieczór
- Miejsce akcji
- Mieszkanie rodziny
Pigułka wiedzy
Rodzice uczą małego syna zachowania, od którego może zależeć ocalenie ukrywającego się ojca. Pozornie zwyczajna zabawa jest ćwiczeniem na wypadek przyjścia prześladowców. Kontrast, czyli zestawienie przeciwieństw, łączy tu dziecięcą zabawę ze śmiertelnym zagrożeniem. Dom nie daje rodzinie pewnego schronienia, a trzyletnie dziecko zostaje obciążone odpowiedzialnością dorosłego. Najtrudniejsze dla chłopca jest zdanie, które ma mówić obcym: że jego ojciec nie żyje.
Geneza
Zabawa w klucz należy do tomu Skrawek czasu, którego polskie wydanie ukazało się w 1987 roku w londyńskim wydawnictwie Aneks. Opowiadanie zostało następnie włączone do zbioru Odpływający ogród. Ida Fink była polskojęzyczną pisarką żydowskiego pochodzenia, ocalałą z Zagłady.
Bohaterowie
Dziecko
Trzyletni chłopiec o niebieskich oczach i pyzatych policzkach. Rodzice często zwracają uwagę na jego wygląd. Mimo senności pilnie wykonuje zadanie i szuka aprobaty ojca. Jego sprawność podczas ćwiczenia kontrastuje z trudnością wypowiedzenia nieprawdy o ukochanym rodzicu.
Ojciec
Mężczyzna ukrywający się przed prześladowaniem Żydów. Jest blady, nerwowo mruga i skupia się na poprawianiu próby.
Matka
Kieruje ćwiczeniem i wspiera syna pochwałami, zarazem wymagając od niego przedwczesnej dorosłości. W dzień wychodzi do pracy.
Streszczenie właściwe
Wieczorna próba
Narracja trzecioosobowa skupia uwagę na zachowaniu rodziny; gesty i dialog ujawniają jej lęk. Autorka stosuje niedopowiedzenie: prześladowcy nie pojawiają się w mieszkaniu, a zagrożenie poznajemy przez przygotowania bohaterów. Po kolacji rodzina przygotowuje ćwiczenie powtarzane od dwóch tygodni. To jej trzecie wojenne mieszkanie; wcześniejsze trzeba było opuszczać w pośpiechu. Ojciec kieruje się do łazienki, a matka naśladuje dzwonek do drzwi.
Poszukiwanie klucza
Syn pyta, kto przyszedł, i zapowiada, że otworzy po znalezieniu klucza. Hałasuje przy szufladzie, przesuwa krzesło i sięga na półkę. Ma w ten sposób opóźnić wejście przybysza oraz zagłuszyć ruchy ojca. Po otwarciu drzwi czeka na mężczyznę, który wychodzi z łazienki z ubraniem pobrudzonym wapnem i kurzem. Ojcu nadal brakuje czasu na zajęcie miejsca w ciasnej kryjówce; prosi, żeby syn szukał dłużej i głośniej tupał.
Odpowiedź o ojcu
Rodzice chwalą chłopca. Matka przypomina, że podczas jej nieobecności będzie musiał sam zareagować na prawdziwy dzwonek. Sprawdza przygotowane odpowiedzi: ma powiedzieć, że matka pracuje. Pytanie o ojca wywołuje milczenie. Przestraszony mężczyzna ponagla dziecko. Zakończenie jest puentą, czyli odsłania sens całej sceny. Chłopiec mówi, że ojciec nie żyje, i rzuca się do niego.
Motywy
Motywy do tej lektury są w przygotowaniu.
